Mối quan hệ giữa chính sách Bảo hiểm xã hội và an sinh xã hội

Mối quan hệ giữa chính sách Bảo hiểm xã hội và an sinh xã hội

MỤC LỤC

DANH MỤC VIẾT TẮT

BHXH: Bảo hiểm xã hội

BHYT: Bảo hiểm y tế

BHXH TN: Bảo hiểm xã hội tự nguyện ASXH: An sinh xã hội

NLĐ: Người lao động

NSDLĐ: Người sử dụng lao động

LỜI MỞ ĐẦU

Trong các bộ phận cấu thành của hệ thống an sinh xã hội ( ASXH )thì bảo hiểm xã hội (BHXH) đóng một vai trò chủ đạo và quan trọngnhất BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập củangười lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tainạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết,trên cơ sở mức đóng góp vào Quỹ BHXH BHXH góp phần tạo ra cơ chếchia sẻ rủi ro , nâng cao tính cộng đồng xã hội , củng cố truyền thốngđoàn kết , gắn bó giữa các thành viên trong xã hội, ngoài ra BHXH còn

có vai trò to lớn đối với sư phát triển kinh tế của mỗi quốc gia v.v…Chính vì những ý nghĩa quan trọng như vậy mà BHXH đã trở thành mộtcấu phần cơ bản, quan trọng nhất của hệ thống an sinh xã hội , là cơ sở đểphát triển các bộ phận an sinh xã hội khác

Nhìn lại chặng đường phát triển của ngành BHXH Việt Nam từtrước tới nay , tuy đã đạt được nhiều thành tựu đóng góp to lớn vào sựphát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an sinh xã hội , nhưng bên cạnh đóBHXH nước ta vẫn còn có những mặt hạn chế nhất định về cơ chế , chínhsách cũng như cơ chế hoạt động nên những mục tiêu đạt được trongnhững năm vừa qua có thể nói là chưa tương xứng với tiềm lực pháttriển

Đây chính là tính nhân văn khách quan của BHXH, là nền tảng cho

sự ổn định và phát triển xã hội BHXH chính là một “kênh” quan trọngtạo ra sự công bằng này Các quốc gia, dù đã phát triển hay đang pháttriển, vẫn tiếp tục hoàn thiện, tiếp tục đổi mới chính sách BHXH của

mình trong hệ thống ASXH.Vì vậy em quyết định chọn đề tài “ Mối quan hệ giữa chính sách Bảo hiểm xã hội và an sinh xã hội ” làm đề

tài tiểu luận cho môn Lý thuyết Bảo hiểm xã hội

Bài tiểu luận gồm 3 chương :

CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ AN SINH XÃ HỘI

CHƯƠNG II: MỐI QUAN HỆ GIỮA CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ AN SINH XÃ HỘI

CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI TRONG HỆ THỐNG AN SINH XÃ HỘI TRONG THỜI GIAN TỚI

Trong quá làm bài tiểu luận do hạn chế về nguồn số liệu vềBHXH Việt Nam nên bài viết không tránh khỏi những thiếu sót, em kínhmong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô trong bộ môn để giúpbài viết của em được hoàn thiện hơn.Em xin chân thành cảm ơn

CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ

AN SINH XÃ HỘI 1.1 Giới thiệu chung về Bảo hiểm xã hội và An sinh xã hội

1.1.1 Khái niệm về Bảo hiểm xã hội:

Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu

nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau,thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi laođộng hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội

1.1.2 Khái niệm về chính sách Bảo hiểm xã hội:

Chính sách bảo hiểm xã hội là những nguyên tắc và biện pháp củanhà nước vè vấn đề bảo hiểm xã hội cho người lao động nhằm đảm bảothực hiện quyền tham gia và thụ hưởng BHXH cho mọi thành viên xãhội, góp phần ổn định, công bằng và phát triển xã hội

1.1.3 Khái niệm an sinh xã hội

Các khái niệm về an sinh xã hôi ở mỗi quốc gia , mỗi khu vực trênthế giới có sự khác nhau nhưng về cơ bản thì mục đích cao nhất của nóvẫn là góp phần bảo đảm đời sống và thu nhập cho mọi người trong xãhội, thuật ngữ “an sinh xã hội” mỗi nước lại sử dụng thành những từ khácnhau, mặc dù nội dung đều hiểu như nhau nhưng do được dịch từ nhiềungôn ngữ khác nhau như Bảo đảm xã hội, An toàn xã hội, Bảo trợ xã hộihoặc An sinh xã hội đối với Việt Nam

Ở Việt Nam cũng có nhiều luồng ý kiến và định nghĩa về kháiniệm “an sinh xã hội” của nhiều học giả khác nhau , tưu trung lại có thểkhái quát về định nghĩa An sinh xã hội tại việt Nam như sau : an sinh xãhội là sự bảo vệ, trợ giúp của Nhà nước và cộng đồng đối với nhữngngười “Yếu thế” trong xã hội bằng các biện pháp khác nhau nhằm hỗ trợcho các đối tượng khi họ bị suy giảm khả năng lao động, giảm sút thunhập hoặc là bị rủi ro, bất hạnh, hoặc là trong tình trạng nghèo đói, hoặc

là ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, mấtsức lao động, già yếu động viên, khuyến khích tự lực vươn lên giảiquyết vấn đề của chính họ

1.2.Bộ phận hợp thành của an sinh xã hội.

Ở Việt Nam hiện nay cũng tồn tại nhiều quan điểm khác nhau vềvấn đề an sinh xã hội và các bộ phận cấu thành Tuy nhiên, có thể thấyrằng hiện tại, an sinh xã hội ở Việt Nam là một ngành luật tương đối mới

mẻ được cấu thành gồm ba bộ phận chính là: Bảo hiểm xã hội, Cứu trợ xãhội và Ưu đãi xã hội

1.2.1 Cứu trợ xã hội

Cứu trợ xã hội là một công tác trọng tâm trong chính sách xã hội ởnước ta Cứu trợ xã hội ở Việt Nam được thực hiện chủ yếu theo hai chếđộ: cứu trợ thường xuyên và cứu trợ đột xuất Cứu trợ thường xuyên ápdụng với các đối tượng người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tậtnặng với các hình thức bằng tiền, hiện vật để giúp đỡ các đối tượng này

ổn định cuộc sống Cứu trợ xã hội đột xuất áp dụng với các đối tượng gặprủi ro, hoạn nạn, thiên tai hạn hán, hoả hoạn Chế độ cứu trợ này có tínhchất tức thời giúp đỡ con người vượt qua hoạn nạn, khó khăn

1.2.2 Ưu đãi xã hội

Là một bộ phận đặc thù trong hệ thống an sinh xã hội Việt Nam Đốitượng hưởng ưu đãi xã hội là những người tham gia bảo vệ giải phóng đấtnước Ưu đãi xã hội là sự đãi ngộ về vật chất và tinh thần đối với nhữngngười có công với nước với dân, với cách mạng (và thành viên của giađình) nhằm ghi nhận những công lao đóng góp, hy sinh cao cả của họ.Điều này chẳng những thể hiện trách nhiệm của Nhà nước, cộng đồng vàtoàn xã hội, mà còn nói lên đạo lý của dân tộc “uống nước nhớ nguồn”,

“ăn quả nhớ kẻ trồng cây”

Tóm lại, an sinh xã hội là một chủ trương chính sách lớn của Đảng

và Nhà nước ta, giữ vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội đãđược nhấn mạnh trong các kỳ đại hội Đảng, đặc biệt tại Đại hội Đảngtoàn quốc lần thứ IX (2001): 

“Khẩn trương mở rộng hệ thống bảo hiểm xã hội và an sinh xã hội Sớmthực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp đối với người lao động Thựchiện các chính sách xã hội bảo đảm an toàn cho cuộc sống của các thành

viên cộng đồng, bao gồm bảo hiểm xã hội đối với người lao động thuộccác thành phần kinh tế, cứu trợ xã hội đối với người gặp rủi ro, bấthạnh, thực hiện chính sách ưu đãi xã hội và vận dụng toàn dân thamgia các hoạt động đền ơn đáp nghĩa ” Để triển khai thực hiện chủtrương này, thời gian qua chúng ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luậtvới mục đích nhằm tiến tới xây dựng và hoàn thiện hệ thống an sinh xãhội, là “tấm lá chắn” cho mọi thành viên xã hội, xây dựng một xã hội vănminh, tiến bộ và phát triển bền vững.

1.2.3 Bảo hiểm xã hội

Hệ thống an sinh xã hội là một hệ thống tổng hợp gồm nhiều chế độ,chính sách mà trong đó mỗi chế độ, chính sách đều có vai trò, chức năng

và phạm vi hoạt động riêng, mang tính kết hợp nhằm tạo ra một mạnglưới an sinh xã hội rộng khắp, bao trùm toàn bộ dân cư của một quốc gia

Hệ thống này có mục tiêu bảo vệ mọi thành viên trước những rủi ro vàgiữ gìn cuộc sống của họ với những biện pháp thích hợp hay nhữngquyền lợi hợp lý trước những biến động bất thường xảy ra hay trongnhững hoàn cảnh và điều kiện đặc biệt Tuy nhiên, trong hệ thống an sinh

xã hội thì hệ thống BHXH giữ vai trò trụ cột, bền vững nhất Phát triểnBHXH sẽ là tiền đề và điều kiện để thực hiện tốt các chính sách an sinh

xã hội, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Hệ thống bảo hiểm xã hội sẽ bảo đảm quyền lợi cho người lao độngtrên cơ sở đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động Theophương thức đó, người lao động phải có đóng góp vào quỹ BHXH mớiđược quyền lợi BHXH Còn mối quan hệ giữa mức đóng và quyền lợiđược hưởng lại chịu sự ràng buộc của các nguyên tắc như: nguyên tắcđoàn kết tương trợ chia sẻ rủi ro (thể hiện ở chính sách, chế độ ốm đau,thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp ), nguyên tắc tương quangiữa đóng và hưởng có sự can thiệp nhờ cách thức phân phối lại mangtính xã hội (chế độ hưu trí, tử tuất)

Bản chất của BHXH là sự bảo đảm bù đắp một phần hoặc thay thế thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi

lao động hoặc chết trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH do Nhà nước tổ chức thực hiện.

1.3 Vai trò chính sách bảo hiểm xã hội ( BHXH ) đối với an sinh

xã hội ( ASXH ).

1.3.1 Thực hiện chính sách BHXH, nhằm ổn định cuộc sống người lao động, trợ giúp người lao động khi gặp rủi ro: ốm đau, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp sớm trở lại trạng thái sức khỏe ban đầu cũng như sớm có việc làm

Theo phương thức BHXH, người lao động khi có việc làm và khỏemạnh sẽ đóng góp một phần tiền lương, thu nhập vào quỹ dự phòng Quỹnày hỗ trợ người lao động khi ốm đau, tai nạn, lúc sinh đẻ và chăm sóccon cái, khi không làm việc, lúc già cả để duy trì và ổn định cuộc sốngcủa người lao động và gia đình họ Do vậy, hoạt động BHXH, một mặt,đòi hỏi tính trách nhiệm cao của từng người lao động đối với bản thânmình, với gia đình và đối với cộng đồng, xã hội theo phương châm “mình

vì mọi người, mọi người vì mình” thông qua quyền và nghĩa vụ; mặtkhác, thể hiện sự gắn kết trách nhiệm giữa các thành viên trong xã hội,giữa các thế hệ kế tiếp nhau trong một quốc gia, tạo thành một khối đoànkết thống nhất về quyền lợi trong một thể chế chính trị - xã hội bền vững.Người sử dụng lao động cũng phải có trách nhiệm đóng góp BHXH,cho người lao động Nếu theo nhìn nhận ban đầu, việc đóng góp BHXH,cho người lao động có thể sẽ làm tăng chi phí sản xuất, giảm lợi nhuậncủa doanh nghiệp Nhưng thực chất, về lâu dài, phương thức BHXH, đãchuyển giao trách nhiệm bảo vệ người lao động khi gặp rủi ro về phía xãhội, rủi ro được điều tiết trên phạm vi toàn xã hội, giúp cho chủ sử dụnglao động bớt những khó khăn, lo lắng về nguồn lao động của doanhnghiệp, yên tâm tổ chức sản xuất, kinh doanh Đối với nước ta, nguồn laođộng với trình độ chuyên môn cao, người lao động có mức thu nhập ởmức bình quân chung toàn xã hội là chủ yếu thì biện pháp điều tiết thunhập mang tính cộng đồng là rất cần thiết Thực tế cho thấy, nhiều doanhnghiệp hoạt động trong lĩnh vực chế biến thủy sản, hải sản; da giày; dệtmay sử dụng nhiều lao động, nhất là doanh nghiệp có nhiều lao động nữ

đều rất coi trọng chính sách BHXH, để bảo vệ và duy trì nguồn lao độngcủa doanh nghiệp mình.

Trong hoạt động BHXH, , Nhà nước tiến hành xây dựng chính sách,chế độ, tổ chức triển khai và giám sát quá trình thực hiện nhằm thực hiệntốt quyền và nghĩa vụ của người tham gia BHXH Như vậy nhà nước giữvai trò quản lý về BHXH, bảo hộ cho quỹ BHXH mà không phải chi từngân sách nhà nước cho lĩnh vực này Mặt khác, chính sách BHXH làmột bộ phận quan trọng của chính sách xã hội, giúp Nhà nước điều tiếtmối quan hệ giữa chính sách kinh tế và xã hội trên phương diện vĩ mô,bảo đảm cho nền kinh tế liên tục phát triển và giữ gìn ổn định xã hộitrong từng thời kỳ cũng như trong suốt quá trình

1.3.2 Thực hiện tốt chính sách BHXH, nhất là chế độ hưu trí, góp phần ổn định cuộc sống của người lao động khi hết tuổi lao động hoặc không còn khả năng lao động.

Theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội, người lao động tham giađóng BHXH từ 20 năm trở lên khi hết tuổi lao động hoặc mất sức laođộng thì được hưởng lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng Với nguồnlương hưu và trợ cấp BHXH, người cao tuổi có thu nhập ổn định, bảođảm cuộc sống sinh hoạt hằng ngày Hiện nay, cả nước đã có khoảng 2,5triệu người hết tuổi lao động đang hưởng lương hưu và trợ cấp BHXHhằng tháng với số tiền chi trả từ quỹ BHXH hàng nghìn tỉ đồng mỗitháng

Trong nhiều năm qua, kể từ khi chính sách BHXH được thực hiện,cùng với sự phát triển kinh tế, mức lương hưu cũng không ngừng đượcđiều chỉnh cho phù hợp với mức sống chung của toàn xã hội Vào cácthời điểm tăng mức lương tối thiểu chung cũng như việc xem xét chỉ sốgiả cả, Nhà nước đều có sự điều chỉnh lương hưu một cách hợp lý Mứclương hưu không ngừng được điều chỉnh cho phù hợp với mức sốngchung toàn xã hội tại thời điểm hưởng lương hưu đã bảo đảm cuộc sốngcủa người nghỉ hưu, tạo sự an tâm, tin tưởng của người về hưu sau cảcuộc đời lao động Tương tự như vậy về chế độ ốm đau, chế độ tai nạn

lao động, bệnh nghề nghiệp; mức trợ cấp tuất một lần cũng được cảithiện rõ rệt.

Sở dĩ có được điều kiện nâng cao và mở rộng các quyền lợi củaBHXH là do phương thức tài chính ở nước ta được hình thành theo cáchlập quỹ và có sự tính toán điều chỉnh quan hệ đóng - hưởng trong phạm

vi toàn xã hội theo những dự báo về các yếu tố kinh tế - xã hội trongtương lai Theo phương thức lập quỹ, người lao động, trước hết phải cótrách nhiệm với bản thân trong việc đóng góp lập quỹ BHXH, dành dụmcho mai sau, tránh tình trạng đẩy toàn bộ gánh nặng chi trả cho thế hệ maisau Mặt khác, với việc lập quỹ BHXH đã gắn kết được trách nhiệm củacác thế hệ kế tiếp trong cùng chính sách BHXH Chính sự phát triển vớitốc độ nhanh của nền kinh tế nước ta của thế hệ đương thời theo truyềnthống “con hơn cha” góp phần cải thiện rõ nét mức sống của người vềhưu đã có đóng góp một phần trước đây Vì vậy, nguồn quỹ BHXH đượcNhà nước bảo hộ và phát triển cân đối bền vững sẽ là cơ sở để cải thiệnkhông ngừng các chế độ BHXH nói chung và đời sống của người nghỉhưu nói riêng

1.3.3 Thực hiện chính sách BHXH góp phần ổn định và nâng cao chất lượng lao động, bảo đảm sự bình đẳng về vị thế xã hội của người lao động trong các thành phần kinh tế khác nhau, thúc đẩy sản xuất phát triển.

Chính sách BHXH hoạt động dựa trên nguyên tắc cơ bản “đóng hưởng” đã tạo ra bước đột phá quan trọng về sự bình đẳng của người laođộng về chính sách BHXH Khi đó, mọi người lao động làm việc ở cácthành phần kinh tế, các ngành nghề, địa bàn khác nhau, theo các hìnhthức khác nhau đều được tham gia thực hiện các chính sách BHXH.Phạm vi đối tượng tham gia BHXH không ngừng được mở rộng đã thuhút hàng triệu người lao động làm việc trong các thành phần kinh tế khácnhau, khuyến khích họ tự giác thực hiện nghĩa vụ và quyền lợi BHXH,tạo sự an tâm, tin tưởng và yên tâm lao động, sản xuất, kinh doanh

-Người lao động tham gia BHXH, khi ốm đau sẽ được khám chữabệnh được nhận tiền trợ cấp khi ốm đau không đi làm được, được nghỉchăm con ốm; khi thai sản được nghỉ khám thai, được nghỉ khi sinh đẻ vànuôi con, được nhận trợ cấp khi sinh con và trợ cấp thai sản; khi bị tainạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp sẽ được nhận phần trợ cấp do giảmkhả năng lao động do tai nạn, bệnh nghề nghiệp gây ra Ngoài ra, ngườilao động còn được nghỉ dưỡng sức và phục hồi sức khỏe sau khi ốm đau,sinh đẻ hay điều trị thương tật nhằm nâng cao thể lực Khi người lao độngmất việc làm sẽ được hưởng trợ cấp thất nghiệp và được giới thiệu việclàm hoặc gửi đi học nghề để có cơ hội tìm kiếm việc làm mới.

Với những quyền lợi của người lao động khi tham gia BHXH đãgóp phần thu hút nguồn lao động vào nền sản xuất xã hội, giữ gìn và nângcao thể lực cho người lao động trong suốt quá trình lao động, sản xuất.Việc được tham gia BHXH khi đang làm việc và được hưởng lương hưusau này đã tạo ra cho người lao động sự phấn khởi, tâm lý ổn định, antâm vào việc làm mà họ đang thực hiện Thực tế là nhiều doanh nghiệp,khi tuyên truyền quảng cáo tuyển dụng lao động, thì tiêu thức được thamgia BHXH cũng là một quyền lợi quan trọng thu hút được nhiều laođộng

Sự an tâm của người lao động cũng như việc bảo vệ sức lao độngcủa họ thông qua chính sách BHXH đã trở thành một chính sách thu hútnguồn lao động vào nền sản xuất xã hội, bảo đảm sự ổn định và thúc đẩysản xuất phát triển

1.3.4 BHXH là một công cụ đắc lực của Nhà nước, góp phần vào việc phân phối lại thu nhập quốc dân một cách công bằng, hợp lý giữa các tầng lớp dân cư, đồng thời giảm chi cho ngân sách nhà nước, bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Trên thị trường lao động, “tiền lương là giá cả sức lao động” đượchình thành tự phát căn cứ vào quan hệ cung cầu, vào chất lượng lao độngcũng như các điều kiện khung mà trong đó Nhà nước chỉ đóng vai tròquản lý thông qua những quy định về mức lương tối thiểu và những điềukiện lao động cần thiết Quá trình hình thành tiền lương theo thỏa thuận