Hình thành khái niệm trong dạy học lịch sử 8

Trên cơ sở những nhu cầu và luận điểm đó tôi đã cố gắng tìm tòi, nghiên cứu và mạnh dạn áp dụng một số biện pháp nhằm hình thành khái niệm trong giảng dạy chương trình lịch sử lớp 8 – lớ

I KHÁI NIỆM LỊCH SỬ VÀ NHỮNG NGUYÊN TẮC

II MỘT SỐ BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM TRONG

A PHẦN MỞ ĐẦU:

I Lý do chọn đề tài:

Qua gần 7 năm thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, chương trình lịch sửmới khẳng định nhiều ưu điểm hơn so với chương trình cũ Việc đổi mới phươngpháp dạy học đang được tiến hành đồng bộ và thu được nhiều thành tựu đáng kể, tuynhiên một thực tế mà chúng ta đều biết về việc kết quả thi tuyển vào lớp 10, thi tốtnghiệp THPT và kể cả kỳ thi tuyển sinh vào các trường cao đẳng, đại học của mônlịch sử quá thấp Kết quả đó phần nào phản ánh chất lượng dạy học lịch sử ở cáctrường phổ thông hiện nay, sự quan tâm của gia đình về việc học của con em đối với

bộ môn chưa được đúng mức như những bộ môn tự nhiên, sự hứng thú học tập bộmôn này của học sinh chưa cao, học sinh chưa đầu tư học lịch sử Thực trạng trên đặt

ra nhiệm vụ cho các thầy cô giáo dạy lịch sử ở các trường phổ thông là phải tìm mọicách đổi mới phương pháp dạy học, từng bước nâng cao chất lượng bộ môn Phươngpháp dạy học ở mỗi bộ môn đều có đặc trưng riêng, đối với môn lịch sử thì trong dạyhọc người giáo viên phải làm sao cho học sinh nắm được sự kiện lịch sử, qua đó tạobiểu tượng, hình thành khái niệm và rút ra quy luật, bài học lịch sử Trong quy trìnhnày thì việc hình thành khái niệm đóng vai trò trung gian quan trọng trong quá trìnhtiếp nhận tri thức từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính, hay nói cách khác, hìnhthành khái niệm là khâu quan trọng trong dạy học lịch sử Trên cơ sở những nhu cầu

và luận điểm đó tôi đã cố gắng tìm tòi, nghiên cứu và mạnh dạn áp dụng một số biện

pháp nhằm hình thành khái niệm trong giảng dạy chương trình lịch sử lớp 8 – lớp học

mà theo tôi chương trình khá nặng so với khả năng tiếp thu của lứa tuổi học sinh Hyvọng khắc phục được phần nào về sự sa sút về chất lượng giáo dục môn lịch sử hiệnnay

II Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện đề tài :

 Qua nhiều năm thực hiện chương trình đổi mới sách giáo khoa tôi cũng đã đúc kếtđược nhiều kinh nghiệm về việc sử dụng phương pháp mới trong dạy học lịch sử,

do đó cũng đạt được một số kết quả đáng kích lệ

 Học sinh đã từng bước quen với phương pháp dạy học mới, tích cực chủ động hơntrong việc tiếp thu và lĩnh hội kiến thức

2 Khó khăn :

 Tài liệu nghiên cứu chưa đầy đủ

 Do xu thế phát triển của xã hội hiện nay đã tạo tâm lý cho đa phần học sinh và kể

cả phụ huynh thường xem môn lịch sử là môn phụ nên ít quan tâm đến

 Về khách quan mà nói tình hình học tập của học sinh chưa tích cực, tự giác.Trường THPT Tây Sơn nằm trên địa bàn vùng sâu, vùng xa nên tỷ lệ học sinh yếukém vẫn còn nhiều Do đó việc áp dụng phương pháp mới còn gặp nhiều khó khăn

III Mục tiêu:

Về kiến thức: Giúp học sinh đi sâu vào bản chất, nêu đặc trưng cơ bản của các

sự kiện, hiện tượng , nhân vật lịch sử, hiểu được các mối liên hệ nhân quả, các quyluật vận động, chi phối sự phát triển của xã hội loài người Học sinh hệ thống hoáđược tri thức, phân biệt được các sự kiện cùng loại, khác loại, cái chung, cái riêng, cáiđơn nhất, cái phổ biến, cái đặc thù trong quá trình phát triển của xã hội Hình thànhkhái niệm lịch sử chính xác

Về kĩ năng: Phát triển các năng lực nhận thức của mỗi học sinh, đặc biệt là các

thao tác trong khả năng tư duy để phân tích, so sánh, đánh giá, tổng hợp và thựchành cho học sinh

Về tư tưởng: Giáo dục đạo đức, tư tưởng, bồi dưỡng thế giới quan khoa học,

nhân sinh quan cách mạng, đặc biệt là lòng tin cho học sinh Thông qua việc hìnhthành khái niệm mới phản ánh được đầy đủ quy luật, từ đó củng cố niềm tin của họcsinh vào sự phát triển đi lên của lịch sử nhân loại và dân tộc

IV Nhiệm vụ:

Tìm hiểu thực trạng việc hình thành khái niệm lịch sử ở trường THCS (những

ưu điểm, nhược điểm), qua đó dựa trên nguyên tắc và phương pháp dạy học lịch sử để

đưa ra những biện pháp hữu hiệu nhằm hình thành khái niệm một cách sâu sắc chohọc sinh, đáp ứng nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

V Cơ sở lí luận:

Hình thành khái niệm là nhiệm vụ trung tâm của việc dạy học lịch sử ở trườngphổ thông Đặc biệt việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử những năm gần đâycủa bộ giáo dục và đào tạo có quan hệ mật thiết với việc hình thành khái niệm lịch sử

và nâng cao hiệu quả chất lượng dạy học bộ môn

Khoa học lịch sử là kết quả của việc tổng kết, khái quát hoá, trừu tượng hoánhững kinh nghiệm, hiểu biết của con người trong nhận thức và hoạt động thực tiễn

Sự hiểu biết đó được thể hiện qua việc nhận thức và hình thành các khái niệm lịch sử.Việc nắm bản chất khái niệm giúp chúng ta phân biệt được sự khác nhau và mối quan

hệ giữa sự vật, hiện tượng này với sự vật khác

Hệ thống kiến thức lịch sử cần trang bị cho cho học sinh ở trường phổ thông

bao gồm nhiều yếu tố: sự kiện, biểu tượng, khái niệm, quy luật, bài học lịch sử, Trong đó nắm sự kiện và tạo biểu tượng là giai đoạn nhận thức cảm tính, giúp

học sinh " biết " lịch sử Việc hình thành khái niệm, nêu quy luật, rút ra bài học và vận dụng vào thực tiễn là giai đoạn nhận thức lý tính, giúp học sinh " hiểu" được sâu sắc

bản chất của lịch sử Như vậy, khái niệm lịch sử đứng ở vị trí trung tâm của hệ thốngkiến thức lịch sử do đó hình thành khái niệm đóng vai trò trung tâm của quá trình hìnhthành tri thức lịch sử Hay nói một cách khác, nắm được khái niệm và hệ thống cáckhái niệm lịch sử là nắm được nội dung cơ bản của khoa học lịch sử Bởi vì theo Lê -

nin " Khái niệm là sản phẩm cao nhất của bộ não, là sản phẩm cao nhất của vật chất".

Chính vì vậy, việc hình thành khái niệm lịch sử trong dạy học lịch sử có ý nghĩa lớnđối với học sinh trong quá trình học

VI Thực trạng vấn đề:

Trong thực tế hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về dạy học lịch sử, do

vậy cũng có cách nhìn nhận khác nhau đối với việc hình thành khái niệm

Đa số giáo viên đều nhận thức rõ sự cần thiết phải hình thành khái niệm trongdạy học lịch sử và đã vận dụng lí thuyết hình thành khái niệm ở những mức độ khácnhau, trong đó có nhiều giáo viên đã vận dụng đúng những yêu cầu đổi mới phươngpháp dạy dọc theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập.Việc dạy họclịch sử của người giáo viên không chỉ dừng lại ở việc cung cấp cho họcsinh nắm các sự kiện, mà còn hướng dẫn học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất của sựkiện, hiện tượng, tạo nên những giờ học sinh động và hấp dẫn để hình thành kiến thức

lịch sử

Bên cạnh những ưu điểm, việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông còn bộc lộnhiều hạn chế như: Một số giáo viên chỉ hướng dẫn học sinh nắm được vẻ bề ngoàicủa sự kiện mà không đi sâu vào bản chất, không hình thành khái niệm lịch sử Cónhiều giáo viên đã chú ý đến việc hình thành khái niệm lịch sử, nhưng chỉ dừng ởđịnh nghĩa thuật ngữ khái niệm Phương pháp hình thành khái niệm nặng về thuyếttrình, chủ yếu là dạy chay Một số giáo viên không chú ý đến việc hướng dẫn học sinhvận dụng các khái niệm đã học vào việc tiếp thu kiến thức mới, hoặc vạn dụng vàothực tế Có giáo viên chú ý hình thành khái niệm lịch sử theo lí luận dạy học, nhưngmọi hoạt động trên lớp chủ yếu là của giáo viên, còn học sinh chỉ biết ngồi nghe giảng

và tiếp nhận kiến thức một cách thụ động Những hạn chế này đã ảnh hưởng khôngnhỏ đến chất lượng bộ môn, nó được phản ánh qua kết quả học tập của học sịnh.Nhiều em không nắm vững sự kiện, hay nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện khác, nhânvật này với nhân vật khác Nhiều học sinh không hiểu được bản chất của các sự kiện,hiện tượng lịch sử, không nắm được khái niệm cơ bản, khả năng vận dụng khái niệm

đã học vào tiếp thu kiến thức mới và hoạt động thực tiễn của học sinh còn hạn chế

Chất lượng dạy học hiện nay ở trường phổ thông bị giảm sút là do nhiềunguyên nhân, trong đó có một nguyên nhân quan trọng là không tiến hành tốt việc

hình thành khái niệm trong việc thực hiện dạy học lịch sử Vấn đề đặt ra là cần thiếtphải tiến hành việc hình thành khái niệm như thế nào để góp phần đổi mới phươngpháp dạy học và nâng cao chất lượng môn học góp phần thành công cho công cuộc

cải cách giáo dục hiện nay

Nội dung chương trình lịch sử dành cho học sinh lớp 8 là khá nặng và khó (đặcbiệt là phần lịch sử thế giới), trong đó có chứa đựng rất nhiều khái niệm lịch sử Cónhiều giáo viên rất ngại dạy nội dung khoá trình này, kể cả những giáo viên đã côngtác lâu năm có nhiều kinh nghiệm, bởi nội dung bài học dài, riêng việc hướng dẫn họcsinh nắm chắc được các sự kiện đã khó, giúp học sinh hiểu các sự kiện lại càng khóhơn , nhất là học sinh lại phải hiểu được bản chất của các sự kiện thông qua việc hìnhthành khái niệm lịch sử gắn với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

2/ Nguyên tắc trong việc hình thành khái niệm

Thực chất của việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương phápdạy học lịch sử nói riêng hiện nay là phải phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sángtạo trong quá trình học tập của học sinh Chính vì vậy mà điều này đã đặt ra nhữngyêu cầu có tính nguyên tắc đối với người giáo viên trong việc hình thành khái niệmlịch sử cho học sinh Tính nguyên tắc đó là:

 Việc hình thành khái niệm lịch sử phải được tiến hành trong quá trình dạy học,không thể tách công việc này khỏi bài giảng, hình thành khái niệm là một khâu

của quá trình dạy học song cũng có những thao tác riêng

 Việc hình thành khái niệm phải xuất phát từ những sự kiện lịch sử cụ thể, trên cơ

sở tạo biểu tượng chính xác, sống động về quá khứ, phải xác định được các đặctrưng cơ bản của nội hàm khái niệm và các mối liên hệ nhân quả của các sự kiện,hiện tượng được phản ánh trong mỗi khái niệm - khâu trung tâm của quá trình

 Tuỳ thuộc đối tượng nhận thức khác nhau mà chọn lựa nội dung kiến thức và

mức độ hình thành khái niệm khác nhau

 Việc phân loại khái niệm là cơ sở để xác định nội dung và định ra phương pháphình thành khái niệm hiệu quả Hình thành khái niệm không chỉ dừng ở mức độgiúp học sinh nắm được bản chất của khái niệm mà phải biết vận dụng khái niệm.hình thành khái niệm không phải là quá trình truyền thụ kiến thức một chiều từthầy đến trò, mà phải phát huy tính tích cực, chủ động trong quá trình nhận thức

của học sinh

II MỘT SỐ BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

1/ Hướng dẫn học sinh nêu tên gọi của khái niệm thông qua việc tạo biểu tượng

và nắm chắc những thuộc tính cơ bản của nội hàm khái niệm.

Trong quá trình dạy học thì đây là khâu giúp học sinh ghi nhớ khái niệm ở mức

độ khái quát nhất, bởi việc nêu khái niệm không tách thành một khâu riêng biệt, mà

nó đan xen vào cả qúa trình hình thành khái niệm Tuỳ nội dung từng khái niệm màngười học có thể gọi tên khái niệm, đồng thời xác định đặc trưng cơ bản nội hàm kháiniệm, hoặc nêu tên trước hay sau khi hình thành khái niệm

Ví dụ: Khi dạy về cuộc đấu tranh thống nhất I-ta-li-a và Đức( mục 1, phần II – bài 3), giáo viên gợi ý hoặc nêu câu hỏi gợi mở để học sinh hiểu được hình thức của

cuộc cách mạng này khác với cách mạng tư sản Anh, nhưng giống nhau về mục tiêu,nhiệm vụ, thành phần lãnh đạo, động lực, kết quả, từ đó học sinh tự rút ra được têngọi của cuộc đấu tranh là một cuộc cách mạng tư sản.

Trong thực tế cũng có những bài mà tên gọi của khái niệm được nêu ngay ởtiêu đề bài học do vậy khi dạy bài này giáo viên phải gọi tên thuật ngữ khái niệmtrước khi cho học sinh tạo biểu tượng và xác định đặc trưng cơ bản của nội hàm kháiniệm này

Ví dụ: TRÀO LƯU CẢI CÁCH DUY TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỈ XIX,

hoặc KHỞI NGHĨA NÔNG DÂN YÊN THẾ Đây là những bài học mà tiêu đề của nó

chính là tên gọi của một khái niệm lịch sử, ở dạng bài này mặc dù được nghe tên kháiniệm từ đầu nhưng cũng phải qua quá trình tìm hiểu dưới sự dẫn dắt, giảng giải củagiáo viên thì học sinh mới hiểu được thế nào là phong trào cải cách Duy tân, thế nào

là một cuộc khởi nghĩa nông dân

2/ Kết hợp các phương pháp dạy học để giúp học sinh xác định đặc trưng cơ bản

của khái niệm

Trong dạy học , không có một phương pháp nào gọi là vạn năng hoặc duy nhất,

mà phải tùy thuộc vào mục tiêu, nội dung kiến thức cụ thể của từng chương, từng bài,yêu cầu, khả năng nhận thức và đặc điểm tâm lí của học sinh, điều kiện thực tế củanhà trường để từ đó người giáo viên có thể linh động lựa chọn những phương phápdạy học sao cho phù hợp Việc hình thành khái niệm không phải được tiến hành bằngmột phuơng pháp cụ thể nào đó mà phải dựa trên cơ sở kết hợp một phương pháp dạyhọc trung tâm với các phương pháp khác Điều này có thể thực hiện qua các biện pháp

sau:

a) Kết hợp các hình thức tổ chức hoạt động học tập trên lớp để phát huy tính tích cực của học sinh khi tìm hiểu đặc trưng cơ bản của nội hàm khái niệm

Để phát huy tính tích cực trong nhận thức của học sinh thì giáo viên cần phối

hợp các phương pháp tổ chức học khác nhau như: Hoạt động toàn lớp, hoạt động nhóm, hoạt động cá nhân Mỗi dạng hoạt động đều có những ưu và nhược điểm của

nó, vì thế trong quá trình dạy học lịch sử nói chung, hình thành khái niệm nói riêngcần phối hợp các hình thức học tập để phát huy tính tích cực chủ động của học sinhtrong việc tiếp thu và lĩnh hội tri thức.

Ví dụ: Khi dạy bài Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII, giáo viên có thể

sử dụng hình thức học nhóm để học sinh tìm hiểu về tình hình kinh tế Pháp, hình thứchoạt độnh tập thể kết hợp với cá nhân để tìm hiểu về tình hình chính trị - xã hội củanước Pháp trước cách mạng, qua việc tìm hiểu nội dung này học sinh nắm đượcnguyên nhân sâu xa dẫn đến sự bùng nổ cách mạng tư sản Pháp, đây chính là cơ sở đểhọc sinh hiểu rõ hơn nhiệm vụ của cách mạng tư sản Pháp cũng như để tìm hiểu cácnội dung tiếp theo của bài học Như vậy rõ ràng thông qua việc kết hợp các hình thứchoạt động học tập không những làm cho học sinh học tập chủ động, tích cực, tự giác

mà còn giúp học sinh có thể tự tìm hiểu những đặc trưng cơ bản của khái niệm lịch

Ví dụ: Khi dạy bài 1- phần III- "CHIẾN TRANH GIÀNH ĐỘC LẬP CỦA CÁC

THUỘC ĐỊA ANH Ở BẤC MĨ", giáo viên có thể nêu bài tập nhận thức như sau: Các

em đã được học bài cách mạng Hà Lan thế kỉ XVI, cách mạng tư sản Anh thế kỉ XVII, hôm nay chúng ta tìm hiểu một cuộc chiến tranh giành độc lập diễn ra ở Bắc Mĩ vào thế kỉ XVIII Các em theo dõi sách giáo khoa, kết hợp với việc tiếp thu bài học hôm

nay để tìm hiểu những điểm giống và khác nhau giữa cuộc chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ với cách mạng tư sản Anh về nhiệm vụ cách mạng, thành phần lãnh đạo, động lực và kết quả của cuộc cách mạng, để lí giải vì sao nó được gọi là cuộc cách mạng tư sản Để trả lời được yêu cầu của bài tập này đòi hỏi

học sinh phải trải qua một quá trình tư duy tích cực, nhớ lại kiến thức cũ đã học kếthợp với kiến thức mới để so sánh, đối chiếu từ đó rút ra kết luận Từ việc giải quyếtbài tập nhận thức trên giáo viên đã giúp học sinh làm rõ hơn nội hàm của khái niệm

"cách mạng tư sản" - đó là cuộc cách mạng do tầng lớp quý tộc mới, giai cấp tư sản

lãnh đạo, nhằm đánh đổ chế độ phong kiến đã lỗi thời , mở đường cho chủ nghĩa tưbản phát triển, chế độ chính trị mới được ra đời với sự thống trị của giai cấp tư sản.Mặt khác từ bài tập này học sinh còn nhận thức được điểm khác nhau, giống nhaugiữa cách mạng tư sản Mĩ với cách mạng Hà Lan, cách mạng tư sản Anh để học sinhhiểu một cách sâu sắc hơn về một hình thức khác của cuộc cách mạng tư sản – đóchính là hình thức đấu tranh giành độc lập dân tộc, đánh đổ quốc gia phong kiếnthống trị, nô dịch giành chính quyền về tay giai cấp tư sản, thành lập một quốc gia tư

sản mới

Ví dụ khác: Khi dạy bài 6 - CÁC NƯỚC ANH, PHÁP, ĐỨC, MĨ CUỐI

THẾKỈ XIX- ĐẦU THẾ KỈ XX, giáo viên có thể sử dụng bài tập nhận thức sau: Cuối

thế kỉ XIX- đầu thề kỉ XX chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, tiêu biểu là Anh, Pháp, Đức, Mĩ Các em hãy theo dõi bài học để tìm ra những nét giống nhau và khác nhau trong nền kinh tế, chính trị các nước trong thời gian này ,

từ đó các em hãy chỉ rõ những biểu hiện đặc trưng cơ bản trong nền kinh tế, chính trị các nước thời kì tiến lên chủ nghĩa đế quốc và cho biết thế nào là chủ nghĩa đế quốc.

Bài tập nhận thức này sẽ từng bước được giải quyết trong hoạt động dạy - học Chẳng

hạn sau khi nghiên cứu phần I (Tình hình các nước Anh, Pháp, Đức, Mĩ), học sinh sẽ

biết được tình hình kinh tế chính trị các nước Anh, Pháp, Đức, Mĩ, biết được nhữngđiểm giống và khác nhau trong nền kinhh tế chính trị các nước thời kì tiến lên chủnghĩa đế quốc, từ đó hiểu được đặc điểm của chủ nghĩa đế quốc ở mỗi nước và phần

10

nào phán đoán, nhận thức được những biểu hiện đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa tưbản thời kì chuyển sang chủ nghĩa đế quốc Nội hàm này sẽ được khái quát và giải

thích rõ nét hơn, cụ thể hơn khi học sinh nghiên cứu tiếp phần II (Những chuyển biến

quan trọng ở các nước đế quốc) Trên cơ sở đó học sinh có thể khái quát và hình

thành khái niệm về chủ nghĩa đế quốc là giai đoạn phát triển cao của chủ nghĩa tư bảnkhi nền kinh tế các nước tư bản hình thành các công ty độc quyền và tầng lớp tư bảntài chính, đồng thời trong nền chính trị, các nước còn thể hiện sức mạnh bằng việc

tăng cường chiến tranh xâm lược mở rộng hệ thống thuộc địa của mình

Tóm lại thông qua việc sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử khôngchỉ giúp HS nắm được mối liên hệ chặt chẽ giữa kiến thức đã học với kiến thức mới,định hướng được những kiến thức cơ bản cần nắm, mà còn thu hút sự chú ý, kíchthích khả năng tìm tòi, năng lực nhận thức, đặc biệt là phát triển rất tốt khả năng tưduy cho học sinh

c) Sử dụng lời nói sinh động kết hợp với đồ dùng trực quan để tạo biểu tượng lịch

sử chân thực làm cơ sở cho việc hình thành khái niệm

Theo Lênin thì trực quan là khâu đầu tiên của quá trình nhận thức, con đườngbiện chứng của quá trình nhận thức chân lí phải đi từ trực quan sinh động đến tư duytrừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến nhận thức thực tiễn Vì vậy phương pháp trựcquan cũng là khâu quan trọng trong dạy học lịch sử, bởi trong quá trình nhận thứchọc sinh không chỉ dựa vào lời nói của giáo viên mà còn dựa vào hình ảnh cụ thể đểtrực tiếp thu nhận kiến thức Tuy nhiên cần lưu ý rằng bài giảng sẽ thiếu sự hấp dẫnnếu như chỉ sử dụng đồ dùng trực quan mà không kết hợp với phương pháp miêu tả,tường thuật hay giảng và bình Do đó, tùy từng trường hợp và điều kiện thời gian chophép mà sau khi cho học sinh quan sát hình ảnh giáo viên có thể làm sống lại lịch sửbằng cách sử dụng các công cụ phục chế kèm theo lời giới thiệu sinh động để tạo biểu

tượng chân thực , làm cơ sở để hình thành khái niệm cho học sinh