BHXH trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn thành phố hải phòng

BHXH trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn thành phố hải phòng

Lời mở đầu

Con người muốn tồn tại trước hết phải ăn, ở, mặc và đi lại v.v

Để thoả mãn nhu cầu tối thiểu đó người ta phải lao động để làm ra những sản phẩm cần thiết Việc thoả mãn nhu cầu sinh sống phụ thuộc vào chính khả năng lao động của họ Trong thực tế không phải bao giờ con người cũng gặp thuận lợi, có đầy đủ thu nhập và điều kiện sống Trái lại, có rất nhiều trường hợp khó khăn bất lợi, ít nhiếu tác động làm cho con người bị giảm hoặc bị mất thu nhập và các điều kiện sống khác Chẳng hạn, bất ngờ bị ốm đau, bệnh tật, tai nạn trong lao động, mất việc làm hay khi tuổi già đến không còn khả năng lao động Để giải quyết tình trạng này Bảo hiểm xã hội(BHXH) đã được ra đời BHXH ra đời đã góp một phần to lớn trong việc bảo đảm thu nhập cho người lao động khi không may họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm

Trên thế giới, BHXH đã có từ đầu thế kỷ 19 và nó thực sự trở thành hoạt động mang tính xã hội cao Hiện nay BHXH được thực hiện tại nhiều quốc gia và trở thành một bộ phận quan trọng của tổ chức Liên hợp quốc Trong tuyên ngôn của Liên hợp quốc thông qua ngày 10 tháng 12 năm 1948 có ghi: “ Tất cả mọi người, với tư cách là thành viên của xã hội, có quyền hưởng BHXH Quyền đó dặt cơ sở trên sự thoả mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người”

ở Việt Nam, ngay sau khi Cách mạng tháng 8/1945 thành công, trải qua nhiều giai đoạn và gặp nhiều khó khăn nhưng Đảng và Nhà nước rất quan tâm đến chính sách BHXH cho người lao động Từ bản hiến pháp đầu tiên năm 1946 đến các bản hiến pháp sau này đều khẳng định quyền hưởng BHXH của người lao động Tại kỳ họp thứ

5 Quốc hội khoá IX đã thông qua Bộ luật lao động, trong đó có nội dung của các chế độ BHXH được đổi mới, sự đổi mới này được nghiên cứu và xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc và yêu cầu của

cơ chế mới

Trong công cuộc toàn Đảng, toàn Dân đang thi đua tích cực đổi mới nhằm phát triển kinh tế, chính sách BHXH được củng cố hoàn thiện đáp ứng với cơ chế thị trường dưới sự quản lý của Nhà nước theo định hướng Xã hội Chủ Nghĩa, đối tượng tham gia của BHXH không chỉ bó hẹp trong công nhân viên chức Nhà nước, mà ngày càng được mở rộng sang người lao động làm việc trong nhiều thành phần kinh tế khác nhau BHXH thành phố hải phũng những năm vừa qua

đó cú những bước chuyển mỡnh mạnh mẽ để bắt kịp với sự phát triển mau lẹ của kinh tế thành phố và đáp ứng được những yêu cầu mới đặt

ra cũng như hoàn thành những chỉ tiêu,nhiệm vụ mà bhxh việt nam cũng như thành phố giao phó.trong những năm vừa qua,bhxh thành phố hải phũng bờn cạnh những thành cụng to lớn đó đạt được thỡ vẫn tồn tại những yếu điểm,đặc biệt là công tác triển khai thu phí bảo hiểm xó hội tại những đơn vị kinh tế ở khối ngoài quốc doanh.với nhũng kiến thức,lí luận đó tiếp thu được tại nhà trường trong quá trỡnh học tập,cựng những kinh nghiệm thực tiễn thu được trong quá trỡnh thực tập tại bảo hiểm xó hội thành phố hải phũng,em đó quyết định chọn đề tài “công tác thu phí bhxh khối ngoài doanh trên địa bàn thành phố hải phũng năm 2009,một số giải pháp kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu” với mong muốn đóng góp một phần công sức giúp cho công tác thu phí bhxh trên địa bàn thành phố hải phũng đạt hiệu quả cao hơn trong thời gian tới.và đây cũng là đề tài em lụa chọn viết báo cáo thực tập tốt nghiệp của mỡnh

Kết cấu luận văn của em gồm 3 chương:

- Chương I: Lý luận chung về BHXH.

- Chương II: Thực trạng việc thực hiện BHXH trong các doanh nghiệp ngoài quốc doanh trên địa bàn thành phố hải phũng

- Chương III: Một số giải pháp, kiến nghị

Do có hạn về năng lực và thời gian, bài viết này còn có nhiều thiếu sót rất mong được sự đóng góp ý kiến sửa chữa của thầy cô, các bác và các bạn

Chương I: Khái quát chung về bhxh và

công tác thu BHXH

1.Khỏi quỏt chung về BHXH

1.1.Khỏi niệm BHXH

BHXH là một trong những nội dung quan trọng của chính sách xã hội

mà Nhà nước bảo đảm trước pháp luật cho mỗi người dân nói chung

và người lao động nói riêng Khái niệm về BHXH được hiểu trên các khía cạnh như sau:

Theo quan điểm của ILO: BHXH được hiểu như là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng bằng pháp luật, trách nhiệm của Chính phủ để chống lại tình trạng khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc

bị giảm thu nhập gây ra bởi: ốm đau mất khả năng lao động, tuổi già, tàn tật Thêm vào đó BHXH bảo vệ được chăm sóc sức khoẻ và trợ cấp cho các gia đình đông con

Theo cách tiếp cận từ phía thu nhập: BHXH là sự đảm bảo , thay thế, bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp những biến cố làm giảm hoặc làm mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần bảo đảm an toàn xã hội

1.2 Sự hỡnh thành và phỏt triển của BHXH ở Việt Nam

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, Đảng và Nhà nước đó sớm quan tõm đến vấn đề BHXH bằng việc ban hành sắc lệnh 54/SL ngày

01 tháng 11 năm 1945 ấn định những điều kiện cho công chức về hưu Sắc lệnh số 77/SL ngày 22 tháng 5 năm 1950 đó ấn định cụ thể các chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí, tử tuất đối với công nhân

Sau hoà bỡnh lập lại ở miền Bắc nước ta, thực hiện hiến pháp năm 1959, Hội đồng chính phủ ban hành điều lệ tạm thời về các chế

độ trợ cấp BHXH đối với công nhân viên chức Nhà nước kèm theo nghị định 218/CP ngày 27 tháng 11 năm 1961 Chế độ BHXH bao gồm 6 loại trợ cấp:

1.3 Sự cần thiết khỏch quan của BHXH

Con người muốn tồn tại và phát triển trước hết phải ăn, mặc, ở… Để thỏa mÓN NHU CẦU TỐI THIỂU NàY, CON NGười phải lao động làm ra những sản phẩm cần thiết Của cải xÓ HỘI CàNG NHIỀU, MỨC độ thoả mÓN NHU CẦU CàNG CAO, CÚ NGHĨA Là VIỆC THOẢ MÓN NHU CẦU PHỤ THUỘC VàO KHẢ Năng lao động của con người Trong thực tế cuộc sống, không phải người lao động nào cũng có đủ điều kiện về sức khỏe, khả năng lao động hoặc những may mắn khác để hoàn thành nhiệm vụ lao độNG, CỤNG TỎC HOẶC TẠO NỜN CHO MỠNH Và GIA đỠNH MỘT CUỘC

SỐNG ẤM NO HẠNH PHỲC NGược lại, người nào cũng có thể gặp phải những rủi ro, bất hạnh như ốm đau, tai nạn, hay già yếu, chết hoặc thiếu công việc làm do những ảnh hưởng của tự nhiên, của những điều kiện sống và sinh hoạt cũng như các tác nhân xÓ HỘI KHỎC… KHI Rơi vào các trường hợp đó, các nhu cầu thiết yếu của con người không vỠ THẾ Mà MẤT đi Trái lại, có cái cŨN Tăng lên, thậm chí cŨN XUẤT HIỆN THỜM NHU CẦU MỚI BỞI VẬY, MUỐN TỒN TẠI, CON NGười và XÓ HỘI LOàI NGười phải tỠM

RA Và THỰC TẾ đÓ TỠM RA NHIỀU CỎCH GIẢI QUYẾT KHỎC NHAU Để khắc phục những rủi ro, bất hạnh giảm bớt khó khăn cho bản thân và gia đỠNH THỠ NGOàI VIỆC TỰ MỠNH KHẮC PHỤC, NGười lao động phải được sự bảo trợ của cộng đồng

MỐI đe doạ đối với cuộc sống bỠNH THường của những người không có nguồn thu nhập nào khác ngoài tiền lương Sự bắt buộc phải đối mặt với những nhu cầu thiết yếu hàng ngày đÓ BUỘC NHỮNG NGười làm công ăn lương tỠM CỎCH KHẮC PHỤC BẰNG NHỮNG HàNH động tương thân, tương ái (lập các quỹ tương tế, các hội đoàn…); đồng thời, đŨI HỎI GIỚI CHỦ Và NHà Nước phải có trợ giúp bảo đảm cuộc sống cho họ Năm 1850, lần đầu tiên ở Đức, nhiều bang đÓ THàNH LẬP QUỸ ỐM đau và yêu cầu công nhân phải đóng góp để dự phŨNG KHI BỊ GIẢM THU NHẬP VỠ BỆNH TẬT TỪ đó, xuất hiện hỠNH THỨC BẮT BUỘC đóng góp Lúc đầu chỉ có giới thợ tham gia, dần dần các hỠNH THỨc bảo hiểm mở rộng ra cho các trường hợp rủi ro nghề nghiệp, tuổi già và tàn tật Đến cuối những năm 1880, BHXH đÓ MỞ RA Hướng mới Sự tham gia

là bắt buộc và không chỉ người lao động đóng góp mà giới chủ và Nhà nước cũng phải thực hiện nghĩa vụ của mỠNH (cơ chế ba bên) Tính chất đoàn kết và san sẻ lúc này được thể hiện rỪ NỘT: MỌI NGười, không phân biệt già – trẻ, nam – nữ, lao động phổ thông – lao động kỹ thuật, người khoẻ – người yếu mà tất cả đều phải tham gia đóng góp vỠ MỤC đích chung

MỤ HỠNH NàY CỦa Đức đÓ LAN DẦN RA CHÕU ÂU, SAU đó sang các nước Mỹ Latin, rồi đến Bắc Mỹ và Canada vào những năm

30 của thế kỷ XX Sau chiến tranh thế giới thứ hai, BHXH đÓ LAN RỘNG SANG CỎC Nước giành được độc lập ở châu á, châu Phi và vùng Caribê BHXH dần dần đÓ TRỞ thành một trụ cột cơ bản của

hệ thống An sinh xÓ HỘI Và được tất cả các nước thừa nhận là một trong những quyền con người.

Có thể nói, qua nhiều thời kỳ, cùng với sự tranh chấp giữa nhiều vấn

đề của giới chủ và giới thợ, cùng với sự đổi mới quá trỠNH PHỎT TRIỂN KINH TẾ XÓ HỘI, CỰNG VỚI TRỠNH độ chuyên môn và nhận thức về BHXH của người lao động ngày càng được nâng cao, cách thức chủ động khắc phục khi có những sự kiện hoặc không may gặp những rủi ro xảy ra ngày càng hoàn thiện Tuy nhiên, chỉ đến khi

có sự ra đời của BHXH thỠ NHỮNG TRANH CHẤP CŨNG NHư những khó khăn mới được giải quyết một cách ổn thoả và có hiệu quả nhất Đó cũng chính là cách giải quyết chung nhất cho xÓ HỘI LOàI NGười trong quá trỠNH PHỎT TRIỂN: SỰ CHIA SẺ SỰ XUẤT HIỆN CỦA BHXH Là MỘT TẤT YẾU KHỎCH QUAN KHI Mà MỌI THàNH VIỜN TRONG XÓ HỘI đều cảm thấy sự cần thiết phải tham gia hệ thống BHXH và sự cần thiết được BHXH VỠ VẬY, BHXH đÓ TRỞ THàNH NHU CẦU Và QUYỀN LỢI CỦA NGười lao động và được thừa nhận là một nhu cầu tất yếu khách quan, một trong những quyền lợi của con người như trong Tuyên ngôn nhân quyền của Đại hội đồng Liên hợp quốc đÓ NỜU

1.4 VAI TRŨ CỦA BHXH

QỲA TRỠNH HỠNH THàNH Và SỰ PHỎT TRIỂN CỦA BHXH CHO CHỲNG TA THẤY RỪ BHXH KHỤNG CHỈ CÚ VAI TRŨ LỚN đối với đời sống của người lao động, đảm bảo được thu

nhập của người lao động khi họ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp mà thông qua đó trật tự xÓ HỘI được đảm bảo, tạo điều kiện thúc đẩy xÓ HỘI PHỎT TRIỂN CỤNG BẰNG Và Văn minh hơn.

Trong điều kiện nền kinh tế thị trường với nhiều biến động không ngừng BHXH tồn tại phát triển hoạt động và dựa trên mối quan hệ chặt chẽ người sử dụng lao động với người lao động thông qua bên thứ ba - Tổ chức bảo hiểm xÓ HỘI CHUYỜN TRỎCH Dưới

sự bảo trợ đặc biệt của Nhà nước, trong mối quan hệ đó:

- Về phía chủ sử dụng lao động: Mặc dù phải đóng một phần tiền lương, tiền công vào quỹ bảo hiểm xÓ HỘI NHưng họ không phải chi ra những khoản tiền lớn khi những người lao động gặp rủi ro

- Về phía người lao động: BHXH Là CHỖ DỰA VỀ MẶT TÕM

LÝ CHO HỌ, GIỲP CHO HỌ YỜN TÕM TRONG CỤNG TỎC TỪ

đó nâng cao hiệu quả công việc, hạn chế được tỠNH HỠNH NGưng trệ sản xuất kinh doanh, giảm thiệt hại cho người sử dụng lao động

- Đối với Nhà nước: BHXH Là MỘT CHỚNH SỎCH LỚN CỦA MỖI QUỐC GIA VỠ THỰC HIỆN BHXH GÚP PHẦN ỔN định

xÓ HỘI, TẠO điều kiện phát triển kinh tế Thực hiện BHXH sẽ hỠNH THàNH QUỸ TIỀN TỆ TẬP TRUNG CÚ THỂ đầu tư một phần vào các hoạt động kinh tế để sinh lời, tăng nguồn thu cho quỹ BHXH Do việc chi trả không phải lúc nào cũng diễn ra thường xuyên, cho nên Nhà nước có thể đầu tư trở lại để bảo toàn quỹ Mặt khác, BHXH giúp cho Nhà nước điều tiết và phân phối lại thu nhập

giữa những người tham gia BHXH Như vậy tổ chức thực hiện bảo hiểm xÓ HỘI đưa lại lợi ích cho cả ba bên: Người lao động, chủ sử dụng lao động, Nhà nước và xÓ HỘI.

TÚM LẠI VAI TRŨ CỦA BHXH TRONG NỀN KINH TẾ được thể hiện:

- Đối với người lao động tạo tâm lý ổn định, yên tâm hơn trong sản xuất, làm cho năng suất lao động của cá nhân và xó hội khụng ngừng tăng lên

- Đối với giới chủ mạnh dạn mở rộng quy mô sản xuất, thuê mướn nhân công từ đó làm cho sản xuất của họ phát triển

- Bảo hiểm xó hội gúp phần phỏt triển và tăng trưởng kinh tế cho đất nước, do quỹ BHXH khi ở thời kỳ nhàn rỗi đầu tư lại cho sản xuất, góp phần đáng kể cho việc phát triển nền kinh tế của Nhà nước

1.5 Bản chất của BHXH

BHXH là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng húa Khi trỡnh độ phát triển kinh tế của một quốc gia đạt đến một mức độ nào đó thỡ hệ thống BHXH cú điều kiện ra đời phát triển Vỡ vậy, cỏc nhà kinh tế cho rằng, sự ra đời và phát triển của BHXH phản ánh sự phát triển của nền kinh tế Một nền kinh tế chậm phát triển, đời sống nhân dân thấp kém không thể có một hệ thống BHXH vững mạnh được Kinh

tế càng phát triển, hệ thống BHXH càng đa dạng, các chế độ BHXH ngày càng mở rộng, các hỡnh thức BHXH ngày càng phong phỳ

Thực chất BHXH là sự tổ chức “đền bù” hậu quả của những “rủi ro

xó hội” hoặc cỏc sự kiện bảo hiểm Sự đền bù này được thực hiện thụng qua quỏ trỡnh tổ chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung hỡnh thành do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của quỹ BHXH Như vậy, BHXH cũng là quá trỡnh

phõn phối lại thu nhập Xột trờn phạm vi toàn xó hội, BHXH là một

bộ phận của GDP, được xó hội phõn phối lại cho những thành viờn khi phỏt sinh nhu cầu BHXH như ốm đau, sinh đẻ, tai nạn lao động

và bệnh nghề nghiệp, già yếu, chết… Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện cả theo chiều dọc và chiều ngang Phân phối theo chiều ngang là sự phân phối của chính bản thân người lao động theo thời gian (nghĩa là sự phân phối lại thu nhập của quá trỡnh làm việc và quỏ trỡnh khụng làm việc) Phõn phối theo chiều dọc là sự phõn phối giữa những người khỏe mạnh cho người

ốm đau, bệnh tật; giữa những người trẻ cho người già; giữa những người không sinh đẻ (nam giới) và người sinh đẻ (nữ giới); giữa những người có thu nhập cao và người có thu nhập thấp… Để dễ hỡnh dung cú thể dựng “lỏt cắt ngang” vào một tập hợp những người đang và đó tham gia BHXH vào bất kỳ thời điểm nào vào bất kỳ

“đoạn” nào của tập hợp ta đều có thể thấy được mối quan hệ của sự phân phối này ở lát cắt này có cả người mới tham gia BHXH, người đang hưởng BHXH; người khỏe mạnh, người ốm đau; người già, người trẻ; người có thu nhập cao, người có thu nhập thấp… Nói cách khác, đây là sự phân phối lại thu nhập theo không gian

Qua đây có thể thấy, BHXH góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an toàn kinh tế cho người lao động và gia đỡnh họ BHXH là quỏ trỡnh

tổ chức sử dụng thu nhập cỏ nhõn và tổng sản phẩm trong nước (GDP) để thoả món nhu cầu an toàn kinh tế của người lao động và an toàn xó hội BHXH mang cả bản chất kinh tế và cả bản chất xó hội

Về mặt kinh tế, nhờ sự tổ chức phõn phối lại thu nhập, đời sống của người lao động và gia đỡnh họ luụn được bảo đảm trước những bất trắc, rủi ro xó hội Về mặt xó hội, do cú sự “san sẻ rủi ro” của BHXH, người lao động chỉ phải đóng góp một khoản nhỏ trong thu nhập của mỡnh cho quỹ BHXH, nhưng xó hội sẽ cú một lượng vật chất đủ lớn trang trải những rủi ro xảy ra ở đây, BHXH đó thực hiện nguyờn tắc

“lấy của số đông bù cho số ít”

Tuy nhiờn, tớnh kinh tế và tớnh xó hội của BHXH khụng tỏch rời mà đan xen lẫn nhau Khi nói đến sự bảo đảm kinh tế cho người lao động

và gia đỡnh họ là đó núi đến tính xó hội của BHXH, ngược lại, khi

nói tới sự đóng góp ít nhưng lại đủ trang trải mọi rủi ro xó hội thỡ cũng đó đề cập đến tính kinh tế của BHXH.

Dưới góc độ kinh tế, BHXH là sự bảo đảm thu nhập, bảo đảm cuộc sống cho người lao động khi họ bị giảm hay mất khả năng lao động

Có nghĩa là tạo ra một khoản thu nhập thay thế cho người lao động khi họ gặp phải các rủi ro thuộc phạm vi BHXH

Dưới góc độ chính trị, BHXH góp phần liên kết giữa những người lao động xuất phát từ lợi ớch chung của họ

Dưới góc độ xó hội, BHXH được hiểu như là một chính sách xó hội nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động khi thu nhập của họ bị giảm hay mất Thông qua đó bảo vệ và phát triển lực lượng lao động

xó hội, lực lượng sản xuất, tăng năng suất lao động ổn định trật tự xó hội

1.6 Đối tượng tham gia BHXH và các chế độ BHXH

Có người cho rằng, đối tượng của BHXH là người lao động Tuy nhiên, theo bản chất vốn có, đối tượng của BHXH là thu nhập của người lao động chứ không phải bản thân họ BHXH được hỡnh thành

để góp phần cân bằng thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc khả

Cũn đối tượng đảm bảo của BHXH là người lao động và gia đỡnh họ theo quy định của pháp luật BHXH.Đối tượng tham gia BHXH là người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước trong một số trường hợp

Các chế độ BHXH là hệ thống các quy định về mức hưởng của từng trường hợp, điều kiện hưởng, mức hưởng và thời hạn hưởng cho người lao động khi họ gặp phải những rủi ro thuộc từng phạm vi bảo hiểm Tùy theo điều kiện, hệ thống BHXH của mỗi nước có thể có các chế độ BHXH khác nhau trong số 9 chế độ mà Tổ chức Lao động quốc tế quy định Hiện nay pháp luật BHXH của Việt Nam quy định

có 5 chế độ: chế độ trợ cấp cho những trường hợp bị ốm đau (gọi tắt

là chế độ ốm đau); chế độ BHXH cho lao động nữ khi sinh con (gọi tắt là chế độ thai sản); chế độ trợ cấp BHXH cho người lao động bị tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp (gọi tắt là chế độ TNLĐ & BNN); chế độ chôn cất và trợ cấp mất người nuôi dưỡng (gọi tắt là chế độ tử tuất); chế độ bảo hiểm tuổi già (gọi tắt là chế độ hưu trí).

Có thể nói, các chế độ là nội dung cốt lừi nhất của hệ thống BHXH,

nú thể hiện được vai trũ và phạm vi trỏch nhiệm của BHXH đối với người lao động khi họ tham gia BHXH.Trong các chế độ BHXH, quy định đối tượng được thụ hưởng, các điều kiện hưởng BHXH, mức hưởng và thời hạn được hưởng trợ cấp BHXH (sẽ được đề cập sâu hơn ở những phần sau – tác giả).Trợ cấp BHXH là khoản tiền từ quỹ BHXH được bên BHXH (cơ quan BHXH) chi trả cho mọi người được BHXH khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập bị giảm, mất khả năng lao động hoặc mất việc làm và có

đủ các điều kiện quy địn

1.7 Công tác quản lí nhà nước về BHXH

BHXH là một chớnh sỏch xó hội của mỗi nước vỡ vậy phải cú sự quản lý cỏc hoạt động BHXH Quản lý Nhà nước về BHXH là một trong các hoạt động quản lý đó Quản lý Nhà nước về BHXH xuất phát từ chức năng xó hội của Nhà nước Quản lý Nhà nước về BHXH được thể hiện thông qua một số nội dung cơ bản sau:

- Quản lý thống nhất các hoạt động BHXH trờn phạm vi toàn quốc gia:

Dự hệ thống tổ chức và cỏch thức quản lý của cỏc quốc gia cú khỏc nhau, nhưng việc các quốc gia đều có sự quản lý thống nhất các hoạt động BHXH Việc quản lý thống nhất thể hiện qua việc chỉ có Nhà nước mới ban hành chính sách vĩ mô định hướng hoạt động của cả hệ thống BHXH Nhà nước định ra các chế độ BHXH, các nội dung cơ bản của BHXH; các chính sách BHXH đối với các nhóm đối tượng

cụ thể, phù hợp với điều kiện kinh tế – xó hội của đất nước trong

Một trong những chức năng cơ bản của quản lý Nhà nước về BHXH

là công tác xây dựng văn bản pháp luật BHXH Nhà nước, thông qua

các cơ quan chức năng của mỡnh (tựy theo mụ hỡnh quản lý Nhà nước của mỗi nước) xây dựng các văn bản pháp luật về BHXH bao gồm các đạo luật, các luật, các văn bản pháp quy (Nghi định, quyết định…) và các văn bản dưới luật để thực hiện pháp luật BHXH thống nhất trong phạm vi quốc gia Khác với bảo hiểm thương mại, Nhà nước chỉ ban hành những điều, những nội dung cơ bản nhất cũn cỏc chớnh sỏch, chiến lược cụ thể là do các công ty bảo hiểm thực hiện, đối với BHXH, Nhà nước quy định bằng văn bản pháp luật rất cụ thể

và chặt chẽ các nội dung của chính sách BHXH, các cơ quan BHXH không được tự ý đặt ra bất kỳ chế độ, bất kỳ quy định nào

Vỡ vậy, xõy dựng phỏp luật BHXH cú thể coi là chức năng quan trọng nhất của quản lý Nhà nước về BHXH

- Định hướng các hoạt động BHXH:Với chức năng của mỡnh, Nhà nước đề ra các chính sách BHXH nhằm định hướng cho các hoạt động BHXH phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế- xó hội của đất nước trong từng thời kỳ, bao gồm:

BHXH là một chính sách mở cả về nội dung và phương thức thực hiện Không phải ngay một lúc, một thời điểm nội dung các chế độ đó được xây dựng đầy đủ mà tuỳ từng thời kỳ, các nội dung này được bổ sung dần dần Tuy nhiên, bổ sung, sửa đổi như thế nào phải cân nhắc đến tất cả các yếu tố kinh tế – xó hội và cú thời kỳ cả yếu tố chớnh trị nữa ở một số nước ban đầu chỉ xây dựng một vài chế độ (chủ yếu là hưu trí và ốm đau) sau đó mới mở rộng dần các chế độ BHXH khác Việc mở rộng đối tượng, mở rộng nội dung chế độ BHXH và cơ chế thực hiện BHXH là do Nhà nước quy định Ngoài ra, Nhà nước cũn định hướng về mô hỡnh tổ chức hệ thống BHXH Cú những nước, ngoài hệ thống BHXH chính thống của Nhà nước cũn cú hệ thống BHXH của tư nhân, hệ thống BHXH của một số ngành…+ Thứ hai, định hướng tài chính BHXH:Tài chính BHXH là một trong những hoạt động cơ bản của BHXH

Để hoạt động này có hiệu quả, phục vụ cho các đối tượng thụ hưởng BHXH và góp phần lành mạnh hoá nền tài chính quốc gia, Nhà nước

ra những quy định về mức đóng, mức hưởng BHXH; quy định trách nhiệm của các bên khi tham gia BHXH; quy định các chế độ và quản

lý quỹ BHXH; quy định về kiểm tra, kiểm toán… Ngoài ra, với vai

trũ là người quản lý xó hội, Nhà nước định hướng đầu tư để tăng trưởng quỹ BHXH (đầu tư vào những lĩnh vực nào, đầu tư như thế nào…) Mặc dù ở nhiều nước, hoạt động đầu tư quỹ BHXH do Hội đồng quản trị quyết định, nhưng Nhà nước vẫn giữ vai trũ định hướng

để đảm bảo an toàn cho quỹ BHXH

- Thực hiện thanh tra, kiểm tra các hoạt động sự nghiệp BHXH:Song song với việc hoạch định chính sách BHXH, Nhà nước tổ chức các hoạt động sự nghiệp BHXH Để các hoạt động này đúng định hướng, với chức năng của mỡnh, Nhà nước thực hiện việc thanh tra, kiểm tra các hoạt động sự nghiệp BHXH theo quy định của pháp luật,

xử lý các khiếu kiện, các tranh chấp về BHXH theo luật định.Trong hoạt động BHXH có các bên liên quan như người lao động, người sử dụng lao động với những lợi ích khác nhau và vỡ vậy thường có những sự lạm dụng, lợi dụng pháp luật BHXH để trục lợi cho mỡnh Mặt khỏc, chớnh sỏch BHXH là chớnh sỏch phỏt triển và phức tạp nờn trong quỏ trỡnh thực hiện cả người lao động, người sử dụng lao động và cơ quan BHXH khó tránh khỏi những sai sót Do

đó, thanh tra, kiểm tra các hoạt động BHXH là cần thiết nhằm đảm bảo cho các bên liên quan thực hiện đúng nghĩa vụ và trách nhiệm của mỡnh, đồng thời đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ

- Bảo hộ và bảo trợ cho các hoạt động BHXH:Khác với các loại hỡnh bảo hiểm khỏc, BHXH dự mụ hỡnh hoạt động khác nhau nhưng đều nhằm đảm bảo an sinh xó hội Vỡ vậy, Nhà nước luôn luôn bảo hộ và bảo trợ cho các hoạt động BHXH, nhằm đảm bảo cho BHXH không bị ảnh hưởng trước những biến động về kinh tế và xó hội, đặc biệt là những biến động về tài chính

Sự bảo hộ và bảo trợ của Nhà nước đối với các hoạt động của BHXH

+ Bảo đảm giá trị của quỹ BHXH trong các tài khoản tại ngân hàng

để đảm bảo mức chi trả cho đối tượng hưởng BHXH.+ Bảo đảm các trợ cấp BHXH cho các đối tượng thụ hưởng BHXH trước những biến động kinh tế- xó hội và chớnh trị.+ Bảo hộ cho quỹ BHXH trong cỏc hoạt động đầu tư, sinh lời Nhà nước ưu tiên cho quỹ BHXH được đầu tư phần quỹ nhàn rỗi vào những lĩnh vực an toàn, rủi ro thấp nhất và thuận lợi khi thu hồi vốn

để kịp thời chi trả các khoản chi BHXH khi có nhu cầu lớn

+ Không đánh thuế hoặc đánh thuế thấp đối với các dự án đầu tư của quỹ BHXH.

+ Hỗ trợ về tài chính cho quỹ BHXH trong những trường hợp quỹ BHXH bị thâm hụt vỡ những lý do bất khả khỏng …

Tổ chức hoạt động sự nghiệp BHXH.

Dự mụ hỡnh cú thể được tổ chức khác nhau, nhưng hoạt động sự nghiệp BHXH có những chức năng chủ yếu sau:

- Thực hiện thu- chi BHXH:

Thụng quan bộ mỏy của mỡnh và trờn cơ sở pháp luật BHXH của mỗi nước, các cơ quan BHXH tiến hành các nghiệp vụ thu tiền đóng BHXH của các doanh nghiệp và người lao động (cũn gọi là phớ BHXH) và triển khai chi trả các trợ cấp cho người thụ hưởng BHXH

và các chi phí quản lý khỏc

Thực hiện các nghiệp vụ kế toán – tài chính BHXH theo chính sách tài chính của mỗi nước

- Quản lý đối tượng:

Trong hoạt động BHXH có hai nhóm đối tượng đó là nhóm đối tượng tham gia BHXH và nhóm đối tượng thụ hưởng BHXH Nhóm đối tượng tham gia BHXH bao gồm các doanh nghiệp và người lao động Khi tham gia BHXH, doanh nghiệp (người sử dụng lao động) và người lao động đều phải đóng phí BHXH Vỡ vậy, để đảm bảo nguồn thu cho quỹ BHXH, các cơ quan BHXH phải nắm chắc được số lượng các đơn vị tham gia BHXH, những di biến động trên từng địa bàn và trong toàn quốc Đồng thời, cũng phải có được những thông tin đầy đủ về người lao động để xác định được nguồn thu và dự báo được các khoản chi trong tương lai

Nhóm đối tượng thụ hưởng BHXH bao gồm người lao động và gia đỡnh họ (theo quy định của từng nước) Cơ quan BHXH cũng phải có đầy đủ các thông tin về người lao động khi thụ hưởng BHXH để chi đúng, chi đủ cho đối tượng và hạn chế những sự lạm dụng BHXH.

Để quản lý tốt đối tượng các cơ quan BHXH có các công cụ quản lý

đó là sổ/thẻ BHXH, trong đó có ghi chép (được mó húa) cỏc thụng tin cần thiết về đối tượng, đặc biệt là đối tượng thụ hưởng BHXH Hiện nay, đa số các nước đó ứng dụng cụng nghệ tin học hiện đại để quản

lý đối tượng tham gia và thụ hưởng BHXH

- Quản lý quỹ BHXH:

+ Quản lý quỹ BHXH bao gồm quản lý cụng tỏc thu BHXH và quản

lý cụng tỏc chi BHXH, nhằm đảm bảo cho quĩ được an toàn và đảm bảo thu đúng, thu đủ; chi đúng, chi đủ cho đối tượng thụ hưởng BHXH; hạn chế tối đa sự thất thoát quỹ BHXH.+ Xây dựng chiến lược tăng trưởng quỹ BHXH thông qua các hoạt

+ Tham gia vào thị trường tài chính của quốc gia Đây là một trong những chức năng quan trọng của cơ quan BHXH Bởi lẽ các quá trỡnh thu và chi BHXH khụng diễn ra song trựng và thụng thường sự tồn tích của quỹ BHXH rất lớn Nếu được Nhà nước điều tiết thông qua các chính sách và công cụ tài chính, quỹ BHXH sẽ góp phần rất lớn vào việc ổn định nền tài chính quốc gia

Tuỳ theo mụ hỡnh của từng nước mà nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra về BHXH có khác nhau Với những nước trao quyền tự chủ cao cho Hội đồng quản trị BHXH thỡ trong hệ thống sự nghiệp BHXH chức năng thanh tra, kiểm tra rất quan trọng Đối với những nước có quản lý Nhà nước về BHXH riêng thỡ chức năng thanh tra, kiểm tra hoạt động BHXH của các cơ quan quản lý Nhà nước rất lớn Tuy nhiên, trong hệ thống BHXH vẫn có chức năng thanh tra kiểm tra của mỡnh nhằm đảm bảo các hoạt động BHXH đúng với các quy định của pháp luật

2 Quỹ BHXH và cụng tỏc thu BHXH

2.1 Khỏi niệm quỹ BHXH

Quỹ BHXH được hỡnh thành từ cỏc nguồn thu khỏc nhau và được sử dụng để chi trả các trợ cấp BHXH cho người thụ hưởng và các chi phí quản lý khác theo quy định của pháp luật Vỡ vậy quỹ BHXH phải được tính toán sao cho nguồn thu phải đủ lớn và liên tục

để đảm bảo các chi phí đầu ra của BHXH không chỉ hiện tại mà cả

trong tương lai Theo quan niệm như trên thỡ “Quỹ bảo hiểm xó hội

là tập những đóng góp bằng tiền của những người tham gia bảo hiểm

xó hội bao gồm người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước trong một số trường hợp cùng các nguồn thu hợp pháp khác, hỡnh thành một quỹ tiền tệ tập trung để chi trả cho những người được BHXH và gia đỡnh họ khi bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm, mất khả năng lao động hoặc bị mất việc làm và chi phí cho các hoạt động nghiệp vụ BHXH”.

2.2 Nguồn hỡnh thành quỹ BHXH

Theo điều 8 quy chế tài chính đối với BHXH Việt Nam ban hành kèm theo Quyết định số 02/2003/QĐ-TTg ngày 02/01/2003 của thủ tướng Chính phủ

Quỹ BHXH được hỡnh thành từ cỏc nguồn sau:

- Người sử dụng lao động và người lao động tham gia bảo hiểm xó hội bắt buộc đóng

- Người sử dụng lao động, người lao động tham gia bảo hiểm y tế bắt buộc và tự nguyện đóng

- Nhà nước đóng và hỗ trợ để đảm bảo các chế độ bảo hiểm xó hội đối với người lao động.

- Nhà nước hỗ trợ, đóng bảo hiểm y tế đối với người nghèo và đối tượng chính sách

- Tiền sinh lời do thực hiện các biện pháp bảo toàn và tăng trưởng Quỹ Bảo hiểm xó hội

ĐLĐ: khoản đóng góp của người lao động từ tiền lương/thu;

LĐT:khoản lói do đầu tư phần nhàn rỗi của quỹ BHXH; nhập;

ĐSDLĐ: khoản đóng góp của người SDLĐ;

ĐNN: sự đóng góp/hỗ trợ của Nhà nước trong một số trường hợp;

TNP: khoản nộp phạt của các doanh nghiệp/đơn vị chậm nộp BHXH

Tk: cỏc nguồn thu hợp phỏp khỏc của quỹ BHXH;

2.3 Nội dung chi quỹ BHXH

Chi trả các chế độ BHXH theo công ước 102 năm 1952 bao gồm

9 chế độ BHXH Hiện nay ở Việt Nam đang thực hiện 5 chế độ BHXH là: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp,

hưu trí và tử tuất (do đặc thù của Việt Nam nên cũn 4 chế độ chưa áp dụng).

Chi trả BHXH bao gồm: chi trả các chế độ BHXH, chi quản lý và chi khỏc

Chi quản lý bao gồm chi sự nghiệp BHXH và quản lý quỹ BHXH Chi sự nghiệp BHXH là cỏc khoản chi phục vụ các sự nghiệp phúc lợi công cộng nhằm nâng cao sức khoẻ tuổi thọ và đời sống vật chất, tinh thần của những người lao động tham gia BHXH khi họ đang cũn làm việc hoặc nghỉ hưu như chi phí cho các nhà nghỉ mát, nhà an dưỡng, dưỡng lóo Chi quản lý quỹ BHXH và cỏc khoản chi cho bộ mỏy quản lý BHXH như các khoản trả lương và các chế độ phúc lợi xó hội cho nhõn viờn ngành BHXH, chi phớ mở cỏc lớp bồi dưỡng cán bộ làm công tác BHXH, in ấn hồ sơ và giấy tờ, chi phí sửa chữa nhỏ và mua sắm trang thiết bị, chi đầu tư nhằm bảo toàn và tăng trưởng quỹ BHXH

Như vậy, theo cơ cấu chi, quỹ BHXH gồm:

Do quỹ BHXH có những đặc trưng, khác hẳn với những tổ chức tài chính khác, nên việc đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH phải đảm bảo cỏc nguyờn tắc sau:

Thứ nhất:Phải đảm bảo an toàn khi đầu tư

Mục tiờu hỡnh thành quỹ BHXH là để góp phần đảm bảo an toàn thu nhập cho người lao động và sâu xa hơn là đảm bảo an sinh

xó hội cho nhõn dõn Vỡ vậy, an toàn là nguyờn tắc hàng đầu trong việc đầu tư quỹ BHXH

Để thực hiện được nguyên tắc này, Nhà nước cần có những quy định, các chế tài cụ thể để hướng đầu tư nhằm đảm bảo cho quỹ BHXH sao cho ít rủi ro nhất

Việc đầu tư tăng trưởng của quỹ BHXH cần chú ý đến 3 yếu tố sau:

+ Xác định xác suất rủi ro có thể xảy ra trong quá trỡnh đầu tư

+ Tính toán chặt chẽ khả năng sinh lời

+ Xác định lợi ích xó hội của việc đầu tư

Thứ hai: Phải cú sinh lời

Trong bất kỳ hoạt động kinh doanh nào, nếu không sinh lời (không có lợi nhuận) thỡ khụng nhà đầu tư nào bỏ tiền ra để đầu tư

Do đó xét trên giác độ kinh tế, sinh lời cũng là mục tiêu quan trọng trong hoạt động của quỹ BHXH Hơn nữa, quỹ BHXH cũn phải thực hiện các mục tiêu chính là đảm bảo thu nhập (cả về quy mô và giá trị) cho người lao động tham gia BHXH không chỉ hiện tại mà cả tương

lai của họ Vỡ vậy, đầu tư của quỹ phải đảm bảo được nguyên tắc có lói.

Thứ ba: Phải có khả năng thanh toán (thanh khoản);

Mục tiêu lập quỹ BHXH là để đáp ứng được những chi trả các trợ cấp BHXH vào bất cứ thời điểm nào và ở bất cứ đâu Nói cách khác, quỹ BHXH luôn ở chế độ sẵn sàng có tiền để chi trả các trợ cấp BHXH định kỳ hoặc đột xuất Chính vỡ vậy, phần chưa dùng đến của quỹ BHXH mới được gọi là phần nhàn rỗi tương đối (hoặc tạm thời)

Do đó, một nguyên tắc rất cơ bản khi tổ chức các hoạt động đầu tư của quỹ BHXH là dù đầu tư quỹ vào lĩnh vực nào, dưới hỡnh thức nào cũng phải đảm bảo khả năng chuyển đổi các tài sản đầu tư thành tiền và có thể thu hồi được dễ dàng để chi trả các trợ cấp BHXH

Thứ tư: Đảm bảo lợi ích xó hội.

BHXH là một trong những chớnh sỏch xó hội quan trọng của Nhà nước Mục đích của BHXH là đảm bảo thu nhập cho người lao động và gia đỡnh họ, gúp phần đảm bảo an sinh xó hội và mục đích

xa hơn của BHXH là nhằm góp phần thúc đẩy kinh tế - xó hội phỏt triển, nõng cao mức sống chung của nhõn dõn Vỡ vậy, song song với cỏc yờu cầu về hiệu quả kinh tế nhằm tăng trưởng quỹ, việc đầu tư quỹ BHXH phải đạt hiệu quả về mặt xó hội Đầu tư quỹ BHXH phải luôn gắn liền với các chính sách về xó hội như dân số, lao động, việc làm cải thiện môi trường lao động và môi trường sống Việc đầu tư quỹ BHXH cần chú trọng tới các dự án phục vụ cụng cộng và cỏc mục tiờu xó hội thực sự, mặc dự lợi nhuận (hiệu quả kinh tế) đầu tư

có thể thấp Các dự án đầu tư phải là động lực cho phát triển kinh tế -

xó hội và phục vụ đông đảo người lao động, phải nhằm mục đích nâng cao chất lượng cuộc sống người dân Do vậy quỹ BHXH có thể được đầu tư vào các công trỡnh dõn sinh, nhà ở cho người lao động

có thu nhập thấp, tham gia vào các quỹ giải quyết việc làm, quỹ hỗ trợ dạy nghề cho người lao động, quỹ hỗ trợ xuất khẩu lao động

2.5 Vai trũ cụng tỏc thu BHXH

Cụng tỏc thu BHXH cú vai trũ rất quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH, đây là công tác trọng tâm của hoạt động BHXH

2.5.1 Vai trũ của cụng tỏc thu BHXH trong việc tạo lập quỹ.

Công tác thu được triển khai và tiến hành tạo ra một quỹ tài chính đấy là quỹ BHXH Quỹ này tạo ra để đảm bảo khả năng tài chính chi trả BHXH Công tác thu được tiến hành đều đặn hàng tháng (theo quyết định số 902/QĐ-BHXH ngày 26/06/2007 của tổng giám đốc BHXH ra quyết định ban hành quy định về quản lý thu BHXH, BHYT bắt buộc) đối với tất cả các ngành, các đơn vị có sử dụng lao động sẽ giúp Nhà nước trong việc giảm chi từ ngân sách Nhà nước trong việc chi trả các chế độ BHXH Do vậy công tác thu có vai trũ rất lớn đối với nền kinh tế nước nhà Vỡ hàng năm khoản chi này từ ngân sách Nhà nước là rất lớn Mặt khác, thu nhanh, thu đủ đó tạo ra một khoản tiền lớn tạm thời nhàn rỗi chưa sử dụng đến, đây cũng là một trong những nguồn tiền cho vay rất có ích đối với đất nước trong

sự nghiệp phát triển kinh tế Bởi nhiều cụng trỡnh, hạng mục của đất nước muốn được thi công thỡ phải cú vốn mà ngay lập tức Nhà nước chưa thể cung cấp kịp thời

2.5.2 Cụng tỏc thu trong việc tạo lập mối quan hệ giữa cỏc bờn trong BHXH.

Sự nghiệp BHXH, bước đầu được luật pháp hoá trong chương XII Bộ luật Lao động và được cụ thể hoá bằng điều lệ BHXH ban hành kèm theo Nghị định 12/CP ngày 26/01/1995 của Chính phủ và đặc biệt công tác BHXH đó được ban hành thành luật BHXH số 71/2006/QH 11.

Điều luật có quy định việc thực hiện các chế độ hưởng BHXH phải dựa trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng BHXH của từng người Vỡ vậy thu BHXH đũi hỏi phải được theo dừi, ghi chộp kết quả đóng bảo hiểm của từng người trong cơ quan đơn vị, để làm cơ

sở cho việc tính mức hưởng BHXH theo quy định

Đây là những nội dung mang tính nghiệp vụ chuyên sâu và đũi hỏi sự chuẩn xỏc cao, cụ thể từng người lao động trong từng tháng và liên tục kéo dài trong nhiều năm

Kết quả thu BHXH luôn gắn liền với nghiệp vụ chi trả các chế

độ BHXH, do đó việc theo dừi, ghi chộp kết quả đóng BHXH phải được thực hiện từ đơn vị cơ sở nơi người chủ sử dụng lao động, người lao động có trách nhiệm đóng BHXH

BHXH thành phố có nhiệm vụ đôn đốc thu BHXH, đồng thời trực tiếp thanh quyết toán và chi trả các chế độ cho người lao động.Để có căn cứ thu BHXH, công tác nghiệp vụ phải căn cứ vào mẫu biểu quy định của Bộ Tài chính Ví dụ tên đơn vị sử dụng lao động, tổng số lao động đóng BHXH, tổng quỹ tiền lương làm căn cứ đóng BHXH Danh sách, họ tên, tuổi và mức tiền lương của từng người lao động thuộc quỹ tiền lương của từng đơn vị đến từng người