Áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học hoá học phổ thông nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh thông qua nhóm oxi líp 10 Ban nâng cao

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1 I. LÝ do chọn đề tài 1 III. Mục đích, nhiệm vụ 2 IV. Giả thuyết khoa học 2 V. Giới hạn của đề tài 2 VI. Phương pháp nghiên cứu 3 VII. Dự kiến phần đóng góp mới của đề tài 3 PHẦN 2: NỘI DUNG 4 Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN 4 I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ 4 I.1. Tiếp cận lí luận phương pháp sư phạm tương tác: 3, 10 4 I.1.1. Một số khái niệm: 4 I.1.2. Các tương tác trong bé ba 4 I.1.3. Bản chất của phương pháp sư phạm tương tác 5 I.1.4. Các nguyên lý cơ bản của phương pháp sư phạm tương tác 6 I.2. Phương pháp dạy học tích cực 8 I.2.1. Tính tích cực và tính tích cực học tập 8 I.2.2. Phương pháp dạy học tích cực và những dấu hiệu đặc trưng 9 I.2.3. Những phương pháp tích cực cần được phát triển ở trường phổ thông 11 I.3. Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ 14 I.3.1.Một số khái niệm 14 I.3.2. Cơ sở để tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ 16 I.3.3. Phân loại nhó: 18 I.3.4. Cách chia nhóm 19 I.3.5. Cơ cấu tổ chức và hoạt động nhóm 21 I.3.6. Quá trình tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm 22 I.3.9. Một số chú ý để nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ 28 I.3.10. Kết hợp phương pháp dạy học hợp tác nhóm với các hình thức tổ chức dạy học trên líp và phương pháp dạy học tích cực khác 30 II. MỘT VÀI NHẬN XÉT VỀ THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ 34 II.1. Vài nét về lịch sử của phương pháp dạy học hợp tác 34 II.2. Vài nét về việc nghiên cứu phương pháp dạy học hợp tác ở Việt Nam 35 II.3. Mét vài nhận xét về việc sử dụng phương pháp dạy học hợp tác ở trường phổ thông: 37 Chương II: ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHÁ TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC THÔNG QUA NHÓM OXI, LÍP 10 – THPT BAN NÂNG CAO 40 1. Nguyên tắc áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm nhỏ 40 2. Nguyên tắc lùa chọn nội dung kiến thức có thể áp dụng phương pháp dạy học hợp tác nhóm 42 3. Quy trình thiết kế và tổ chức dạy học có sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhá: 7 43 3.1. Quy trình thiết kế: 43 3.2. Cách tổ chức dạy học: 45 3.3. Các chú ý khi tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học hợp tác 47 4. Phân tích đặc điểm, nội dung chương VI: nhóm oxi líp 10 ban nâng cao: 8,9,10 48 4.1. Phân phối chương trình: 48 4.2. Vị trí của chương: 49 4.3. Mục tiêu của chương 49 5. Khả năng áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ vào nhóm oxi líp 10 ban nâng cao 50 5.1. Khả năng áp dụng phương pháp dạy học hợp tác trong chương 50 5.2. Bảng các nội dung trong chương có khả năng áp dụng DHHT 51 6. Thiết kế hoạt động dạy học một số bài trong nhóm oxi_ líp 10_ ban nâng cao, có sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ 52 6.1. Giáo án bài khái quát: 53 6.2. Giáo án bài mới về chất và nguyên tố hoá học: 61 Chương III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 96 1. Mục đích thực nghiệm 96 2. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 96 3. Chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 96 4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm 96 5. Kết quả thực nghiệm sư phạm và đánh giá 98 5.1. Kết quả các bài kiểm tra 98 PHẦN 3: KẾT LUẬN 104 TÀI LIỆU THAM KHẢO 105 PHỤ LỤC 106

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

I LÝ do chọn đề tài:

Trong bối cảnh nền kinh tế, khoa học, công nghệ, thông tin ngày càngphát triển mạnh mẽ, xã hội cần những người có tri thức, chủ động, sáng tạo,năng động, nhạy bén Con người có được những phẩm chất đó trước tiên từquá trình học tập, vì vậy, trong dạy học cần sử dụng những phương phápdạy học phát huy được tính tích cực của học sinh

Ngoài ra, làm việc hợp tác cũng là một kĩ năng cần phải có trong xã hộihiện đại Mà theo nhận định chung thì kĩ năng này của người Việt Nam cònthấp, ví dụ như khi so sánh với Nhật Bản (một trong những nước phát triển)

“một người Việt Nam làm việc hơn một người Nhật nhưng ba người ViệtNam lại làm việc không bằng ba người Nhật”

Phương pháp dạy học hợp tác là phương pháp dạy học trong đó thôngqua làm việc nhóm học sinh sẽ lĩnh hội được tri thức, giáo viên chỉ là người

tổ chức, hướng dẫn và điều khiển - đáp ứng được yêu cầu đổi mới phươngpháp dạy học đồng thời hình thành, rèn luyện kĩ năng làm việc hợp tác chohọc sinh Phương pháp này đã được các nhà giáo dục trên thế giới nghiêncứu từ khá lâu và áp dụng nhiều ở các nước phương tây cho kết quả tốt ỞViệt Nam, trong vài năm gần đây, phương pháp dạy học hợp tác cũng đượcquan tâm song mới chỉ là bước đầu tìm hiểu; số công trình nghiên cứu vềphương pháp này còn Ýt và việc áp dụng trong giảng dạy cũng rất hạn chế,chưa phát huy được hết tác dụng của nó

Hơn nữa, hoá học là một môn khoa học thực nghiệm, có sự kết hợp giữa

lí thuyết và thực nghiệm, đòi hỏi học sinh phải có khả năng tự khám phá,tìm tòi để chiếm lĩnh tri thức

Chính vì những lÝ do nêu trên và với mong muốn góp phần nâng cao

chất lượng dạy học môn hoá học chúng tôi chọn đề tài “Áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học hoá học phổ thông

nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh thông qua nhóm oxi líp 10 - Ban nâng cao”.

III Mục đích, nhiệm vụ:

1 Mục đích:

Nghiên cứu cơ sở lí luận PPDH hợp tác, trên cơ sở đó xét đến khả năngvận dụng PPDH này trong dạy học hoá học nhóm oxi - líp 10 - ban nângcao nhằm tích cực hoá hoạt động của học sinh, góp phần nâng cao chấtlượng dạy và học hoá học trong trường phổ thông

dò, phân tích, đánh giá các số liệu thực nghiệm

IV Giả thuyết khoa học:

Nếu áp dụng phương pháp dạy học hợp tác một cách hợp lí, đúng cách,

có phối hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác sẽ góp phần tíchcực hoá hoạt động của học sinh, giúp học sinh chủ động, sáng tạo trongviệc chiếm lĩnh kiến thức cũng như hình thành các kĩ năng Từ đó góp phầnnâng cao chất lượng dạy học hoá học ở trường phổ thông nói riêng và chấtlượng dạy học nói chung đồng thời hình thành và phát triển năng lực hànhđộng, hợp tác làm việc cho học sinh

V Giới hạn của đề tài:

Nghiên cứu áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ ở trênlíp với nhóm oxi - líp 10 - ban nâng cao

VI Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: phương pháp tổng hợp, phân tích líthuyết về cơ sở lí luận của phương pháp sư phạm tương tác, phương phápdạy học tích cực và đặc biệt là phương pháp dạy học hợp tác

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Phương pháp quan sát: dự giê tiết học của giáo viên hoá học cókinh nghiệm trong đó có sử dụng PPDH hợp tác phối hợp các phương phápdạy học tích cực khác

+ Phương pháp phỏng vấn, phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: thamkhảo ý kiến đóng góp của một số giáo viên có kinh nghiệm

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: trực tiếp dạy học một số tiếttrong nhóm oxi có sử dụng phương pháp dạy học hợp tác, phối hợp với cácphương pháp dạy học tích cực khác

VII Dự kiến phần đóng góp mới của đề tài:

- Tổng quan đầy đủ về phương pháp dạy học hợp tác

- Đưa ra nguyên tắc lùa chọn, thiết kế kế hoạch và cách tổ chức dạy họctheo phương pháp dạy học hợp tác đạt hiệu quả cao

- Thiết kế các hoạt động dạy học theo phương pháp dạy học hợp tác cókết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác cho một số nội dungnhóm oxi - líp 10 - ban nâng cao

PHẦN 2: NỘI DUNG

Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN

I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ

I.1 Tiếp cận lí luận phương pháp sư phạm tương tác: [3, 10]

I.1.1 Một số khái niệm:

Phương pháp sư phạm tương tác là phương pháp đặc biệt đánh giá cácmối quan hệ qua lại tồn tại giữa các tác nhân khác nhau tham gia vào hoạtđộng sư phạm

Bé ba tác nhân: người học, người dạy và môi trường tạo thành hạt nhâncủa phương pháp sư phạm tương tác, tất cả các yếu tố của phương pháp nàyđều gắn liền với bộ ba đó Trong đó, người học với năng lực cá nhân củamình tham gia vào quá trình thu lượm tri thức mới, người học trước hết làngười đi học chứ không chỉ đơn thuần là người được dạy Người dạy bằngkiến thức, kinh nghiệm của mình chịu trách nhiệm hướng dẫn người học,chỉ cho họ cái đích cần tới, giúp đỡ, làm cho họ hứng thó học và đưa họ tớiđích Cần lưu ý rằng chức năng chính của người dạy chỉ là hướng dẫn vàgiúp đỡ người học, chứ không thể làm thay công việc của người học Môitrường là tất cả những yếu tố xung quanh người học và người dạy, bao gồm

cả yếu tố bên trong (như: tình cảm, cảm xóc, nhân cách cá nhân…) và bênngoài (như: gia đình, nhà trường, bạn bè, và xã hội…)…

I.1.2 Các tương tác trong bé ba:

Phương pháp sư phạm tương tác về cơ bản dùa trên mối quan hệ qua lạigiữa ba tác nhân: người học, người dạy và môi trường, mối quan hệ đóđược thể hiện qua sự tương hỗ sao cho mỗi tác nhân hoạt động và phản ứngdưới ảnh hưởng của hai tác nhân còn lại:

Người học bằng phương pháp học, kết quả học tập, cách cư xử, thái độcủa mình truyền các thông tin cho người dạy và người dạy phản hồi lạibằng cách cung cấp thêm thông tin, trả lời các câu hỏi, đánh giá kết quả họctập của người học, từ đó điều chỉnh, tìm ra hướng đi mới cho hoạt động dạycủa mình Như vậy, người học đã hành động và người dạy đã phản ứng Tương tù, người dạy bằng phương pháp sư phạm của mình, gợi ý, hướngdẫn người học, hướng họ tới cái đích cần tới, về phần mình người học tiếpthu những gợi ý đó và tự mình thu lượm kiến thức Nếu người học thấythoả mãn thì họ sẽ dễ có cảm tình với người dạy và ngược lại Lúc này,người dạy lại hành động và người học lại phản ứng.

Môi trường có thể ảnh hưởng đến phương pháp học của người học vàphương pháp sư phạm của người dạy, vì thế mà nó ảnh hưởng đến quá trìnhdạy học Người học và người dạy không phải là sự trừu tượng chungchung, họ là những con người cụ thể tồn tại trong thế giới vật chất, bêntrong họ là tình cảm, là suy nghĩ, là thái độ , xung quanh họ là gia đình,bạn bè, nhà trường và xã hội , do đó tất cả sự biến đổi của các yếu tố bêntrong hay bên ngoài (hay chính là các yếu tố của môi trường) đều tác độnglên họ, và đều làm thay đổi kết quả dạy và học…

Sự tương tác qua lại giữa ba tác nhân này rất đa dạng, phong phú và rấtnăng động theo nhiều chiều hướng khác nhau Chính điều đó đã làm nên cơ

sở của phương pháp sư phạm tương tác

I.1.3 Bản chất của phương pháp sư phạm tương tác:

Hiện nay đang tồn tại một sè trào lưu sư phạm sau:

+ Phương pháp sư phạm tự do: xuất phát từ người học và lợi Ých của ngườihọc

+ Phương pháp sư phạm đóng, được gọi là hình thức: dùa vào chương trìnhhọc

+ Phương pháp sư phạm bách khoa: hướng về người dạy, người học chỉngoan ngoãn tuân theo quyết định của người dạy

+ Phương pháp sư phạm mở, được gọi là không hình thức: đặc biệt quantâm đến mối quan hệ giữa người học, người dạy và môi trường

Mỗi trào lưu sư phạm đều có những ưu điểm riêng nhưng thực tế lại có

sự đan xen giữa các yếu tố của trào lưu này với trào lưu khác

Phương pháp sư phạm tương tác thuộc trào lưu sư phạm mở, nó tập trungtrước hết vào người học và cơ bản dùa vào mối quan hệ qua lại giữa ngườihọc, người dạy và môi trường Phương pháp sư phạm tương tác rất linhhoạt: bản chất thuộc về phương pháp sư phạm mở bởi vì nó dùa trên sự tácđộng qua lại giữa người dạy, người học và môi trường, tuy nhiên nó cũngmang đặc tính của phương pháp sư phạm tự do: coi người học là trung tâmcủa hoạt động sư phạm, nó đồng thời cũng mang đặc tính của phương pháp

sư phạm bách khoa: có tính đến kiến thức và kinh nghiệm của người dạy,cuối cùng nó cũng mang đặc tính của phương pháp sư phạm đóng đó làchương trình học đưa ra định hướng cho việc học

I.1.4 Các nguyên lý cơ bản của phương pháp sư phạm tương tác:

- Người học là người thợ chính trong quá trình đào tạo Khẳng định vaitrò quyết định của người học, họ phải dùa trên chính tiềm năng của mình đểchủ động, sáng tạo chiếm lĩnh kiến thức, cũng giống như một người thợhoàn thành tác phẩm của mình

- Người dạy chỉ là người hướng dẫn của người học, giống như ngườithuyền trưởng đã trao tay lái cho mét thành viên, điều đó có nghĩa là ngườidạy không trực tiếp cầm lái mà với các kiến thức, kinh nghiệm của mình,bằng phương pháp sư phạm họ chỉ gợi ý, giúp đỡ, để chính người học phải

tự cầm lái

- Môi trường ảnh hưởng đến phương pháp học của người học và phươngpháp dạy của người dạy, vì thế có ảnh hưởng đến hai tác nhân trên.

Mặt tích cực của phương pháp sư phạm tương tác là đã chú ý đáng kể đếnmôi trường, đây là nơi diễn ra hoạt động dạy và học, đồng thời xác lập cáctương tác của ba yếu tố trong quá trình dạy học Do vậy, trong quá trình tổchức dạy học theo phương pháp sư phạm tương tác đòi hỏi phải chú ý tớimột yếu tố mới, cần được quan tâm đúng mức, đó là môi trường

Tóm lại, phương pháp dạy học tương tác cho thấy mối quan hệ tương hỗ

của ba tác nhân: người học – người dạy – môi trường, đây là một phươngpháp sư phạm sẽ đem lại hiệu quả cao trong quá trình đào tạo, nó đồng thờikhẳng định vai trò quan trọng của cả ba tác nhân, từ đó nhận thấy rằng:

“Mỗi học sinh là một cá nhân, có nhu cầu học tập khác nhau nhưng sự họctập của con người là một quá trình xã hội, trong đó người khác cũng thamgia vào hoạt động hợp tác với người học” Người khác và người học ở đâychính là muốn đề cập đến mối quan hệ thầy - trò, và trò - trò Quan hệ trò -trò chính là biểu hiện của sự tác động qua lại giữa người học và môitrường Quan hệ Êy được thể hiện tích cực nhất ở sự thảo luận giữa cácnhóm học tập, giữa các thành viên trong nhóm và ngược lại nhóm học tậplại là môi trường thuận lợi để gắn kết người học với nhau trong quá trìnhthực hiện nhiệm vô chung Đó không chỉ đơn thuần là sự gắn kết về mặthọc tập mà còn là sự gắn kết về mặt đạo đức, tâm lí Không chỉ có thế,nhóm học tập còn được coi nh mét môi trường xã hội thu nhá

Nhà giáo dục Dewey đã đề ra mét học thuyết giáo dục riêng, theo ông,ảnh hưởng của môi trường đến sự đào tạo con người có sắc thái rõ ràng, từ

đó phải tạo cho học sinh một môi trường càng gần gũi với đời sống càngtốt Hơn nữa, chỉ có sự làm việc chung mới giúp cho học sinh có thãi quen

trao đổi những kinh nghiệm thực hành, có cơ hội phát triển lý luận và nănglực trừu tượng hoá.

Theo định hướng của phương pháp dạy học tích cực: tích cực hoá hoạtđộng của người học thì rõ ràng quan hệ giữa người học với nhau đang làmột vấn đề cần được quan tâm, trong đó vấn đề trọng tâm là sự hợp tác làmviệc của người học để việc học đạt hiệu quả cao Như vậy, phương pháp sưphạm tương tác theo khía cạnh nào đó có thể coi là cơ sở lí luận cũng nhưnguồn gốc sự đòi hỏi phải ra đời những phương pháp dạy học tích cực nóichung và phương pháp dạy học hợp tác nói riêng Phương pháp dạy họchợp tác chính là biểu hiện mối quan hệ học sinh - học sinh theo lí thuyếtdạy học tương tác

I.2 Phương pháp dạy học tích cực:

I.2.1 Tính tích cực và tính tích cực học tập: [4]

- Tính tích cực là một phẩm chất của con người trong đời sống xã hội,con người không chỉ thụ động tiếp nhận những gì có sẵn trong tự nhiên màchủ động sản xuất, sáng tạo ra những vật chất cần thiết để nâng cao đờisống xã hội, cải tạo môi trường sống

Tính tích cực được xem là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự pháttriển nhân cách trong quá trình giáo dục

- Tính tích cực học tập là tính tích cực nhận thức, được thể hiện ở khátvọng hiểu biết, sự cố gắng trí tuệ và có nghị lực cao trong quá trình chiếmlĩnh tri thức

Qúa trình nhận thức trong học tập không nhằm phát hiện ra những điềuloài người chưa biết mà nhằm lĩnh hội những tri thức loài người đã tích luỹđược, nhưng là mới đối với người học Để làm được điều đó, người học sẽphải cố gắng nỗ lực hết mình, nghĩa là phải tích cực trong học tập

Tính tích cực học tập biểu hiện ở việc hăng hái phát biểu, bổ sung ý kiến,hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ, chủ động vận dụng kiến thức kĩnăng đã học để nhận thức vấn đề mới, kiên trì, không ngại khó, ngại khổ… Tính tích cực học tập dần dần được hình thành từ mức độ thấp đến cao:

từ bắt chước đến tìm tòi và cao nhất là sáng tạo Mục đích cuối cùng củaquá trình dạy học là để người học vươn tới mức độ cao nhất của tính tíchcực học tập, đó là sự sáng tạo

Tính tích cực học tập là một khía cạnh của tích cực xã hội, đến mộttrình độ nào đó thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa học vàngười học cũng phát hiện ra những tri thức mới cho khoa học Hình thành

và phát triển tính tích cực học tập nói riêng và tính tích cực xã hội nóichung là một trong các nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục, nhằm đào tạonhững con người năng động, sáng tạo, đáp ứng nhu cầu phát triển của xãhội Để đạt được mục đích đó, đòi hỏi người dạy phải có phương pháp dạyhọc phù hợp theo hướng phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa người học, đó chính là phương pháp dạy học tích cực

I.2.2 Phương pháp dạy học tích cực và những dấu hiệu đặc trưng: [4]

a Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp hướng tới việc tích cực

hoá hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào các hoạtđộng của người học chứ không phải của người dạy

b Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực:

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt học tập của học sinh:

Dưới sự tổ chức, chỉ đạo của giáo viên, người học sẽ tham gia tích cựcvào các hoạt động học tập, qua đó tự lực khám phá những điều chưa biếtchứ không thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt

Hoạt động học tập là học sinh được đặt vào một tình huống của đời sống,

từ việc quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm rồi giải thích, học sinh sẽ tìm ra

kiến thức Nh vậy, theo hướng này giáo viên chỉ đóng vai trò là người tổchức, hướng dẫn, điều khiển chứ không phải là người truyền đạt tri thức.

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học:

Để đạt được mục tiêu dạy học người giáo viên phải dạy cho học sinhphương pháp học thế nào cho hiệu quả, cốt lõi của các phương pháp học đóchính là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học có được phươngpháp, kĩ năng, thãi quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, giúp họsay mê với môn học từ đó tạo nên hứng thó học tập và do đó kết quả học tập sẽđược nâng cao Điều này rất quan trọng vì con người cần phải học tập suốt đời

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác:

Trong một líp học, trình độ kiến thức và khả năng tư duy của học sinhkhông thể đồng đều, luôn có những mức độ khác nhau, vì vậy, khi áp dụngcác phương pháp dạy học tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hoá vềcường độ, tiến độ làm việc, áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càngcao thì sự phân hoá càng rõ rệt, đòi hỏi mỗi cá nhân phải thực sự cố gắng, nỗlực, đánh giá đúng mức độ tư duy của bản thân để hoạt động cá thể đạt hiệuquả

Tuy nhiên, trong học tập có những nhiệm vụ sẽ gặp khó khăn khi giảiquyết đơn lẻ và không phải mọi nhiệm vụ đều có thể giải quyết được bằnghoạt động cá thể Với những trường hợp đó, nhiệm vụ học tập nên đượcđưa ra để thảo luận, tranh luận Thông qua thảo luận, tranh luận trongnhóm, ý kiến của mỗi người được đưa ra, nhận xét, bổ sung, từ đó nâng caonhận thức của học sinh Bài học được hình thành trên cơ sở vốn hiểu biết,kinh nghiệm của cả líp chứ không phải riêng giáo viên

Phương pháp dạy học hợp tác chính là một phương pháp dạy học tíchcực tiêu biểu cho đặc trưng thứ ba này Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả

học tập, đặc biệt là khi cần giải quyết những vấn đề phức tạp, cần phối hợpcác cá nhân để hoàn thành nhiệm vô chung.

Hiện nay, khi nền kinh tế thị trường đang phát triển mạnh mẽ, năng lựchợp tác phải trở thành mục tiêu giáo dục mà các nhà trường cần trang bịcho học sinh

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò:

Trong dạy học, việc đánh giá kết quả học tập của học sinh có tác độnghai phía, vừa nhằm mục đích điều chỉnh hoạt động học của trò, vừa nhằmđiều chỉnh hoạt động dạy của thầy Giáo viên không chỉ dừng lại ở việcđánh giá kết quả học tập của học sinh mà phải biết tạo điều kiện để họcsinh tự đánh giá bản thân, hoặc đánh giá học sinh khác Tự đánh giá đúng

và biết điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần thiết cho sự thànhcông trong học tập cũng như trong cuộc sống mà học sinh cần được trang

bị ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường

Nh vậy, từ dạy học thụ động sang dạy học tích cực, người giáo viên trởthành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn, định hướng các hoạt động củatừng học sinh, từng nhóm học sinh Để làm được điều đó, người giáo viênphải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và phải là người có trình độ chuyên môn sâurộng, có kinh nghiệm tổ chức, quản lí…

I.2.3 Những phương pháp tích cực cần được phát triển ở trường phổ thông: [1]

Trong các sách lí luận đều chỉ ra rằng: về mặt hoạt động nhận thức thì các phương pháp thực hành là tích cực nhất, tiếp đến là phương pháp trực quan, và cuối cùng là phương pháp dùng lời

Thực hiện dạy học tích cực không có nghĩa là phải gạt bỏ những phương pháp truyền thống mà phải làm sao để kết hợp các phương pháp tích cực với các phương pháp truyền thống một cách phù hợp, cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực của các phương pháp dạy học truyền thống, đồng

thời phải học hỏi, vận dụng một số phương pháp dạy học mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện cụ thể Vậy tổ chức quá trình nhận thức như thế nào

để đạt hiệu quả cao nhất Việc khai thác một cái tranh, một mô hình, một thí nghiệm sẽ đạt được những hiệu quả sư phạm khác nhau tuỳ thuộc cách

sử dụng của giáo viên theo lối giải thích minh hoạ, tìm tòi từng phần hay nghiên cứu phát hiện…

Theo định hướng dạy học tích cực thì cần phát triển các phương pháp thựchành, các phương pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu phát hiện, nhất là đối với môn khoa học thực nghiệm nh hoá học

Theo hướng nói trên, có ba phương pháp dạy học tích cực cần được phát triển ở trường phổ thông:

- Phương pháp vấn đáp tìm tòi

- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề

- Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ

a Phương pháp vấn đáp tìm tòi:

Vấn đáp (đàm thoại) là phương pháp trong đó giáo viên đặt câu hỏi và học sinh trả lời, hoặc có thể tranh luận để lĩnh hội được nội dung bài học Căn cứ và tính chất của hoạt động nhận thức người ta phân loại ba

phương pháp vấn đáp với ba mức độ khác nhau là: vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích minh hoạ, vấn đáp tìm tòi Trong đó:

- Vấn đáp tái hiện là phương pháp mà câu hỏi của giáo viên đưa ra chỉ vớimục đích yêu cầu học sinh nhớ lại kiến thức, không cần suy luận Đâykhông được coi là phương pháp có giá trị sư phạm, chỉ nên sử dụng khi cầnliên hệ kiến thức mới và kiến thức cũ

- Vấn đáp giải thích minh hoạ được sử dụng với mục đích làm sáng tỏ mộtvấn đề nào đó, giáo viên đặt câu hỏi kèm theo ví dụ minh hoạ

- Vấn đáp tìm tòi là phương pháp mà các câu hỏi được sắp xếp thành hệthống hợp lý để hướng dẫn học sinh từng bước dần phát hiện ra bản chất,quy luật của sự việc, hiện tượng, từ đó tạo nên hứng thó học tập Giáo viên

tổ chức thảo luận, tranh luận giữa thầy – trò hoặc trò – trò nhằm giải quyếtvấn đề, trong đó giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức còn học sinh làngười thực hiện các hoạt động học tập để phát hiện kiến thức mới.

Trong ba phương pháp vấn đáp trên, phương pháp vấn đáp tìm tòi làphương pháp mang lại hiệu quả nhận thức cao nhất, đáp ứng được các yêucầu của xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Tuy nhiên,phương pháp này đòi hỏi rất nhiều ở giáo viên, học sinh, và cơ sở vật chấtnên hiện nay đa số giáo viên phổ thông mới chỉ dừng lại ở hai phương phápvấn đáp tái hiện và vấn đáp giải thích minh hoạ, phương pháp vấn đáp tìmtòi cần được sử dụng nhiều hơn nữa

b Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề:

Phương pháp này đặc biệt chú ý tạo ra tình huống có vấn đề để thu hóthọc sinh vào quá trình nhận thức tích cực Chính những tình huống có vấn

đề này làm nảy sinh ở người học nhu cầu, động cơ, và hứng thó học tập Cấu trúc một bài học (hoặc một phần của bài học) theo PP dạy học đặt vàgiải quyết vấn đề:

1/ Đặt vấn đề, xây dựng bài toán nhận thức:

a Tạo tình huống có vấn đề

b Phát hiện, nhận dạng vấn đề nảy sinh

c Phát biểu vấn đề cần giải quyết

2/ Giải quyết vấn đề đặt ra:

a Đề xuất cách giải quyết

b Lập kế hoạch giải quyết

c Thực hiện kế hoạch

3/ Kết luận:

a Thảo luận kết quả và đánh giá

b Khẳng định hay bác bỏ giả thuyết nêu ra

c Phát biểu kết luận

d Đề xuất vấn đề mới.

Có bốn mức độ dạy học đặt và giải quyết vấn đề:

- Mức 1: Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết, học sinh thực hiệndưới sự hướng dẫn của giáo viên, sau đó giáo viên kiểm tra, đánh giá

- Mức 2: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý cách giải quyết, học sinh thực hiệndưới sự hướng dẫn của giáo viên, sau đó giáo viên cùng học sinh kiểm tra,đánh giá

- Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống có vấn đề, học sinhphát hiện và xác định vấn đề, tự đề xuất các giả thuyết và lùa chọn giảipháp Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

- Mức 4: Học sinh tự phát hiện tình huống có vấn đề, lùa chọn vấn đề,giải quyết vấn đề, đánh giá chất lượng, hiệu quả, giáo viên bổ sung ý kiến Hiện nay nhiều giáo viên đã vận dụng phương pháp này ở mức 1 và 2,cần vận dụng hiệu quả mức 3 và 4 hơn [4]

Sử dụng hiệu quả phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề, họcsinh không chỉ nắm được tri thức mới mà còn nắm được phương phápchiếm lĩnh tri thức đó, phát triển tư duy và cao hơn nữa là được chuẩn bịmột năng lực thích ứng với đời sống xã hội: phát hiện kịp thời và giải quyếthợp lí các vấn đề nảy sinh

c Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhá:

Nh ở phần trên đã đề cập đến, phương pháp dạy học hợp tác là mộtphương pháp tiêu biểu cho đặc trưng thứ ba của phương pháp dạy học tíchcực, trong đó kiểu nhóm được sử dụng phổ biến trong dạy học trên líp lànhóm từ 4-6 người Đây là một phương pháp mới đối với đa số giáo viên,hiện nay việc sử dông còn chưa nhiều, thường được sử dông trong các líptập huấn mà học viên đến từ nhiều nguồn, có thể bổ sung kiến thức chonhau, hay trong các dự án Trong các trường phổ thông, nó được sử dụngnhư một phương pháp trung gian giữa làm việc độc lập từng cá nhân với

làm việc chung cả líp Ý nghĩa quan trọng của phương pháp này là rènluyện kĩ năng hợp tác cho các thành viên trong học tập và lao động sau này Hiện nay, năng lực hợp tác đã, đang và sẽ trở thành mục tiêu giáo dục màcác nhà trường cần trang bị cho học sinh Phương pháp dạy học hợp táckhông chỉ nâng cao chất lượng dạy và học mà còn giúp hình thành và pháttriển các kỹ năng cần thiết cho quá trình lao động, làm việc sau này Vì vậycũng giống như phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề, phươngpháp dạy học hợp tác không chỉ có ý nghĩa đổi mới phương pháp mà cònđạt mục tiêu giáo dục là đào tạo ra những con người thích ứng với sự pháttriển của xã hội.

I.3 Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ:

I.3.1.Một số khái niệm: [ 4, 1, 3 ]

a Nhóm là tập hợp những cá thể từ hai người trở lên theo những nguyên

tắc nhất định, có tác động lẫn nhau để cùng thực hiện một nhiệm vụ trongmột thời gian xác định

b Nhóm học tập được lập ra với mục đích đã được xác định rõ ràng, chung

cho cả nhóm, đó là việc học tập đạt kết quả cao hơn và hứng thó hơn khihọc riêng lẻ

Nhóm học tập có những đặc trưng sau:

- Là một đơn vị, một bộ phận của tập thể líp học

- Hoạt động của nhóm được thống nhất với nhau bởi các thành viêncùng thực hiện một nhiệm vụ học tập, đây vừa là nguyên nhân vừa là điềukiện của nhóm học tập

- Các thành viên trong nhóm không chỉ liên kết với nhau về mặt tráchnhiệm mà còn có mối quan hệ về tình cảm, đạo đức, lối sống

Nh vậy nhóm học tập cũng là nơi diễn ra quá trình xã hội, không chỉđơn thuần là một đơn vị cấu thành nên líp học mà còn là môi trường thuậnlợi cho sự phát triển và hình thành nhân cách cho học sinh

c Phương pháp dạy học hợp tác:

Dạy học hợp tác được hiểu là phương pháp dạy học mà trong đó họcsinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên làm việc phối hợp cùng nhau trongnhững nhóm nhỏ để hoàn thành mục đích chung của nhóm đã được đặt ra Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ là một trong nhữngphương pháp dạy học tích cực mang lại hiệu quả cao và đã được sử dụngrất nhiều trong dạy học ở các nước trên thế giới, đặc biệt là các nướcphương tây Ở Việt Nam, hiện nay, theo định hướng đổi mới phương phápdạy học, đây là một trong ba phương pháp dạy học tích cực cần được pháttriển ở phổ thông

Trong phương pháp dạy học hợp tác, líp học được chia thành các nhómnhỏ, tuỳ mục đích yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phân chiangẫu nhiên hoặc có chủ định, cố định hay thay đổi trong từng phần của tiếthọc, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau

Qúa trình học tập nhóm có thể tóm tắt như sau: sau khi giáo viên phânnhóm và giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm, học sinh được tự do quan sát, thảoluận và ghi chép lại Trong khi các nhóm làm việc, giáo viên tuỳ theo sựphát triển của học sinh có thể hướng dẫn hay chỉ ra một số lỗi lầm để các

em tự sửa chữa Sau khi thảo luận, các nhóm sẽ trình bày kết quả thảo luận,giáo viên ghi nhận, sửa chữa và tổng kết, học sinh ghi kết quả cuối cùng -

đó là kiến thức cần lĩnh hội Nh vậy, trong phương pháp dạy học hợp tác,hoạt động chính là hoạt động của học sinh, học sinh chủ động chiếm lĩnhkiến thức, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, theo dõi và định hướng Chính

vì thế, dạy học hợp tác được xem là một trong những phương pháp có vaitrò chủ yếu nhằm phát huy cao độ tính tích cực, chủ động và sáng tạo củangười học

I.3.2 Cơ sở để tổ chức dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ: [4,1,11]

là phương pháp dạy học phù hợp với cả ba yếu tố đó của người học:

- Nhu cầu học tập thông qua hoạt động nhóm:

Nhu cầu là đòi hỏi của con người muốn có những điều kiện nhất định

để phát triển Nhu cầu nảy sinh do kết quả tác động qua lại giữa 2 yếu tè:môi trường bên ngoài và trạng thái bên trong của từng chủ thể

Tạp chí giáo dục số 12- năm 1986 đã nêu: “ Động lực của quá trình dạyhọc chính là giải quyết những mâu thuẫn bên trong của người học Không

ai có thể thay thế họ khi họ không có nhu cầu, không cố gắng vươn lênbằng sức lực và trí tuệ của bản thân mình.” Như vậy, điều quan trọng trongdạy học là phải lùa chọn phương pháp dạy học phù hợp có thể vừa làm xuấthiện ở người học nhu cầu nhận thức đồng thời vừa đáp ứng được nhữngnhu cầu đó Theo tiêu chí đó, phương pháp dạy học hợp tác đã tạo ra mộtmôi trường xã hội thu nhỏ, vì vậy ngoài nhu cầu chiếm lĩnh tri thức,phương pháp này còn góp phần làm xuất hiện và đáp ứng được các nhu cầukhác như: nhu cầu giao lưu, nhu cầu tự khẳng định mình,….

- Động cơ và quá trình hình thành động cơ thông qua hoạt động nhóm:

Để xuất hiện nhu cầu, cá nhân phải trải qua quá trình hình thành động

cơ, nhu cầu là cơ sở của sự hình thành động cơ Vậy nhu cầu và động cơkhác nhau như thế nào? “ Nhu cầu là sự đòi hỏi cụ thể một cái gì đó, cònđộng cơ là sự lập luận việc giải quyết thoả mãn hay không thoả mãn nhucầu đã chỉ ra trong môi trường chủ quan, khách quan nào đó.” Sự phát triểntrí tuệ, giáo dục là một trong những điều kiện quan trọng nhất để hình thànhđộng cơ

Trong quá trình hoạt động hợp tác, động cơ của người học được hìnhthành và phát triển một cách tự giác Có thể nói nhóm là một phần của môitrường xã hội thu nhỏ với những tương tác học sinh với học sinh, học sinhvới tri thức và học sinh với giáo viên, trong đó tương tác học sinh với họcsinh được chú trọng hơn so với các phương pháp khác, chính điều này giúpcho việc thảo luận đạt hiệu quả cao hơn Do đó, nhóm là môi trường họctập, môi trường giao lưu tốt vừa tạo điều kiện đáp ứng những nhu cầu củangười học, vừa thúc đẩy quá trình hình thành động cơ học diễn ra tích cực,

tự giác

- Hứng thó nhận thức thông qua hoạt động nhóm:

Hứng thó nhận thức chính là hứng thó học tập, hứng thó đối với việc tìmhiểu khoa học, nó có động cơ trực tiếp xuất phát từ bản thân người học

Hứng thó nhận thức được xuất phát từ động cơ, và nhu cầu của quá trìnhnhận thức, được duy trì trong suốt quá trình nhận thức không chỉ bởi nộidung mà còn bởi phương pháp nhận thức Điều đó đòi hỏi người giáo viênphải luôn biết linh hoạt lùa chọn phương pháp dạy học phù hợp để tạo được

và duy trì hứng thó cho học sinh

Phương pháp dạy học hợp tác góp phần tăng cường hoạt động của họcsinh, tạo bầu không khí thoải mái để người học tích cực, tự giác chiếm lĩnhnội dung khoa học Bằng hoạt động nhóm, các học sinh- những người bạn,những người bằng vai phải lứa với nhau- có thể tự do thảo luận, phát biểu ýkiến, phân tích vấn đề, từ đó việc nắm được bản chất kiến thức, việc tiếpcận tri thức sẽ không còn khó khăn như khi phải một mình học tập nữa.Chính điều đó làm cho hứng thó nhận thức luôn được nảy sinh ở người học

Do đó, có thể dễ dàng nhận thấy rằng phương pháp dạy học hợp tác rất cóhiệu quả mang lại hứng thó nhận thức Song, hiệu quả đó chỉ có thể đượcphát huy khi người giáo viên có năng lực tổ chức, điều khiển hoạt độngnhóm

và hoạt động nhóm trong lĩnh vực giáo dục

Mục tiêu của phương pháp dạy học hợp tác không chỉ dừng lại ở việcnâng cao chất lượng dạy học mà còn phát triển kỹ năng làm việc theo nhóm-một kỹ năng rất cần thiết và đang ngày càng được chú trọng phục vô chocông việc cũng như cuộc sống Như vậy, làm việc theo nhóm có hiệu quả giúp

phát triển được cả khía cạnh nhận thức lẫn xã hội của việc học tập Đó chính

là ý nghĩa cũng là cơ sở về mặt giáo dục của phương pháp dạy học hợp tác

I.3.3 Phân loại nhóm: [1]

a Phân loại nhóm dùa vào số lượng: gồm có nhóm nhỏ và nhóm lớn.

- Học tập theo nhóm nhỏ: số lượng học sinh trong mỗi nhóm Ýt, cụ thểhai hoặc ba người (nhóm “rì rầm”) hoặc bốn đến sáu người một nhóm

Ưu điểm: mỗi cá nhân đều phải nỗ lực, đều được giao một nhiệm vụ

và toàn nhóm phải phối hợp với nhau để hoàn thành công việc chung.Thông qua sự hợp tác, tìm tòi, nghiên cứu, thảo luận trong nhóm, ý kiếncủa mỗi cá nhân sẽ được khẳng định, điều chỉnh hay bác bỏ Qua đó sẽ tạođược hứng thóvà sù tự tin trong học tập, tạo điều kiện cho các em rèn luyệnnăng lực làm việc hợp tác

Nhược điểm: đôi khi gây mất trật tự và có thể vẫn có một số thànhviên ỷ lại

- Học tập theo nhóm lớn: “nhóm trong nhóm”, hình thứcchủ yếu là vòngtròn ngoài bao quanh vòng tròn bên trong Những người ngồi vòng tròn bêntrong thảo luận một vấn đề nào đó, những người ở vòng tròn ngoài quansát, dữ liệu được thu thập, ghi chép sau đó đổi vị trí cho nhau Loại hìnhnhóm này Ýt được vận dụng hơn

b Phân loại nhóm dùa vào nhiệm vụ được giao: gồm có nhóm đồng viêc

(tất cả các nhóm đều thực hiện chung một nhiệm vụ) và nhóm khác việc(mỗi nhóm thực hiện một nhiệm vụ khác nhau phục vụ cho bài học)

I.3.4 Cách chia nhóm: [1]

Tuỳ thuộc vào nội dung học tập, mức độ khó, dễ của các nhiệm vụ họctập và trình độ của học sinh mà có các cách chia nhóm khác nhau, thường

có các cách chia nhóm sau:

a Chia ngẫu nhiên: thường được tiến hành khi không cần sự phân biệt

giữa các đối tượng học sinh, nhiệm vụ không khác nhau nhiều về nội dung,

Ýt có sự chênh lệch về mức độ khó, cùng chung yêu cầu

Giáo viên có thể chia theo tổ, theo bàn… Cách chia này có ưu điểm làhọc sinh không phải di chuyển, hạn chế mất trật tự

b Chia theo trình độ:

- Chia thành nhóm có cùng trình độ: được áp dụng khi cần có sự phânhoá về mức độ khó, dễ của nội dung bài học cho từng đối tượng, thườngchia thành bốn nhóm: giỏi, khá, trung bình và yếu

Giáo viên có thể có những yêu cầu khác nhau đối với từng nhóm trongcách giải quyết cùng một nhiệm vụ học tập, và có thể gợi ý cho nhóm yếu,đưa ra yêu cầu cao hơn cho những nhóm khá, giỏi

Ưu điểm: Tác động đến từng đối tượng trong líp, khuyến khích, động

viên các em, tạo hứng thó học tập cho cả líp

Nhược điểm: Việc đánh giá đúng trình độ của học sinh để chia vào các

nhóm là rất khó và phải thận trọng vì trình độ của học sinh có thể thay đổitheo thời gian và đôi khi ranh giới chưa rõ ràng NÕu cho học sinh khá vàonhóm yếu, em đó sẽ không cần cố gắng hoặc các em học sinh yếu sẽ ỷ lại.Một nhược điểm nữa là về mặt tâm lí, đòi hỏi giáo viên phải hết sức khéoléo, tránh tâm lí tự ti cho nhóm kém và tự kiêu cho nhóm giỏi

- Chia nhóm khác trình độ: thường được sử dụng khi nội dung hoạt độngdạy học cần có sự hỗ trợ lẫn nhau Ví dụ: khi tổ chức thực hành ngoài líphọc, ôn tập, vận dụng kiến thức vào thực tế Trong trường hợp này, vai tròcủa nhóm trưởng rất quan trọng, để phân công nhiệm vụ cho các thànhviên

c Chia nhóm theo sở trường: thường được tiến hành trong các buổi ngoại

khoá, mỗi nhóm gồm những học sinh có cùng sở trường, hứng thó

Tóm lại, có nhiều cách chia nóm khác nhau, mỗi cách đều có ưu vànhược điểm riêng, giáo viên phải cân nhắc dùa vào mục têu bài học, loạibài học, không gian học tập, trình độ, sở trường của học sinh để chọn cáchchia nhóm phù hợp.

Do điều kiện về cơ sở vật chất ở trường phổ thông nước ta hiện nay: bànghế cố định, không gian líp học bị hạn chế nên đối với môn hoá học nóiriêng cũng như với hầu hết các môn học, cách chia nhóm phổ biến nhất làcách chia nhóm ngẫu nhiên Để khắc phục nhược điểm của cách chia nhómnày, giáo viên cần chú ý: nhiệm vụ giao cho mỗi nhóm phải rõ ràng và phảiđiều hành sao cho mỗi học sinh của nhóm đều hoạt động tích cực, đảm bảorằng các thành viên phối hợp hoạt động tốt

I.3.5 Cơ cấu tổ chức và hoạt động nhóm: [1,13]

a Cơ cấu tổ chức: Mét nhóm thường gồm có:

- Nhóm trưởng: thường là người có kiến thức vững vàng, có năng lựclãnh đạo, làm nhiệm vụ phân công công việc, điều khiển hoạt động củanhóm, chỉ đạo việc thảo luận, rót ra kết luận cuối cùng và có thể sẽ báo cáokết quả hoạt động của nhóm

- Thư kí: tổng hợp và ghi chép kết quả báo cáo của các thành viên, ghi lạicác hoạt động và kết quả hoạt động của nhóm, có thể nép cho giáo viên nếugiáo viên yêu cầu

- Các thành viên: Tuỳ vào mục đích, nội dung và yêu cầu của nhiệm vụhọc tập được giao, các nhóm có thể có các cách phân công khác nhau: cácthành viên có thể thực hiện cùng một nhiệm vụ hoặc các nhiệm vụ khác nhau

- Trong phương pháp nhóm chuyên gia còn có thêm các chuyên gia: cácchuyên gia được chuyên môn hoá từng nhiệm vụ riêng tuỳ thuộc vào sởtrường, năng lực riêng, có thể đóng vai trò tham mưu, cố vấn trong nhóm

b Cách tổ chức hoạt động nhóm:

Có nhiều cách tổ chức hoạt động nhóm, trong đó thường sử dụng các kiểunhóm như: nhóm rì rầm, nhóm gánh xiếc, nhóm bể cá, nhóm chuyên gia, …

- Nhóm rì rầm: trao đổi nhỏ trong cặp 2 - 3 người ngồi cạnh nhau trước khichia sẻ ý kiến trong líp

- Nhóm bể cá: một nhóm đang hoạt động được quan sát im lặng bởi mộtnhóm học sinh khác để học cách lập luận Sau đó đổi vai trao đổi kinhnghiệm về cách thảo luận, về cách hoạt động nhóm

- Nhóm kim tự tháp: là hình thức mở rộng nhóm “ rì rầm”, vấn đề đượcđưa ra trong nhóm nhỏ để tạo ra ý tưởng ban đầu sau đó được trao đổi sâuhơn bằng cách gộp hai nhóm nhỏ thành nhóm lớn, rồi lại gộp hai nhóm lớnthành nhóm lớn hơn Càng về sau ý kiến càng được chọn lọc, sâu sắc, chínhxác hơn

- Nhóm gánh xiếc: Các nhóm tiến hành giải quyết cùng một nhiệm vụ lớn

có chứa các nhiệm vụ nhỏ hơn theo thứ tự khác nhau Như vậy, vào mộtthời điểm bất kì mỗi nhóm sẽ có các hoạt động khác nhau, nhưng cuối giêcác nhóm đều thực hiện xong tất cả các nhiệm vụ nhỏ Cách tổ chức hoạtđộng nhóm này cho phép tiến hành các bài tập có đòi hỏi dụng cụ và đồdùng thí nghiệm nhưng lại không có đủ cho cả líp

- Nhóm chuyên gia: trong nhóm có một số thành viên có kiến thức tốt vềmột số lĩnh vực được xem là chuyên gia, có vai trò tham mưu, cố vấn cho

cả nhóm về lĩnh vực Êy

I.3.6 Quá trình tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm: [4,1]

Một tác giả người Đức đã đưa ra sơ đồ cấu trúc của quá trình tổ chứccho học sinh làm việc theo nhóm như sau:

Trong đó:

1- Tạo động cơ, hứng thó

2- Phân tích vấn đề

3- Phân công công việc

4- Các nhóm trình bày kết quả, đánh giá giữa HS – HS, GV- HS và đi đếnkết luận

5- Giáo viên đánh giá chung kết quả của học sinh

Trong tài liệu lí luận cơ bản về dạy và học tích cực của giáo sư Trần BáHoành và một số tác giả khác đã đưa ra và cụ thể hoá cấu tạo một tiết học(hoặc mét buổi làm việc) theo nhóm như sau:

a Phân công trong nhóm

b Cá nhân làm việc độc lập rồi trao đổi hoặc tổ chức thảo luận trong nhóm

c Cử đại diện (hoặc phân công) trình bày kết quả làm việc theonhóm.

3/ Tổng kết trước líp:

a Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

b Thảo luận chung

c Giáo viên tổng kết, đặt vấn đề cho bài tiếp theo, hoặc vấn đề tiếptheo trong bài

Hai cách biểu diễn mặc dù khác nhau về hình thức nhưng về cơ bản đềuphản ánh các bước chung nhất trong quy trình thực hiện dạy học hợp tác

mà người giáo viên phải đặc biệt chú ý và vận dụng linh hoạt và sáng tạo

I.3.7 Ưu và nhược điểm của phương pháp dạy học hợp tác:

[4,5,11,9,1,3]

a Ưu điểm:

- Giúp giáo viên giảm thiểu thuyết trình, tăng cường hoạt động của họcsinh, phát huy tính chủ động sáng tạo trong học tập, đáp ứng yêu cầu đổimới phương pháp dạy học

- Phương pháp dạy học hợp tác giúp việc lĩnh hội kiến thức trở nên dễdàng hơn: nó cho phép các thành viên trong nhóm chia sẻ băn khoăn, kinhnghiệm của bản thân, những lỗi sai sẽ được các thành viên trong nhóm góp

ý, sửa chữa Trong khi trao đổi có hoạt động học sinh dạy lẫn nhau, đây làhoạt động cho khả năng lưu giữ thông tin lớn nhất (tới 90%) Do đó, bàihọc trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhậnthụ động từ giáo viên

- Phát huy cao độ năng lực học tập cá nhân kết hợp với sự hợp tác để giảiquyết vấn đề: tuy là làm việc theo nhóm nhưng mỗi cá nhân đều phải nỗlực, đảm nhận nhiệm vụ của mình Do đó, phương pháp này dạy cho các

em biết hợp tác nhưng cũng không làm mất đi khả năng làm việc các nhân

- Phương pháp dạy học hợp tác làm cho líp học sôi nổi hơn vì học sinhđược tranh luận, thảo luận để tiếp thu kiến thức, đồng thời cũng tạo không

khí thi đua giữa các nhóm, từ đó tạo nên hứng thó học tập Trao đổi trongnhóm nhỏ là cơ hội cho các học sinh nhót nhát, Ýt phát biểu tham gia xâydựng bài, giúp các em tù tin hơn.

- Qua hoạt động nhóm nhiều kỹ năng xã hội thông thường được hìnhthành và phát triển ở học sinh: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giải quyết mâuthuẫn trong nhóm, kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng tập hợp ghi chép, kỹ năngbáo cáo, trình bày một vấn đề… Ngoài ra, học sinh còn có cơ hội thựchành các kỹ năng trí tuệ bậc cao nh so sánh, đánh giá, tổng hợp, phântích…

- Về tình cảm, thái độ: phương pháp dạy học hợp tác giúp học sinh cóthái độ, trách nhiệm cao trong giúp đỡ bạn học, hình thành nhóm học tậpđoàn kết Đồng thời, giúp học sinh hình thành các phẩm chất và nhân cáchrất quý trong cuộc sống hiện đại đó là tính hợp tác, thãi quen nghiên cứu và

tự học suốt đời…

b Nhược điểm:

- Phô thuộc rất nhiều vào ý thức chủ quan người học: nếu các thànhviên trong nhóm có ý thức hợp tác kém hoặc có tính ỷ lại thì phương phápdạy học hợp tác không những không phát huy được tác dụng, xuất hiện một

+ Hoạt động nhóm mất khá nhiều thời gian

- Việc quản lí, giám sát và đánh giá từng thành viên trong nhóm cònggặp khó khăn do giáo viên cùng một lóc phải quan sát nhiều nhóm ở tronglíp

- Kết quả kiểm tra cả nhóm chưa thấy rõ được sự nỗ lực của mỗi cá nhân

và chưa có sự công bằng về điểm số cho mỗi thành viên

- Trong quá trình hoạt động nhóm, các học sinh có học lực khá, giỏi sẽquyết định kết quả thảo luận do vậy chưa chú trọng được sự đóng góp củahọc sinh kém, dẫn đến hiện tượng ăn theo, chi phối, tách nhóm…

- Đôi khi sù thi đua giữa các nhóm bị trở thành ganh đua, tranh cãi…

I.3.8 Các biện pháp khắc phục nhược điểm:

Nhược điểm lớn nhất của phương pháp dạy học hợp tác là ở khâu tổchức hoạt động và kiểm tra, đánh giá Để phát huy những ưu điểm đồngthời khắc phục những nhược điểm của phương pháp này, các nhà nghiêncứu đã phân thành hai trường phái chính: trường phái cấu trúc và trườngphái nguyên tắc

- Trường phái cấu trúc: nhấn mạnh kết cấu đa dạng của dạy học hợp tác,

đó là một tổ chức được sắp xếp, quản lí và ứng dụng tuỳ thuộc vào hoàncảnh cụ thể, điểm quan trọng trong trường phái này là sự linh hoạt trong kếtcấu và sự bỏ khuyết phần nội dung Công thức cơ sở: cấu tróc + nội dung =hoạt động nhóm, trong đó cấu trúc đã được định sẵn còn nội dung tuỳ thuộchoàn cảnh dạy học

Trong trường phái cấu trúc có một sè cấu trúc sau: Jigsaw (gắn liềnvới tên tuổi của Aronson), STAD (Student Teams AchievementDivision), TGT (Team Game Tournament), Jigsaw II (ba cấu trúc nàygắn liền với Robert Slavin) …

+ Cấu trúc Jigsaw: mỗi thành viên được giao nhiệm vụ tìm hiểu và nắmvững một phần của bài học, các thành viên có cùng chủ đề thảo luận vớinhau và trở thành chuyên gia trong mét khoảng thời gian nhất định Sau đócác thành viên này trở về nhóm mình và giảng lại cho cả nhóm nghe, đảmbảo cho mọi người đều nắm vững được toàn bộ nội dung của bài học Bài

kiểm tra cá nhân sẽ xác định điểm của nhóm dùa trên tất cả các phần bàihọc sau khi dã ghép vào nhau.

Đây là cấu trúc được đánh giá là ưu việt nhất và có hiệu quả cao nhất,

nó đề cao sự tương tác bình đẳng và tầm quan trọng của từng thành viêntrong nhóm, loại bỏ gần như triệt để sự ăn theo, chi phối, tách nhóm

Ở Việt Nam, Jigsaw có thể áp dụng được do tính hiệu quả về thời giancao và hệ thống điểm số linh hoạt Giáo viên có thể áp dụng Jigsaw trongtiết ôn tập, luyện tập, tổng kết kiến thức

+ Cấu tróc STAD: mỗi nhóm học sinh giúp đỡ nhau hiểu thực sự kỹlưỡng về bài học được giao, tuy nhiên phần kiểm tra sẽ là kiểm tra cá nhân.Tính ưu việt của cấu trúc này thể hiện ở cơ chế đánh giá: dùa trên sự nỗ lựccủa bản thân chứ không phải sự hơn kém nhau về khả năng:

C ch ánh giá theo c u trúc STAD:ơ chế đánh giá theo cấu trúc STAD: ế đánh giá theo cấu trúc STAD: đánh giá theo cấu trúc STAD: ấu trúc STAD:

Thành viên Điểm lần 1 Điểm lần 2 Chỉ số cố gắng1

…

8579

…

0103

…

Sau đó tính tổng chỉ số cố gắng của cả nhóm để đánh giá giữa các nhómvới nhau Nh vậy, mét học sinh kém có thể mang điểm về cho cả nhómbằng sự cố gắng của bản thân Cơ chế chấm điểm này có những ưu điểm: Loại bỏ được phần lớn các hiện tượng ăn theo, chi phối và tách nhóm

Đề cao sự đóng góp của các học sinh yếu kém và nâng cao sự đóng gópnày thành nhân tố quyết định

Lấy sự cố gắng, nỗ lực để đánh giá thay vì khả năng

+ Cấu trúc TGT: hoạt động nhóm cũng tương tự như STAD nhưng cơchế đánh giá đổi khác Giáo viên chia nhóm dùa vào khả năng, trong đóthành viên số một của từng nhóm có sức học tương đương nhau, tương tựvới các thành viên còn lại Qúa trình kiểm tra đánh giá được biến thànhnhững cuộc so tài của những thành viên cùng số ở các nhóm, sự chênh lệchgiữa hai lần kiểm tra được sử dụng để tính điểm.

Cấu trúc này ngoài tính ưu việt nh cấu trúc STAD còn có chú ý đến sựtương đồng về năng lực trong kiểm tra đánh giá, vì vậy thể hiện rõ hơn sựcông bằng của điểm số

+ Cấu trúc Jigsaw II: dùa trên cơ sở cấu trúc Jigsaw của Aronson nhưnglược bớt phần thảo luận cùng chủ đề và có tính đến chỉ số cố gắng của từngthành viên trong phần kiểm tra đánh giá

Ngoài ra trong trường phái cấu trúc còn có một tên tuổi lớn, đó là Kaganvới những hệ thống cấu trúc chính sau: xây dựng nhóm, xây dựng líp, cấutrúc kiến thức cần lĩnh hội, cấu trúc kỹ năng suy luận, cấu trúc chia sẻthông tin, cấu trúc kỹ năng giao tiếp, cấu trúc kỹ năng xã hội…

- Trường phái nguyên tắc: đại biểu tiêu biểu là hai anh em Johnson, theo

họ bất kì một hoạt động, một cấu tróc dạy học hợp tác nào cũng phải đảmbảo năm nguyên tắc, chỉ cần thiếu một trong năm nguyên tắc thì sẽ thất bại,

+ Đánh giá rút kinh nghiệm

Hai trường phái trên với những ưu điểm và nhược điểm riêng, song songcùng phát triển nhưng không hề mâu thuẫn mà chúng bổ sung cho nhau, cómối quan hệ mật thiết giúp phương pháp dạy học hợp tác đạt hiệu quả cao

Người giáo viên trong quá trình dạy học hợp tác phải đặt ra vấn đề sử dụngcấu trúc nào cho phù hợp với từng nội dung kiến thức, với mục đích truyềnđạt? phải luôn tuân theo những nguyên tắc nào khi dạy học? Trả lời đượcnhững câu hỏi đó và vận dụng một cách linh hoạt đồng nghĩa với việc bạn

đã khắc phục được những nhược điểm và phát huy được các ưu điểm củaphương pháp dạy học hợp tác

I.3.9 Mét sè chó ý để nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ:

a Đối với giáo viên:

Cần chú ý vai trò của giáo viên khi tổ chức hoạt động nhóm là:

+ Thu thập thông tin về người học

+ Lùa chọn mục tiêu kiến thức, kĩ năng cần đạt được khi hoạt động nhóm + Quyết định số lượng học sinh, cách chia nhóm, cách tổ chức hoạt độngnhóm, chuẩn bị cơ sở vật chất, tài liệu cần thiết

+ Giám sát can thiệp, hỗ trợ học sinh

+ Đánh giá hoạt động nhóm về ý thức làm việc và kết quả làm việc

Trên cơ sở ý thức được vai trò của mình như đã nêu trên, người giáo viênphải chú ý các điểm sau:

- Tuỳ vào mục đích dạy học, nội dung và yêu cầu cũng như mức độ khó,

dễ của kiến thức mà lùa chọn cách chia nhóm phù hợp

- Nhiệm vụ giao cho các nhóm phải rõ ràng cụ thể, phải có mức độ đòihỏi nhất định để tạo động cơ, hứng thó cho học sinh, để các em nhận thấyđược tác dụng của hoạt động nhóm Tuỳ vào mục đích dạy học mà có thểgiao cho các nhóm những nhiệm vụ khác nhau hoặc giống nhau, còng cóthể giao cho mỗi nhóm một vấn đề hay mét sè vấn đề để thảo luận

- Cần xác định đúng trọng tâm nội dung kiến thức cần truyền đạt để đưa

ra nhiệm vụ phù hợp, tránh tình trạng lệch hướng bài dạy gây cho học sinhkhó khăn trong việc xác định nội dung cần nắm được

- Giáo viên sau khi giao nhiệm vụ phải cụ thể hoá những yêu cầu vàkhống chế về mặt thời gian để tránh tình trạng thiếu thời gian.

- Giáo viên phải đặc biệt chú ý khâu tổ chức và quản lí líp, quản lí hoạtđộng của các nhóm, sao cho vừa giữ được trật tự nhưng vẫn đảm bảo cácnhóm hoạt động tốt và các thành viên trong nhóm đều phải làm việc, khôngđược ỷ lại

- Giáo viên phải thường xuyên theo dõi để có thể giúp đỡ, định hướng,điều chỉnh kịp thời hoạt động của mỗi nhóm đi đúng hướng

- Khi học sinh báo cáo kết quả, không nhất thiết cứ phải nhóm trưởngbáo cáo mà nhóm có thể cử một thành viên đại diện khác hay giáo viên cóthể chỉ định bất kì, hoặc với những nhiệm vụ phức tạp có thÓ luân phiênmỗi người báo cáo một phần Làm như vậy sẽ đòi hỏi tất cả các em đềuphải tập trung, chó ý và tham gia đóng góp ý kiến, đồng thời còn tạo điềukiện cho tất cả các thành viên đều có cơ hội như nhau để rèn luyện khảnăng trình bày vấn đề trước đám đông

- Giáo viên phải có sự đánh giá chính xác công bằng giữa các nhóm và có

sự theo sát các thành viên trong nhóm, có nhận xét cụ thể ai tích cực, aichưa tích cực để có những biện pháp khen thưởng kịp thời, khuyến khích,động viên các em tham gia tích cực hơn

Cách tốt nhất để theo dõi sự tham gia, tiến bộ của nhóm là phải kết hợpđược các yếu tố:

+ Theo dõi trực tiếp và ghi chép (nếu có điều kiện thì có thể ghi âm cuộctrò chuyện của nhóm)

+ Thảo luận với các cá nhân, với nhóm hoặc với cả líp

+ Theo dõi, đánh giá các câu trả lời của các thành viên trong nhóm

Giáo viên nên có một quyển sổ ghi lại những nhận xét hoặc có thể giaocho mét học sinh ghi chép

- Cần chú ý đến vấn đề tâm lí, giáo viên phải tạo được động cơ hứng thóđồng thời tạo không khí thoải mái, tôn trọng ý kiến của học sinh để các emtích cực thảo luận, phát biểu ý kiến xây dựng bài, không nên quá gò bó, rậpkhuôn nhưng cũng không nên để xảy ra tình trạng tự do quá.

- Giáo viên phải luôn chủ động trong việc định hướng thảo luận, khôngđược vì quá say sưa thảo luận, tranh luận một vấn đề nào đó mà lệchhướng

- Đặc biệt cần chú ý kết hợp phương pháp dạy học hợp tác với cácphương pháp dạy học khác một cách phù hợp

b Đối với học sinh:

- Phải có sự chuẩn bị về kiến thức cũ có liên quan, có sự động não tư duy

- Phải có ý thức tự giác, tích cực chủ động tham gia thảo luận, khôngđược ỷ lại vào người khác

- Phải được làm quen dần với phương pháp, khi học sinh đã quen vớiphương pháp dạy học hợp tác thì hiệu quả đạt được sẽ cao hơn

- Phải có tinh thần đoàn kết, biết lắng nghe ý kiến người khác, biết đảmnhận nhiệm vụ của mình, biết biểu đạt quan điểm của mình, nhận xét, góp ýcho những ý kiến của người khác

- Tuân theo sự phân công của nhóm trưởng, có tinh thần xây dựng tậothể, thấy được vai trò của mình trong nhóm

- Không được bảo thủ gây mất đoàn kết, không được làm ảnh hưởng đếncác thành viên khác trong nhóm

- Nghe theo sự định hướng của giáo viên, không tự ý làm việc riênghoặc nghiên cứu những vấn đề khác vấn đề giáo viên yêu cầu

- Đảm bảo thảo luận đạt kết quả tốt, khẩn tương, đúng thời gian

- Các nhóm phải bầu ra nhóm trưởng và thư kí

I.3.10 Kết hợp phương pháp dạy học hợp tác nhóm với các hình thức tổ chức dạy học trên líp và phương pháp dạy học tích cực khác: [1]

Có thể kết hợp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ với học tập cá nhân vàhọc tập theo cả líp Nếu nội dung học tập đơn giản thì chỉ cần tổ chức dạyhọc cá nhân, nếu khó và phức tạp thì có thể tổ chức dạy học theo nhóm Giáo viên cần kết hợp dạy học hợp tác với nhiều phương pháp dạy họckhác một cách khéo léo, nhuần nhuyễn Một tiết học diễn ra trong 45 phótcần có sự kết hợp của nhiều phương pháp dạy học, trong đó có phươngpháp dạy học chủ yếu và phương pháp dạy học phụ trợ Vì mỗi phươngpháp đều có những ưu, nhược điểm khác nhau, việc kết hợp giữa cácphương pháp dạy học nhằm phát huy ưu điểm và hạn chế nhược điểm củanhau Mặt khác, trong tiết học nếu chỉ cứng nhắc sử dụng duy nhất mộtphương pháp dạy học sẽ dẫn đến sự nhàm chán, học sinh không tập trung,

từ đó sẽ ảnh hưởng xấu đến kết quả học tập

Dạy học hợp tác nhóm nhỏ có thể kết hợp với nhiều phương pháp dạyhọc cơ bản dành cho hoạt động nhóm nh:

- Phương pháp thảo luận, tranh luận, và hoạt động trao đổi

- Phương pháp động não

- Phương pháp học tập tình huống

- Phương pháp đóng vai

- Phương pháp khảo sát điều tra

- Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ những phươngtiện trực quan

Phương pháp thảo luận kết hợp với phương pháp hợp tác nhóm nhỏ rấtphù hợp với độ tuổi trung học phổ thông Hai phương pháp này gắn bó vớinhau đến mức nói đến thảo luận là nói đến thảo luận nhóm.

Thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học mà trong đó các thànhviên trong nhóm trao đổi, bàn bạc về một chủ đề cụ thể, các ý kiến, kinhnghiệm, ý tưởng được đưa ra thảo luận Thông qua thảo luận nhóm mà các

ý kiến đó có thể được khẳng định hay bác bỏ nhờ cách lập luận logic, cácthông tin hiểu biết của các thành viên khác trong nhóm

Tiến trình thảo luận nhóm diễn ra theo các bước giống như đã nêu ở phần I.3.6 Trong mỗi nhóm có thể tổ chức hình thức thảo luận nhóm ghép đôi: trướchết hai học sinh ngồi cạnh nhau thảo luận với nhau, sau đó nhóm này ghép vớinhóm hai người ngồi đối diện để được nhóm bốn người, tiếp tục thảo luận vàsau đó tiếp tục tiếp tục ghép hai nhóm bốn người thành nhóm tám người… Trong quá trình sử dụng phương pháp thảo luận nhóm nhỏ, điều quantrọng là phải:

- Đưa ra hướng dẫn bằng lời (chỉ dẫn chung, yêu cầu chung) thông quaphiếu học tập, phiếu học tập phải rõ ràng, đơn giản, chiếu lên màn hình(nếu có) hoặc chép lên bảng

- Giới hạn quy mô nhóm nhỏ không vượt quá 10 người

- Cần xác định thời gian rõ ràng

- Luôn luôn giám sát hoạt động của các nhóm

- Phân chia nhóm rõ ràng phù hợp

Hoạt động trao đổi, thảo luận theo nhóm giúp cho học sinh:

+ Kiểm tra có phê phán các thông tin được cung cấp trong thời gian ngắn + Chia sẻ thông tin với các thành viên khác của nhóm

+ Đảm bảo vai trò lãnh đạo nhóm để trình bày vấn đề một cách chính xác Phương pháp này còn phát triển ở học sinh những kỹ năng:

+ Quan sát và phân tích các vấn đề

+ Đánh giá những giá trị và thái độ của các thành viên khác trong nhómthảo luận

Nh vậy với hình thức học theo nhóm, tuỳ quy mô và cách tổ chức mà cócác phương pháp khác nhau, nhóm trở thành điều kiện, môi trường để việctranh luận, thảo luận, hoạt động trao đổi đạt hiệu quả

b Nhóm với phương pháp động não:

Phương pháp động não là phương pháp dùng để giải quyết nhiều loạivấn đề khác nhau, giúp cho người học trong mét thời gian ngắn nảy sinh ranhiều ý tưởng, nhiều giả định về vấn đề nào đó

Khi vấn đề đặt ra khá phức tạp cần sự đào sâu suy nghĩ, cần thu thậpnhiều ý tưởng sáng tạo thì việc kết hợp hình thức học tập nhóm với phươngpháp động não là rất cần thiết, giáo viên cần chú ý:

+ Lùa chọn và nêu vấn đề cần tìm hiểu trước líp hoặc trước nhóm

+ Khích lệ học sinh phát biểu và đóng góp ý kiến

+ Liệt kê tất cả mọi ý kiến chưa rõ ràng và thảo luận sâu từng ý

+ Tổng hợp ý kiến thắc mắc hoặc bổ sung

c Nhóm với phương pháp dự án:

Phương pháp dự án được xác định như một hoạt động thực hành quantrọng, hình thức dự án khá đa dạng, có thể được thực hiện ngoài kế hoạchlên líp, trong khuôn khổ kế hoạch lên líp, hoặc thực hiện các bài tập theonhóm ngoài giê học…

Đặc điểm của dạy học dự án:

+ Định hướng hành động: Hoạt động thi hành có tính chất nhiệm vụ + Định hướng người học: Người học tham gia các giai đoạn dạy học, cảviệc lùa chọn nhiệm vụ, làm việc theo nhóm

+ Mang tính tích hợp: Nhiệm vụ phức hợp, gắn với thực tiễn

+ Định hướng kết quả: Kết quả dự án là sản phẩm hoặc hoạt động cụ thể + Mở rộng kinh nghiệm: Đánh giá theo kết quả dự án

Với những đặc điểm này phương pháp dự án luôn luôn gắn liền với hoạtđộng nhóm, nhóm trở thành một phần không thể thiếu, là điều kiện tiênquyết cho sự thành công của phương pháp này Môn hoá học là môn học cótính thực tiễn cao, gắn liền với môi trường, với ngành công nghiệp hoáchất…, trên cơ sở đó, môn hoá học cho phép việc sử dụng phương pháp dự

án kết hợp với phương pháp dạy học hợp tác để khai thác những khía cạnh,những dự án như: mưa axit, hiệu ứng nhà kính, tầng ozon, nguồnhiđrocacbon thiên nhiên, công nghiệp silicat…

d Nhóm với phương pháp khai thác phương tiện trực quan:

Trong xu hướng dạy học ngày nay, việc khai thác các phương tiệntrực quan để tiếp cận tri thức đã trở nên rất quen thuộc và được sử dụng kháphổ biến Trong hoá học, những phương tiện trực quan Êy có thể là tranhảnh, mô hình, hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, thí nghiệm hoá học…Phương tiệndạy học được sử dụng ở tất cả các loại bài hoá học

Khi nội dung kiến thức phức tạp, với các sơ đồ, biểu bảng khó haynhững thí nghiệm diễn ra nhiều giai đoạn thì việc quan sát, phân tích, giảithích, khái quát, tổng hợp là rất khó khăn đối với cá nhân Lúc này, hoạtđộng nhóm sẽ phát huy tác dụng, giúp các thành viên phân chia công việccùng nhau quan sát, giải thích, bổ sung cho nhau những ý kiến…

Tóm lại, quả đúng nh quan điểm của tác giả Trần Duy Hưng: “ Dạy họcnhóm chỉ là trường hợp đặc biệt và phát triển cao của dạy học tích cựchướng vào học sinh Nó chính là hệ tích hợp của nhiều phương pháp gầngũi nhau nh: phương pháp thảo luận, phương pháp dự án,…”

II MÉT VÀI NHẬN XÉT VỀ THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DÔNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ

II.1 Vài nét về lịch sử của phương pháp dạy học hợp tác:

Phương pháp dạy học hợp tác nhóm đã được nhiều nhà giáo dục nghiêncứu từ lâu và đã được biết đến trong hệ thống phương pháp “dạy học lấyhọc sinh làm trung tâm”.

Trong số đó trước tiên phải kể đến một sè nhà giáo dục tiến bộ đi tiênphong nh ở thời Hy Lạp cổ đại, thời kì phục hưng…, ngay từ thời đó ở họ đã

có những tư tưởng tiến bộ đề cập đến những yếu tố tích cực trong hoạt độngdạy học Năm 1791, phương pháp học tập Ta- Lây- Răng ra đời rất chú trọngđến việcphát huy óc sáng tạo, cá tính độc lập suy nghĩ của học sinh

Đến giai đoạn thế kỷ XVIII – XIX cũng có nhiều nhà giáo dục như:Giăng- giăc-rút- Xô (Pháp), Pêxtalozi, Đisxtecvec, Usinxki (Nga), Fourrier,Cousinet, Dewey… đề cập đến việc giáo dục, giảng dạy hướng vào hoạtđộng tích cực, chủ động của người học và Ýt nhiều cũng đã khái quát tớihình thức học tập nhóm:

Nhà giáo dục Dewey đã đÒ ra học thuyết giáo dục riêng, theo ông, ảnhhưởng của môi trường đến sự đào tạo con người có sắc thái rõ ràng, từ đóphải tạo cho học sinh một môi trường càng gần gũi với đời sống càng tốt.Hơn nữa, chỉ có sự làm việc chung mới giúp cho học sinh có thãi quen traođổi những kinh nghiệm thực hành, có cơ hội phát triển lý luận và năng lựctrừu tượng hoá

Phương pháp học tập tự do theo nhóm của Roger Cousinet (Pháp) nhậnđịnh: “phải tổ chức nhà trường sao cho trở thành một môi trường mà trẻ em

có thể sống, sự làm việc chung thành từng nhóm tạo nên biện pháp phù hợp

về mặt tâm lí học cũng như giáo dục học” Phương pháp học tập doCousinet đề sướng này đã để lại những kinh nghiệm quý báu cho việcnghiên cứu phương pháp dạy học hợp tác về sau

Nói đến học tập nhóm phải nói đến Asakial, mét nhà giáo dục Balan lỗilạc, ông đã viết cuốn sách: “ Học tập theo nhóm ở trường học”

Trong thực tiễn dạy học ở phổ thông, dạy học theo nhóm được áp dụngrộng rãi và có hiệu quả ở châu Âu và Bắc Mỹ từ những năm 80 và 90 củathế kỷ XX cho đến nay.

II.2 Vài nét về việc nghiên cứu phương pháp dạy học hợp tác ở Việt Nam:

Trên thế giới, đặc biệt là các nước phương Tây, phương pháp dạy họchợp tác đã được nghiên cứu rất nhiều, với các tên tuổi của các nhà giáo dụclỗi lạc như đã nêu trên Về sau này, nhiều nhà giáo dục tiến bộ đã tiếp tụcnghiên cứu, kế thừa và phát triển thêm lí luận về phương pháp dạy học hợptác theo hai trường phái: trường phái cấu trúc và trường phái nguyên tắc.Trong đó, trường phái cấu trúc với các tên tuổi nh Aronson, Robert Slavin,Kagan, và trường phái nguyên tắc với tên tuổi của hai anh em Johnson (đãđược trình bày cụ thể ở phần I.3.8)

Ở Việt Nam cũng đã có một số nghiên cứu về phương pháp dạy học hợptác của các giáo sư, tiến sĩ còng nh các nhà giáo có quan tâm đến phươngpháp này

Giáo sư tiến sĩ Trần Bá Hoành có bài viết: “Dạy học lấy học sinh làmtrung tâm” và “phương pháp cùng tham gia” đã đề cập tới việc tổ chức họctập hợp tác theo nhá với ý nghĩa là một trong những phương pháp tích cực,đồng thời trong cuốn sách “Lí luận cơ bản về dạy và học tích cực” và “Ápdụng dạy và học tích cực trong môn hoá học”, giáo sư tiến sĩ Trần BáHoành và một sè tác giả khác cũng đã nhắc đến phương pháp dạy học hợptác theo nhóm với vai trò là một trong ba phương pháp dạy học tích cực cầnđược phát triển ở trường phổ thông, và đã đưa ra cụ thể cách vận dụngphương pháp dạy học này vào dạy học hoá học

Tiến sĩ Vũ Hào Quang cũng đã đề cập nhiều đến việc phân nhóm vàquản lí nhóm trong cuốn “ xã hội học quản lí ”

Trong cuốn tài liệu hội thảo về đào tạo giáo viên và phương pháp dạyhọc hiện đại của viện nghiên cứu sư phạm, và cuốn “ Dạy trẻ học” của dự

án đào tạo Việt - Bỉ còng dành một phần khá nhiều để đưa ra và phân tích

về phương pháp dạy học hợp tác nhóm

Thời gian gần đây, trong nguồn tư liệu thư viện của trường đại học sưphạm Hà Nội nói chung cũng đã có một số đề tài khoa học, một sè bài trích

đã nghiên cứu phương pháp dạy học hợp tác nhóm nh:

- Luận văn thạc sĩ: “ Vận dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhómnhỏ ở trên líp trong dạy học địa lí líp 10 THPT- chương trình thí điểm banKHTN” của tác giả Lê Thị Hải Anh, 2005, mã số: V-LA/6452, V-LA/7339

- Bài trích: “ Dạy học hợp tác với học sinh khuyết tật”, TC-V/0229

- Bài trích: “Phương pháp nhóm chuyên gia trong dạy học hợp tác”, TC-V/0001 Ngoài ra, còn có các đề tài khoa học khi nghiên cứu về các phương phápdạy học tích cực có Ýt nhiều đề cập đến phương pháp dạy học hợp tác nh:

- Luận văn thạc sĩ: “ Sử dụng phương pháp dạy học tích cực và phươngtiện kĩ thuật dạy học để nâng cao chất lượng bài lên lớp” của tác giả TrầnThị Thu Huệ, V-LA/3702

- Luận văn thạc sĩ: “Dạy học kiến tạo - tương tác và vận dụng trong dạyhọc phần phi kim líp 10, trung học phổ thông ban nâng cao” của tác giả VõVăn Duyên Em

Hầu hết các tác giả đều cho rằng phương pháp dạy học hợp tác là phươngpháp tích cực, đem lại hiệu quả cao Tuy nhiên, có thể thấy rõ rằng sốlượng các tác giả nghiên cứu sâu về phương pháp này còn chưa nhiều vàquan tâm ở những bình diện, những mức độ khác nhau

II.3 Mét vài nhận xét về việc sử dụng phương pháp dạy học hợp tác ở trường phổ thông: