Nghiên cứu các biện pháp mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thương mại nhà nước (2).DOC

Nghiên cứu các biện pháp mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thương mại nhà nước (2)

lời mở đầu

Sau hơn mời năm đổi mới, nớc ta đã trải qua một quá trình biến đổi mạnh mẽ

đầy ấn tợng trong lịch sử kinh tế Nền kinh tế vĩ mô tăng trởng, tốc độ tăng GDP 8%-10%/ năm.Trong đó, lĩnh vực dịch vụ thơng mại có mức tăng bình quân cao nhất12% Xuất khẩu tăng nhanh, đời sống nhân dân ngày một tăng cao Trong quá trình

đó, các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đã có những chuyển biến tích cực, khôngngừng hoàn thiện để vơn lên và tự khẳng định trên thơng trờng

Song hoạt động kinh doanh trong cơ chế thị trờng đòi hỏi các doanh nghiệpphải cạnh tranh quyết liệt Các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc không còn đợc baocấp nh trớc nên phải dựa vào khả năng của chính mình, phải năng động sáng tạotrong việc lựa chọn kinh doanh, trong tạo dựng các mối quan hệ làm ăn Vì vậykhông ít doanh nghiệp đã rơi vào tình trạng kinh doanh khó khăn, lúng túng và bị

động, cha tìm đợc những giải pháp hữu hiệu để đẩy mạnh và phát triển kinh doanhhiệu quả Việc nghiên cứu, phân tích, đánh giá và đa ra các giải pháp nâng cao hiệuquả kinh doanh còn cha đợc xem xét đúng mức, vì thế các giải pháp đẩy mạnh vàphát triển kinh doanh còn thiếu tính khả thi

Trong điều kiện hội nhập kinh tế Việt Nam và kinh tế khu vực ngày càng mởrộng, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn lúng túng trớc hàng loạt vấn đề Doanhnghệp phải làm gì trên lộ trình Việt Nam tham gia AFTA và hiệp định u đãi thuếquan có hiệu lực chung (CEPT)? Doanh nghiệp phải làm gì trong việc hợp tác vàphân công lao động quốc tế gữa các thành viên ASEAN? Doanh nghiệp phải làm gì

để không còn phải chấp nhận gia công mà tự mua nguyên liệu bán thành phẩm trênthị trờng quốc tế? Doanh nghiệp phải làm gì để giảm phụ thuộc vào các thị trờngtrung gian chen chân vào các thị trờng cuối cùng? Rõ ràng, các doanh nghiệp đangrất cần phía Nhà nớc, mà cụ thể trong lĩnh vực thuơng mại là các doanh nghiệp thơngmại nhà nớc mở đờng, hớng dẫn và hỗ trợ để họ thích nghi dần với trào lu tự do hoáthơng mại trong nền kinh tế thế giới

Về phơng diện lý luận, vấn đề kinh doanh thơng mại nói chung và các phơnghớng giải pháp mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thơng mại nhànớc nói riêng còn nhiều ý kiến khác nhau và thiếu sự thống nhất trong đánh giá

Vì tất cả những lý do trên, việc nghiên cứu các biện pháp mở rộng và pháttriển kinh doanh ở các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc ở nớc ta hiện nay là hết sứccần thiết, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn

Nhận thức đợc ý nghĩa, tầm quan trọng của vấn đề này, tôi đã lựa chọn đềtài:"Nghiên cứu các biện pháp mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệpthơng mại nhà nớc"

Nội dung đề tài gồm các phần:

- Lời mở đầu.

-Chơng I: Cơ sở lý luận chung về kinh doanh của doanh nghiệp thơng mại -Chơng II: Thực trạng kinh doanh của các doanh nghiệp thơng mại nhà

nớc trong giai đoạn hiện nay

-Chơng III: Một số biện pháp nhằm mở rộng và phát triển kinh doanh ở các

doanh nghiệp thơng mại nhà nớc

-Kết luận.

Vấn đề mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thơng mại nhà

n-ớc là một vấn đề lớn và phức tạp đòi hỏi không chỉ kiến thức mà còn phải có kinhnghiệm thực tế phong phú mới có thể giải quyết đầy đủ Vì vậy đề án không thểtránh khỏi có những thiếu sót Sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô và các bạn sinh viêntrong khoa sẽ là rất quí báu giúp tôi trau dồi thêm kiến thức

Qua đây, tôi xin phép đợc gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS-TS Đặng Đình Đào giảng viên khoa thơng mại trờng đại học Kinh tế quốc dân Hànội đã giúp tôi hoàn thành đề án này

Chơng I: Cơ sở lý luận chung về kinh doanh của

doanh nghiệp thơng mại

I bản chất của kinh doanh thơng mại:

1.Bản chất kinh doanh thơng mại:

Ngày nay, xu thế toàn cầu hoá, quốc tế ngày càng phát triển mạnh cùng với sựphát triển đa dạng của hàng hoá trên phạm vi toàn thế giới Hoà nhận với xu thế ấy,Việt Nam đã và đang xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hàh theocơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc, ở đó cho tăng cả về chất và lợng, nhiềuloại hàng hoá thoả mãn nhu cầu vô cùng đa dạng và phong phú của con ngời

Để tồn tại và phát triển con ngời cần nhiều nhu cầu khác nhau: ăn, ở, mặc đilại, học tập, giải trí Muốn thoat mãn những nhu cầu ấy, con ngời phải thông quanhững hoạt động sản xuất và trao đổi các sản phẩm với nhau hay là thông qua hoạt

Kinh doanh là việc tiến hành một, một số hoặc tấ cả công đoạn của quá trình

đầu t từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc thực hiện dịch vụ trên thị trờng nhằmmục đích sinh lợi

Với sự phân công lao động xã hội và chuyên môn hoá sản xuất ngày càng pháttriển tất yếu dẫn đến nhu cầu để trao đổi sản phẩm giữa những ngời sản xuất chuyênmôn hoá với nhau Nh vậy phân công lao động chuyên hoá sản xuất và tính chất sởhữu khác nhau về t liệu sản xuất và sản phẩm làm ra là nguồn gốc phát triển thơngmại

Thơng mại là quá trình mua bán hàng hoá, dịch vụ trên thị trờng Hoạt độngthợng mại gắn liền với lĩnh vực lu thông hàng hoá và lấy hàng hoá là đối tợng muabán

Nh thế kinh doanh thơng mại là một dạng của lĩnh vực đầu t để thực hiện việcmua bán lu thông hàng hoá trên thị trờng nhằm mục đích sinh lợi

Kinh doanh thơng mại thực sự trở thành một lĩnh vực hoạt động không thểthiếu trong nền kinh tế hàng hoá và nhất là trong nền kinh tế thị trờng và xu thế khuvực hoá, toàn cầu hoá ngày nay

2.Nội dung của kinh doanh th ơng mại

Khách hàng với nhu cầu của họ là điểm xuất phát cho mọi hoạt động kinhdoanh của doanh nghiệp Khách hàng theo quan điểm hiện đại là ngời trả lơng chongời lao động trong doanh nghiệp và nuôi sống doanh nghiệp Vì vậy, doanh nghiệpphải giữ cho đợc khách hàng truyền thống, thu hút khách mới, và hớng đến kháchhàng tiềm năng

Đổi mới sản phẩm kinh doanh cũng nh đổi mới các dịch vụ phục vụ kháchhàng là mục tiêu cơ bản cuả doanh nghiệp để hớng tới cung cấp tốt hơn những nhucầu ngày càng tăng về sản phẩm đồng bộ đa dạng

Chất lợng sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp phải ngày càng đợc nângcao Mục tiêu này xuất phát từ qui luật "Ai có sản phẩm chất lợng cao, giá cả phảichăng thì ngời đó chính là ngời chiếm lĩnh thị trờng"

Cạnh tranh là mục tiêu mà doanh nghiệp phải theo đuổi Trong điều kiện nềnkinh tế thị trờng, doanh nghiệp phải nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm dịch vụcũng nh nâng cao vị thế của doanh nghiệp thì mới có thể tồn tại và phát triển kinhdoanh

Lợi nhuận là chỉ tiêu phản ánh và đánh giá hiệu quả kinh doanh của doanhnghiệp sau một thời kỳ kinh doanh, đồng thời là nguồn thu nhập và phân phối cho

các qũy doanh nghiệp để thực hiện tái sản xuất kinh doanh, mở rộng và phát triểnkinh doanh.

2.2.Nội dung hoạt động kinh doanh th ơng mại :

Đối với các dong nghiệp thơng mại, khi tiến hành công việc kinh donh nhằmthu lợi nhuận, doanh nghiệp phải thực hiện các nội dung chủ yếu sau:

1.Nghiên cứu và xác định nhu cầu thị trờng về loại hàng hoá và dịch vụ

để làm cơ sở cho hoạt độgn kinh doanh

2.Tổ chức công tác tạo nguồn hàng để đáp ứng nhu cầu thị trờng

3.Tổ chức các mối quan hệ giao dịch thơng mại

4.Lựa chọn kênh phân phối và tổ chức chuyển giao hàng hoá

5.Quản lý hàng hoá, thực hiện các dịch vụ và phân tích đánh giá kết quảkinh doanh

2.2.1.Nghiên cứu và xác định nhu cầu thị tr ờng về loại hàng hoá và dịch vụ đểlàm cơ sở cho hoạt động kinh doanh:

Doanh nghiệp thơng mại là một tác nhân trên thị trờng nên phải nghiên cứu thịtriờng để phát triển kinh doanh thích ứng với thị trờng Nghiên cứu thị trờng là xuấtphát điểm để đề ra các chiến lợc kinh doanh của các doanh nghiệp, từ các chiến lợc

đã xác định tiến hành thực hiện các kế hoạch trung gian, chính sách thị trờng Bất kỳdoanh nghiệp thơng mại nào cũng phải nghiên cứu thị trờng khi bắt đầu kinh doanh,

đang kinh doanh hay muốn mở rộng phát triển kinh doanh

Đối tợng kinh doanh thơng mại là hàng hoá và dịch vụ Mỗi doanh nghiệp cóthể kinh doanh một loại hàng hoá hoặc một nhóm hàng hoá Doanh nghiệp phảinghiên cứu xác định đợc nhu cầu của khách hàng, sự đáp ứng cho các nhu cầu đóhiện có và khả năng nguồn cung ứng (sản xuất hoặc nhập khẩu) loại hàng đó Cũng

có thể doanh nghiệp kinh doanh những loại hàng hoá mới và các cơ sở vật chất phùhợp với mặt hàng đã lựa chọn để đi vào kinh doanh Đấy là công việc mà doanhnghiệp phải tiến hành thờng xuyên để có phơng án sản phẩm dịch vụ kinh doanh tốtnhất

Qua các bớc thu thập thông tin, sử lý thông tin, ra quyết định của qúa trìnhnghiên cứu thị trờng, doanh nghiệp phải giải đáp đợc các vấn đề:

- Đâu là thị trờng có triển vọng nhất đối với các sản phẩm của doanhnghiệp, hay lĩnh vực nào phù hợp nhất đối với các hoạt động của doanh nghiệp

- Khả năng bán của doanh nghiệp trên thị trờng là bao nhiêu

- Cần có biện pháp nh thế nào để chất lợng mẫu mã hàng hoá dịch vụtốt hơn

- Cần có chiến lợc, chính sách nh thế nào để tăng cờng khả năng trên thịtrờng

Từ việc xác định khả năng bán và lợng dự trữ kế hoạch, doanh nghiệp xác

định đợc nhu cầu đặt hàng sau khi đã trừ đi hàng tồn kho, hàng tiết kiệm, hình thànhquĩ mua bán hàng hoá của doanh nghiệp

2.2.2.Tổ chức công tác tạo nguồn hàng để đáp ứng nhu cầu thị tr ờng :

Để thực hiện nhiệm vụ đảm bảo cung ứng cho sản xuất, tiêu dùng những loạihàng hoá đủ về số lợng, tốt về chất lợng, kịp thời gian yêu cầu, thuận lợi cho kháchhàng, các doanh nghiệp thơng mại phải tổ chức tốt công tác tạo nguồn cho doanh

công tác tạo nguồn Các nguồn lực của doanh nghiệp mà doanh nghiệp có thể huy

động đợc gồm: vốn hữu hình nh tiền, nhà cửa, kho tàg, quầy hàng và vốn vô hìnhnh: sự nổi tiếng của các nhãn hiệu hàng hoá kinh doanh, tín nhiệm của khách hàng

đối với doanh nghiệp, và con ngời với tài năng kinh nghiệm, nghề nghiệp đợc đàotạo, đợc huy động vào kinh doanh các nguồn lực thì có hạn, vì vậy trong quá trìnhtạo nguồn hàng cũng nh trong tổ chức các hoạt động nghiệp vụ tiếp theo sau là bán,

dự trữ, bảo quản, vận chuyển, khuyến mại và thực hiện dịch vụ phục vụ khách hàng,doanh nghiệp phải huy động theo hớng tiết kiệm, sử dụng triệt để để tiến hành kinhdoanh một cách nhanh chóng, thuận lợi, rút ngắn đợc thời gian chuẩn bị, phát triểnkinh doanh của doanh nghiệp cả về bề rộng lẫn bề sâu

Công tác tạo nguồn hàng là toàn bộ những hoạt động nghiệp vụ nhằm tạo ranguồn hàng hoá đảm bảo cung ứng đầy đủ, kịp thời, đồng bộ, đúng qui cách, cỡ loại,mẫu mã cho các nhu cầu khách hàng

Đối với các doanh nghiệp thơng mại trong cơ chế thị trờng cần xác định đợccác nguồn hàng chủ yếu sau:

-Nguồn hàng hoá sản xuất trong nớc

-Nguồn hàng nhập khẩu

-Nguồn hàng tồn kho đầu kỳ

-Nguồn hàng tự sản xuất, tự khai thác

-Nguồn hàng liên doanh, liên kết

-Nguồn đặt hàng và thu mua

-Nguồn hàng của đơn vị cấp trên, nhận đại lý hoặc ký gửi

Các nguồn hàng trên có thể là nguồn hàng tập trung để phục vụ cho nhữngnhu cầu đặt hàng lớn theo đơn đặt hàng và hợp đồng ký kết trớc hoặc do nguồn phitập trung do doanh nghiệp tự khai thác trôi nổi trên thị trờng

Để tổ chức tốt công tác tạo nguồn hàng, các doanh nghiệp thơng mại sử dụngcác biện pháp sau:

-Tổ chức mạng lới thu mua

- áp dụng các biện pháp kinh tế trong hoạt động khai thác tạo nguồn hàng.-Đầu t, liên doanh, liên kết giúp dỡ các đơn vị nguồn hàng

-Tổ chức tốt hệ thống thông tin từ các nguồn hàng về doanh nghiệp.-Tổ chức quản lý dự trữ, bảo quản hàng hoá ở doanh nghiệp thơng mại.2.2.3.Tổ chức các mối quan hệ giao dịch th ơng mại :

Nhằm ghép mối trong giao dịch mua bán đối với các đơn vị, doanh nghiệpphải thực thi trên các nguyên tắc:

-Số lợng, chủng loại hàng hoá phải đáp ứng yêu cầu thị trờng mà donhnghiệp có khả năng cung ứng

-Tổng quãng đờng vận chuyển hàng trong kinh doanh là nhỏ nhất

-Đơn giản hoá các mối quan hệ mua bán

-Trong quan hệ mua bán hai bên đều phải có lợi

Việc giao dịch thơng mại chủ yếu thông qua:

-Mối quan hệ giao dịch thơng mại trực tiếp

-Quan hệ giao dịch thơng mại gián tiếp

Trong các mói quan hệ giao dịch thuơng mại, doanh nghiệp phải giải quyếtcác vấn đề:

-Thoả thuận về giá trị và giá trị sử dụng của hàng hoá

-Tổ chức vận chuyển, tiếp nhận, thanh toán

-Ký kết hợp đồn với các bên đối tác

Tổ chức tốt các mối quan hệ giao dịch thơng mại là điều kiện tiền đề để đảmbảo cho qúa trình bán hàng gặp thuận lơị và có kết quả.

2.2.4.Lựa chọn kênh phân phối và tổ chức chuyển giao hàng hoá:

Tổ chức hoạt động phân phối, bán hàng là nghiệp vụ kinh doanh quan trọngbậc nhất của doanh nghiệp thơng mại Chỉ có bán đợc hàng doanh nghiệp mới thuhồi đợc vốn, trang trải đợc chi phí lu thông và có lợi nhuận Kết quả bán hàng phản

ánh sự đúng đắn của mục tiêu, chiến lợc kinh doanh của doanh nghiệp đồng thời thểhiện trình độ tổ chức, năng lực điều hành, tỏ rõ thế lực của doanh nghiệp trên thơngtrờng Bán hàng là kết quả tổng hợp của nhiều hoạt động, nó bao gồm các nội dungchính sau:

-Xác định đúng cung cầu hàng hoá, dịch vụ trên thị trờng củadoanh nghiệp

Kênh phân phối ngắn là kênh phân phối hàng hoá từ doanh nghiệp thơng mạitrực tiếp đến ngời tiêu dùng cuối cùng hoặc nếu có chỉ thông qua mạng lới bán lẻtrung gian Loại kênh này đảm bảo đẩy nhanh tốc độ lu chuyển hàng hoá, chi phí luthông có thể thấp, quan hệ giao dịch mua bán đơn giản, thuận tiện Tuy nhiên tổchức phát triển phức tạp, quan hệ thị trờng hẹp nên chỉ phù hợp với hàng hoá có tínhchất thơng phẩm

Kênh phân phối dài là kênh mà hàng hoá đi từ doanh nghiệp thơng mại quacác nhà bán lẻ, bán buôn, nhà môi giới trung gian mới đến tay ngời tiêu thụ cuốicùng ở kênh này quan hệ mua bán theo từng khâu chặt chẽ, lu thông có khối lợnghàng hoá lớn, vòng quay vốn nhanh hơn, có điều kiện để doanh nghiệp mở rộng thịtrờng, phát triển kinh doanh Kênh này tuy thời gian lu chuyển và chi phí lu thônglớn nhng thích hợp khi kinh doanh nhiều loại hàng hoá phù hợp với quan hệ mua báncủa nhiều doanh nghiệp

Tuỳ theo nhu cầu chuyển giao lớn tập trung ổn định hay nhu cầu nhỏ lẻ không

ổn định mà có thể sử dụng kênh dài hay kênh ngắn dể chuyển giao hàng hoá

Ngoài sự lựa chọn kênh phân phối, doanh nghiệp cần thực hiện chính sáchphân phối hàng hoá hợp lý trên cơ sở các nguyên tắc:

- Nguyên tắc hiệu quả kinh tế

- Nguyên tắc đồng bộ liên tục

- Nguyên tắc u tiên

Doanh nghiệp phải xác định các phơng thức, hình thức bán hàng hợp lý, cóhiệu quả Tuỳ theo yêu cầu xác định khác nhau mà có các hình thức bán hàng sau:

- Theo mức chiết khấu thơng mại có hình thức bán buôn, bán lẻ

- Theo địa điểm giao nhận hàng hoá có hình thức bán tại kho ngời cungcấp, kho ngời tiêu thụ, hoặc tại h, cửa hàng, quầy hàng của doanh nghiệp thơng mại

Trong hoạt động bán hàng cần chú trọng đến những nội dung sau:

- Khối lợng, chất lợng hàng hoá dịch vụ đáp ứng đợc tối đa nhu cầu của

- Tổ chức tốt các hoạt động trong quá trình bán hàng (trớc, trong, saukhi bán)

- áp dụng các phơng pháp bán hàng và quy trình bán hàng, hoàn thiệnnhằm nâng cao không ngừng năng suất lao động của ngời bán hàng hoá dịch vụ vàchất lợng dịch vụ phục vụ khách hàng

- Không ngừng cải tiến thiết kế cửa hàng, quầy hàng và các loại hình cơ

sở vật chất kinh doanh Đổi mới các loại thiết bị dụng cụ bảo quản, trng bày và bán,

đảm bảo cho khách hàng bao giờ cũng đợc phục vụ bằng những phơng tiện hiện đạinhất

- Làm tốt công tác quảng cáo kết hợp với bán hàng, làm công cụ thúc

đẩy bán hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp

- Tổ chức tốt lao động bán hàng, đảm bảo cho thời gian lao động củanhân viên bán hàng đợc sử dụng có hiệu quả nhất

- Nghiêm chỉnh thi hành luật pháp trong kinh doanh

- Xây dựng một thái độ bán hàng văn minh, lịch sự, tất cả vì khách hàng.2.2.5 Quản lý hàng hóa, thực hiện các dịch vụ và phân tích đánh giá kết quảkinh doanh:

Việc quản lý hàng hóa đợc tiến hành từ khâu chuẩn bị để tiếp nhận hàng hóacho tới khi chuyển giao hàng hóa cho ngời tiêu thụ Đặc biệt quan trọng trong côngtác quản lý hàng hóa là công tác dự trữ hàng hóa, bởi đây là yếu tố đảm bảo cho bánhàng diễn ra liên tục và đáp ứng yêu cầu mở rộng lu thông không ngừng Đây cũng

là phơng tiện quan trọng để tăng khả năng cạnh tranh và tìm kiếm lợi nhuận trên

th-ơng trờng Doanh nghiệp thong mại thực hiện các dịch vụ bảo quản, dự trữ, cũng nh cácdịch vụ trong quá trình bán hàng và thu đợc thu nhập từ các hoạt động đó

Sau mỗi chu kỳ kinh doanh, doanh nghiệp thơng mại phải tiến hành tính toántổng thu nhập, chi phí cũng nh các chỉ tiêu kinh doanh để xem xét đánh giá hiệu quảkinh doanh đã đạt đợc Từ những đánh giá về mặt tích cực cũng nh những điểm hạnchế của kỳ kinh doanh trớc, doanh nghiệp tiếp tục xây dựng các kế hoạch cho kỳkinh doanh mới

II Doanh nghiệp thơng mại nhà nớc và vai trò, chức năng

của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc :

1 Khái niệm và các loại hình doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc

1.1 Khái niệm:

Theo pháp luật của nhà nớc ta, doanh nghiệp là một đơn vị kinh doanh đợc thànhlập hợp pháp, nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh và lấy hoạt động kinhdoanh làm nghề nghiệp chính Có doanh nghiệp nhà nớc, có doanh nghiệp t nhân, doanhnghiệp cổ phần, doanh nghiệp hợp tác xã, doanh nghiệp liên doanh

Đặc điểm nhiều thành phần kinh tế của nền kinh tế nớc ta đã đợc khẳng định.Các thành phần kinh tế ấy không chỉ có trong sản xuất mà tồn tại trong mọi giai

đoạn của quá trình sản xuất xã hội Trong kinh doanh thơng mại cũng có sự góp mặtcủa mọi thành phần kinh tế Doanh nghiệp thơng mại nhà nớc là một phần tử của hệthống kinh doanh thơng mại trong nền kinh tế quốc dân chuyên kinh doanh mua bánhàng hóa dịch vụ

Doanh nghiệp thơng mại nhà nớc là một loại hình doanh nghiệp thành lập vàhoạt động theo Luật doanh nghiệp nhà nớc đợc Quốc hội thông qua ngày 20 / 4 / 95.Nhà nớc ra quyết định thành lập, đầu t từ 51% vốn chở lên và quản lý với t cách chủ

sở hữu phần vốn đầu t

Trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp, doanh nghiệp thơngmại nhà nớc kinh doanh sản phẩm gì, qui cách, chất lợng, giá bán ra sao, địa chủ tiêuthụ đều do nhà nớc quyết định từ trên xuống Doanh nghiệp chỉ là một đơn vị kinhdoanh thụ động, không cần quan tâm đến hiệu quả sản xuất kinh doanh

Thực hiện đờng lối đổi mới của Đảng về giải phóng và huy động mọi nguồnlực, năng lực sản xuất nhằm phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vậnhành theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, doanh nghiệp thơng mại nhà n-

ớc có quyền chủ động trong sản xuất kinh doanh theo qui định của nhà nớc, hoạt

động linh hoạt động hơn và kinh doanh có hiệu quả hơn

1.2 Các loại hình doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc :

- Căn cứ vào tính chất các mặt hàng kinh doanh có thể chia thành :

+ Doanh nghiệp kinh doanh chuyên môn hóa : Đó là các doanh nghiệpchuyên kinh doanh một hoặc một số mặt hàng có cùng công dụng, trạng thái hoặctính chất nhất định (Ví dụ : Tổng Công ty Xăng dầu, Tổng Công ty Muối )

+ Doanh nghiệp kinh doanh tổng hợp : Là các doanh nghiệp kinh doanhnhiều mặt hàng có công dụng, trạng thái hoặc tính chất khác nhau (Ví dụ : TổngCông ty Bách hóa, Công ty Xuất nhập khẩu thiết bị )

+ Doanh nghiệp kinh doanh đa dạng hóa : Là các doanh nghiệp kinhdoanh nhiều mặt hàng vừa kinh doanh, vừa sản xuất hàng hóa và thực hiện các hoạt

động dịch vụ

- Căn cứ vào qui mô của doanh nghiệp :

+ Doanh nghiệp có qui mô nhỏ : Là doanh nghiệp có số lao động dới 50ngời và mức vốn dới 1 tỷ đồng

+ Doanh nghiệp có qui mô vừa : Là doanh nghiệp có số lao động dới

200 ngời và mức vốn dới 5 tỷ đồng

+ Doanh nghiệp có qui mô lớn : Là doanh nghiệp có số lao động từ 200ngời trở lên và mức vốn từ 5 tỷ đồng trở lên

- Phân loại theo cấp quản lý :

+ Các doanh nghiệp do Bộ, Ngành của Trung ơng quản lý

+ Các doanh nghiệp do địa phơng quản lý (Tỉnh, Thành phố, Quận, huyện )

- Phân loại theo vùng sinh thái, địa phơng:

Việc phân chia vùng, địa phơng trong cả nớc có thể thuận tiện trong quản lý

và đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh của từng vùng, từng vùng, từng địa phơng(nh : Vùng núi trung du phía Bắc, đồng bằng sông Hồng, Bắc trung bộ, Duyên hảimiền Trung, Tây nguyên, Đông nam bộ, Đồng bằng sông Cửu long, vùng biên giớiphía bắc, phía tây nam )

- Ngoài ra tuỳ thuộc vào mục đích nghiên cứu, ngời ta còn có thể phân loạidoanh nghiệp căn cứ vào mức lu chuyển hàng hóa từng năm, phạm vi kinh doanh

2 Vai trò của doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc trong nền kinh tế :

2.1 Vai trò của kinh doanh th ơng mại trong nền kinh tế thị tr ờng :

Là các doanh nghiệp chuyên hoạt động trong lĩnh vực thơng mại, các doanhnghiệp thơng mại nhà nớc góp phần thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, tạo ra

động lực kích thích đối với ngời sản xuất, thúc đẩy phân công lao động xã hội, tổchức lại sản xuất, hình thành nên các vùng chuyên môn hoá sản xuất lớn Phát triểnkinh doanh thơng mại cũng có nghĩa là phát triển các quan hệ hàng hóa tiền tệ Đó làcon đờng lớn nhất để chuyển từ sản xuất tự nhiên thành sản xuất hàng hóa

Bản thân nhà sản xuất không phải lúc nào cũng có thể tiến hành tổ chức hậucần đầu vào và đầu ra và nếu có thì hiệu quả thờng thấp Với sự hỗ trợ của các nhàkinh doanh thơng mại, việc sản xuất của nhà sản xuất đợc tiến hành thuận lợi, sảnphẩm của nhà sản xuất đợc tiêu thụ, phân phối tới mọi nơi có nhu cầu, tăng nhanhkhối lợng và tốc độ lu chuyển hàng hóa, báo hiệu và kích thích nhà sản xuất

Vì mục tiêu lợi nhuận, nhà sản xuất sẽ tìm mọi cách cải tiến công tác, áp dụngkhoa học kỹ thuật công nghệ mới, hạ chi phí Đồng thời cạnh tranh trong thơng mạibuộc ngời sản xuất phải năng động, không ngừng nâng cao tay nghề, nâng cao năngsuất lao động, tiết kiệm các nguồn lực và tính toán thực chất hoạt động kinh doanh.Cùng với các công ty nớc ngoài, các doanh nghiệp thơng mại tổ chức hội chợ triểnlãm giới thiệu sản phẩm mới và kỹ thuật tiên tiến cho các nhà sản xuất trong nớc.các doanh nghiệp thơng mại làm cầu nối giữa các doanh nghiệp trong nớc với công

ty nớc ngoài trong hợp tác sản xuất kinh doanh và chuyển giao công nghệ một cách

có hiệu quả, hay có thể hợp tác kinh doanh và góp vốn đầu t với các doanh nghiệptrong nớc để nhập khẩu thiết bị máy móc phát triển sản xuất Đó là những nhân tốtác động làm cho lực lợng sản xuất phát triển

Kinh doanh thơng mại kích thích nhu cầu và luôn tạo ra nhu cầu mới Ngờitiêu dùng thực hiện hành vi mua không xuất phát từ tình cảm mà từ lý trí của họ Vàlợi ích của sản phẩm hay mức độ thoả mãn nhu cầu của nó sẽ tạo ra khả năng tái tạonhu cầu Một mặt kinh doanh thơng mại làm cho cầu trên thị trờng trung thực vớinhu cầu, thơng mại buộc các nhà sản xuất phải đa dạng về kiểu dáng, mẫu mã, chất lợngsản phẩm Điều này có tác động ngợc trở lại ngời tiêu dùng, khơi dậy các nhu cầu tiềm năng,tăng trởng nhu cầu và là gốc rễ cho sự phát triển sản xuất kinh doanh

Doanh nghiệp thơng mại tạo ra các dịch vụ để hoàn thiện sản phẩm.Kinhdoanh thơng mại góp phần mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế, làm cho quan hệ thơngmại nớc ta với các nớc không ngừng phát triển, tạo điều kiện phát huy lợi thế so sánh

và từng bớc đa thị trờng nớc ta hội nhập với thị trờng thế giới, biến nớc ta thành một

bộ phận của phân công lao động quốc tế

2.2.Vai trò của doanh nghiệp th ơng mại trong nền kinh tế quốc dân:

Quá trình chuyển đổi từ cơ chế quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trờng đathành phần đang đặt ra những nội dung mới về nhận thức và hớng phát triển của cácthành phần kinh tế Trong lĩnh vực thơng mại, những năm gần đây có sự chuyển đổirất lớn về cơ cấu các thành phần kinh tế tham gia hoạt động kinh doanh trên thị tr-ờng Doanh nghiệp thơng mại nhà nớc trong cơ chế mới không còn hoạt động độcquyền nh trong thời kỳ bao cấp mà kinh doanh song song với các doanh nghiệp th-

ơng mại khác trên thị trờng Cơ chế kinh tế đã thay đổi, song doanh nghiệp thơngmại nhà nớc có một vị trí đặc biệt quan trọng và cần có nhận thức đúng đắn để giữ đ-

ợc vai trò vốn có của nó

Các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc thành lập và làm chủ sở hữu, vừa là các

đơn vị kinh tế vi mô, vừa là lực lợng kinh tế vĩ mô trong tay nhà nớc Là các chủ thểkinh tế vi mô, các doanh nghiệp do nhà nớc lập ra phải bảo đảm và gia tăng nguồnlực kinh tế của nhà nớc đã đầu t vào các doanh nghiệp này, phải đóng góp đáng kểtrong GDP và tỷ lệ nộp ngân sách nhà nớc Là lực lợng kinh tế vĩ mô, các doanh

nghiệp thơng mại nhà nớc phải góp phần tạo ra môi trờng hay tiền đề, thuận lợi cho sản xuấtkinh doanh của các loại hình doanh nghiệp khác và phải cung cấp, đảm bảo các mặt hàngthiết yếu chiến lợc cho nhân dân, ổn định đời sống xã hội.

Ngày nay, nhà nớc đang ngày càng phát triển, bất chấp sự xuất xứ đa dạng củanhà nớc vẫn có những quan điểm chung khẳng định vai trò và tác dụng của doanhnghiệp nhà nớc nói chung và doanh nghiệp thơng mại nhà nớc nói riêng ở các nớc tbản chủ nghĩa, dù rằng khu vực kinh tế nhà nớc hoạt động thiếu năng động và kémhiệu quả hơn khu vực kinh tế t nhân những không phải vì thế mà chính phủ xoá bỏhoàn toàn kinh tế nhà nớc ở các nớc đó, doanh nghiệp nhà nớc hoạt động trongnhiều lĩnh vực, duy trì trong một phạm vi, quy mô phù hợp với trình độ phát triển củalực lợng sản xuất và sự quản lý của chính phủ Vì vậy chính phủ ở các nớc dó chủ tr-

ơng không cần kinh tế nhà nớc ở những ngành lĩnh vực kinh doanh mà nhà nớckhông cần duy trì kinh tế quốc doanh và kinh tế t nhân có thể làm tốt hơn Trongnhững ngành, lĩnh vực cần thiết cho xã hội, do dân c nhng kinh tế t nhân không đủ

điều kiện đầu t thì dù có nhiều rủi ro, chính phủ cũng phải duy trì doanh nghiệp nhànớc ở mức độ cần thiết

Xu thế chung của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc là tồn tại, phát triển nh làmột bộ phận hu cơ nằm trong hệ thống doanh nghiệp nhà nớc và gắn chặt với cácdoanh nghiệp sản xuất nhà nớc Sản xuất và thơng mại liên kết với nhau trong nhữngchủ thể kinh tế lớn và bù đắp cho nhau trong kinh doanh

ở nớc ta, vai trò của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc phải đợc xét trên quan

điểm lịch sử và thực tiễn Với quan điểm lịch sử cho thấy, khi xây dựng nền kinh tếthị trờng theo định hỡng xã hội chủ nghĩa từ mô hình kinh tế kế hoạch hoá thì số l-ợng doanh nghiệp thơng mại nhà nớc chiếm tỷ trọng lớn, thơng nghiệp t nhân nhỏ bé

và bị hạn chế, vai trò quyết định trên thị trờng thuộc về doanh nghiệp thơng mại nhànớc Xuất phát từ thực tế khách quan, nền kinh tế nớc ta còn lạc hậu thơng nghiệp tnhân mới đợc phát triển, số lợng thơng nghiệp t nhân tăng nhanh nhng chỉ tập trungphân bố ở các lĩnh vực ngành hàng đem lại lợi nhuận cao, khu vực đông dân c, quymô nhỏ lẻ là chủ yếu, cha đủ sức đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, nên hoạt động củadoanh nghiệp thơng mại nhà nớc vẫn cần thiết phải có Thực tế hiện nay, doanhnghiệp thơng mại nhà nớc vẫn là những doanh nghiệp chủ đạo trong kinh doanh một

số ngành hàng nhất là trong hoạt động xuất nhập khẩu - nơi mà doanh nghiệp t nhânvẫn cha thực sự cáng đáng đợc, tỷ trọng xuất nhập khẩu các mặt hàng chủ đạo vẫnthuộc về các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc

Mặt khác, doanh nghiệp thơng mại nhà nớc phải thực hiện một số nhiệm vụ xãhội mà không thể giao cho các thàh phần kinh tế khác Doanh nghiệp thơng mại nhànớc vẫn là những chủ thể mua bán lớn, có tác dụng trực tiếp tiêu thụ nông lâm hảisản và hàng công nghiệp

Trong cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, doanh nghiệp thơng mại nhànớc cũng nh các doanh nghiệp nhà nớc khác tồn tại không vì bản thân nó mà vì lợiích cộng đồng Khi doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đợc tổ chức lại, mở rộng vàphát triển theo hớng trở thành nhà buôn lớn thì thơng nghiệp tác động đến đời sốngriêng lẻ không làm đợc Dù xoá bỏ vai trò độc quyền của kinh tế nhà nớc trong thơngmại song doanh nghiệp thơng mại nhà nớc vẫn là phần quan trọng đặc biệt trong cơcấu tổ chức thơng nghiệp nhiều thành phần, sự phát triển của nó trong bối cảnh mớiphải vừa cạnh tranh vừa hợp tác để cùng phát triển

3 Chức năng của doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc :

Là một loại hình doanh nghiệp thuộc hệ thống kinh doanh thơng mại, doanh

phải thực hiện chức năng chung đối với một doanh nghiệp thơng mại Những chứcnăng đó gắn liền với sự tồn tại và phát triển của các doanh nghiệp thơng mại và làtiêu thức để phân biệt doanh nghiệp thơng mại với doanh nghiệp của các ngành kinh

tế khác trong nền kinh tế quốc dân Các chức năng của doanh nghiệp thơng mại baogồm:

3.1.Phát hiện nhu cầu về hàng hoá, dịch vụ trên thị tr ờng và tìm mọi cách đểthoả mãn nhu cầu đó:

Ra đời từ sự phát triển của sản xuất và phân công lao động xã hội, doanhnghiệp thơng mại đã trở thành bộ phân trung gian độc lập giữa sản xuất và tiêu dùng,thực hiện chức năng phục vụ nhu cầu của sản xuất và tiêu dùng bằng các loại hànghoá, dịch vụ đa dạng Nếu không phục vụ một cách hữu ích cho sản xuất và tiêudùng, các doanh nghiệp thơng mại không còn là trung gian cần thiết và không còn lý

do tồn tại trong nền kinh tế Muốn phục vụ sản xuất và tiêu dùng có hiệu quả, cácdoanh nghiệp thơng mại cần phải thờng xuyên nghiên cứu nhu cầu thị trờng để pháthiện tìm ra những hàng hoá, dịch vụ thoả mãn nhu cầu và bằng mọi cách cung cấphàng hoá, dịch vụ đó để thoả mãn nhu cầu thị trờng Có nh vậy doanh nghiệp mớitìm kiếm đợc lợi nhuận và phát triển kinh doanh

3.2.Phải không ngừng nâng cao trình độ thoả mãn nhu cầu của khách hàng đểnâng cao hiệu quả kinh doanh :

Trong môi trơng kinh doanh có sự cạnh tranh gay gắt - giữa các doanh nghiệptrong cùng ngành; giữa trong ngành và ngoài ngành; trong nớc và quốc tế, để tồn tại

và phát triển, các doanh nghiệp thơng mại trớc hết phải là ngời "hậu cần tốt"cho sảnxuất và tiêu dùng, đem dến cho khách hàng những hàng hoá đủ về chất lợng và tốt vềchất lợng, đồng bộ về cơ cấu, hợp lý về thời gian và giá cả

Hơn nữa, doanh nghiệp thơng mại còn tác động vào ngời sản xuất để tạo rahàng hoá theo nhu cầu Đồng thời tiếp tục sản xuất trong khâu lu thông, tạo mọi điềukiện thuận lợi cho sản phẩm sẵn sàng bớc vào tiêu dùng Đây là một chức năng quantrọng trong kinh doanh thơng mại

Để nâng cao trình độ thoả mãn nhu cầu của khách hàng, cũng nh là để tìmkiếm lợi nhuận, các doanh nghiệp thơng mại phải nghiên cứu thực hiện hoạt độngdịch vụ khách hàng

Doanh nghiệp thơng mại phải định hớng khách hàng trong mọi hoạt động kinhdoanh, đặt khách hàng vào vị trí trung tâm trong hoạt động của mình, không ngừngnâng cao trình độ thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của khách hàng

3.3.Giải quyết tốt các mối quan hệ trong nội bộ doanh nghiệp và quan hệ giữadoanh nghiệp với bên ngoài:

Doanh nghiệp thơng mại tồn tại trong môi trờng kinh doanh một mặt bị tác

động bởi các yếu tố của môi trờng kinh doanh mặt khác lại tác động trở lại môi trờngkinh doanh.Chỉ khi các doanh nghiệp phối hợp tốt nhất các yếu tố bên trong và bênngoài thì mới có thể thành công Giải quyết tốt các mối quan hệ bên trong và bênngoài là việc cần thiết để doanh nghiệp tạo ra sự phối hợp nhịp nhàng đó Trong đógiải quyết tốt các mối quan hệ bên trong là cơ sở nền tảng để giải quyết tốt mối quan

hệ bên ngoài Các mối quan hệ bên ngoài bao gồm bạn hàng, các quan hệ với kháchhàng, ngời cung ứng.

Đó là các chức năng chung của các doanh nghiệp thơng mại.Bên cạnh đódoanh nghiệp thơng mại nhà nớc còn có những chức năng riêng , đó là:

- Góp phần điều hoà cung cầu, tạo tiền đề cho sự phát triển nhanh vàbền vững, công bằng và hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế trong đó phaỉ đảm bảo luthông những mặt hàng chủ yếu, thực hiện chính sách xã hội, bình ổn giá cả và gópphần tạo thêm việc làm mới, ngành nghề mới

- Nắm chắc bán buôn và đóng vai trò nòng cốt trong liên kết kinh tế, ớng các thành phần kinh tế khác phát triển theo quỹ đạo định hớng

h Hớng dẫn các thành phần kinh tế phát triển kinh doanh vì mục đíchquốc tế dân sinh

Doanh nghiệp thơng mại nhà nớc phải thực hiện tốt và toàn diện các chứcnăng nêu trên kể cả các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc hoạt động vì mục tiêu lợinhuận và các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc hoạt động vì mục tiêu công ích

III.ý nghĩa và sự cần thiết của việc mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc :

Mở rộng và phát triển là điều kiện bắt buộc đối với mọi chủ thể tham gia vàokinh tế thị trờng Nếu không mở rộng, phát triển đợc thì chủ thể đó sễ dần dần bị thụtlùi và gạt ra khỏi quỹ đạo phát triển chung Đối với các doanh nghiệp thơng mại nhànớc, yêu cầu mở rộng và phát triển xuất phát từ bản chất của kinh doanh thơng mạicũng nh vai trò của thành phần kinh tế này trong nền kinh tế hay do vai trò kinh tế vimô cũng nh vi mô của nó

Nếu mở rộng kinh doanh là sự biến đổi, tăng lên về mặt lợng thì phát triểnkinh doanh là sự tăng lên về mặt chất của hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp

Mở rộng kinh doanh có thể là sự mở rộng danh mục mặt hàng kinh doanh , mở rộngngành hàng kinh doanh , kinh doanh tổng hợp, đa dạng hoá, liên kết mở rộng cácmối quan hệ trong kinh doanh, mở rộng thị trờng, mở rộng các hình thức mua bán ởphạm vi trong và ngoài nớc Phát triển phải gắn liền với mở rộng, biểu hiện bằng sựtăng lên về thu nhập, nâng cao mức độ hoàn thành kế hoạch, doanh nghiệp tăng đợccả tài sản hữu hình và tài sản vô hình, nâng cao thu nhập cho ngời lao động

Cụ thể, doanh nghiệp có thể tăng khả năng tiêu thụ sản phẩm trên thị trờng đãchiếm lĩnh đợc hay phát triển ra thị trờng mới Doanh nghiệp đa ra thị trờng các hànghoá mới, hàng hoá cải tiến với nhiều điều kiện hấp dẫn về giá cả, chất lợng, chủngloại, dịch vụ, thời gian, địa điểm, phơng thức thanh toán Doanh nghiệp có thể pháttriển theo hớng đa dạng hoá sản phẩm (kinh doanh những mặt hàng mới trên thị tr-ờng mới, thuộc những lĩnh vực ngành hàng kinh doanh truyền thống của doanhnghiệp), hay đa dạng hoá kinh doanh (là kinh doanh hàng hoá mới trên những thị tr-ờng mới thuộc lĩnh vực ngành nghề doanh nghiệp cha từng kinh doanh) Những hìnhthức phát triển này ngợc lại đòi hỏi doanh nghiệp phải có một tiềm lực khá tơngxứng và vững chắc về nhiều mặt

Kết quả cuối cùng của quả trình này chính là nâng cao đợc hiệu quả kinhdoanh và thực hiện đợc các mục tiêu lợi nhuận, vị thế và sự an toàn mà doanh nghiệp

đã đặt ra

Thực tế trong hơn 10 năm đổi mới, hệ thống các doanh nghiệp thơng mại nhànớc có nhiều biến đổi, các chỉ tiêu kinh tế quan trong của doanh nghiệp thơng mại nhà n-

ớc trong thời kỳ 1991-1995 đạt mức cao nhng gần đây lại có dấu hiệu chững lại

Có thể giải thích rằng, thành tựu cao của doanh nghiệp thơng mại nhà nớctrong giai đoạn 1991-1995 là kết quả của sự chuyển đổi cơ chế, nhng nguyên nhânsâu xa là do d địa thành công đối với doanh nghiệp lớn hơn Bởi vì nhu cầu thị trờng

đối với tất cả hàng hoá còn lớn Do nhiều năm bao cấp quan hệ cung cầu luôn luônrơi vào trạng thái "đói hàng", khi cơ chế thay đổi doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đ-

ợc tự do phát triển hơn, đồng thời cầu thị trờng còn lớn Vì vậy doanh nghiệp khônggặp trở ngại đáng kể trong kinh doanh hàng hoá

Trong những năm gần đây, cung có chiều hớng vợt cầu về mặt số lợng do cácthành phần kinh tế khác tham gia vào kinh doanh sản xuất hàng hoá ngày càngnhiều Nhu cầu thị trờng đặc biệt ở các thành phố có xu hớng chuyển lên cấp caohơn, nhu cầu thị trờng nông thôn phát triển chậm, khả năng khai thác thị trờng củacác doanh nghiệp Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc nóiriêng còn yếu

Trớc bối cảnh đó, hiện tợng phát triển chững lại của các doanh nghiệp thơngmại nhà nớc chứng tỏ sự đổi mới của chúng cha thực sự đủ sức để khai thác và mởrộng thị trờng khi có nhu cầu biến đổi Điều đó cũng chứng tỏ rằng, chủ thể kinh tế

vi mô của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng còn yếu Con

đờng đổi mới doanh nghiệp thơng mại nhà nớc chủ yếu đã thực hiện là thông quagiải thể và sát nhập Nhng cả hai con đờng này đều cha đa đến sự biến đổi về chấttrong công cuộc đổi mới Bởi một là số doanh nghiệp đợc giải thể cũng không đa lạinguồn lực đáng kể cho những doanh nghiệp còn lại, hai là những doanh nghiệp đợcsát nhập vừa quy mô nhỏ, lại vừa diễn ra chủ yếu thông qua con đờngtập trung bằngmệnh lệnh hành chính, trong điều kiện quy chế hoạt động giữa các doanh nghiệp sátnhập với nhau cha rõ ràng, không ít trờng hợp đã làm cho doanh nghiệp mới yếu đi

Sự hình thành mới và một số sát nhập nhanh choáng các doanh nghiệp thơng mại nhànớc với các dơn vị sản xuất để hình thành các tổng công ty là một minh chứng chohiện tợng này Con đờng cổ phần hoá doanh nghiệp thơng mại nhà nớc tỏ ra có nhiều

u điểm hơn cho sự phát triển của bản thân doanh nghiệp nhng còn diẽen ra hết sứcchậm chạp Nhìn chung, quá trình đổi mới hệ thóng doanh nghiệp thơng mại nhà nớcvẫn cha tạo đợc một thực lực về tài chính, quản lý và về con ngời để đủ sức đón thờicơ mới của môi trờng kinh doanh đang thay đổi, để định hớng chiến lợc kinh doanh

đúng đắn và dành thắng lợi trong cạnh tranh nhằm tạo cho doanh nghiệp phát triểnmột cách ổn định và vững chắc khi không còn sự bao cấp của Nhà nớc

Mở rộng và phát triển kinh doanh ở các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc cần

đợc đẩy mạnh (theo một tầm cao) hơn nữa bằng không chỉ các chính sách kinh tếcủa nhà nớc mà quan trọng hơn là phaỉ bằng chính nội lực và ý chí của các doanhnghiệp Trong thời gian tới, doanh nghiệp thơng mại nhà nớc vẫn phải tiếp tục mởrộng và phát triển kinh doanh theo hớng tạo môi trờng kinh doanh thuận lợi cho cácloại hình doanh nghiệp khác nhằm động viên mọi nguồn lực thúc đẩy tăng trởng kinh

tế đồng thời phải lấy tiêu chuẩn hiệu quả làm thớc đo cho sự tồn tại và phát triển củamình

Chơng II:thực trạng kinh doanh của các doanh nghiệp

th-ơng mại nhà nớc trong giai đoạn hiện nay

I.Thực trạng hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp

th-ơng mại nhà nớc :

1.Tổng quan về hoạt động th ơng mại n ớc ta hiện nay:

Công tác đổi mới toàn diện kinh tế - xã hội nớc ta mở đầu từ Đại hội VI trảiqua gần 10 năm Từ đó đến nay, nớc ta đã có những thay đổi to lớn và sắc trên mọilĩnh vực của đời sống xã hội

Để chuyển nền kinh tế theo hớng mới, Đảng đã đề ra hớng chuyển: Từ mộtthành phần kinh tế , phát triển nền kinh tế với 5 thành phần kinh tế , xoá bỏ phânphối hiện vật sang kinh tế hàng hoá, từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấpchuyển sang cơ chế thị trờng, bảo đảm quyền độc lập tự chủ, tự trang trải của các

đơn vị sản xuất kinh doanh và từ nền kinh tế đóng chuyển sang nền kinh tế mở cửa,kêu gọi các nớc đầu t vào nớc ta

Nhìn chung, chúng ta đã hình thành đợc thị trờng thông suốt Cục diện chungcủa thơng mại từ sau đổi mới đến nay hoạt động khá nhộn nhịp Tổng mức lu chuyểnhàng hoá bán lẻ xã hội tăng nhanhhàng năm từ 10-12%, năm 1997 đạt khoảng 160ngàn tỷ đồng, năm 1998đạt 179 tỷ đồng tăng 9,3% so năm 1997 Năm 1998, tổngmức bán lẻ hàng hoá trên thị trờng xã hội ở hầu hết các địa phơng cả nớc đều có sựtăng trởng hơn năm 1997 Thành phố Hồ Chí Minh đạt: 48177 tỷ đồn chiếm 27%tổng mức cả nớc, thành phố Hà nội đạt 17041 tỷ đồng chiếm gần 10% cả nớc, Angiang 7447 tỷ đồng, Nghệ An 4611 tỷ đồng, Tiền Giang 3995 tỷ đồng Tuy nhiên 8tháng đầu năm 1999, tổng lu chuyển hàng hoá bán lẻ mới đạt 15535 tỷ đồng Hànghoá lu thông trên thị trờng phong phú đa dạng Các mặt hàng chiến lợc liên quan tớinền kinh tế quốc dân nh: xăng dầu, xi măng, sắt thép, phân bón hoá học, đờng đợcbảo đảm, không còn xảy ra những cơn sốt giá cả, kể cả sốt cục bộ nh những năm tr-

ớc (1992,1993,1994) Những mặt hàng chính sách cung ứng cho vùng sâu, vùng xa

đợc đảm bảo đầy đủ Về ngoại thơng, Việt Nam đã nhanh chóng thích nghi với tìnhhình mới theo chủ trơng đa dạng hoá quan hệ và đa dạng hoá hình thức trao đổi muabán Nhờ đó tổng mức lu chuyển hàng hoá ngoại thơng tăng nhanh qua các năm.Năm 1992 tăng 15,7%, năm 1993 tăng 34,9%, năm 1994 tăng 17,2%, năm 1995 tăng37,7%, năm 1996 tăng 35,2%, năm 1997 tăng 12,8% Năm 1998 và 8 tháng đầu năm

1999, tuy bị ảnh hởng của khủng hoảng kinh tế tài chính khu vực và thời tiết khôngthuận lợi song tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 1998 đạt 20,75 tỷ USD với kimngạch xuất khẩu đạt 9,35 tỷ USD, tăng 0,9% so với năm 1997, kim ngạch nhập khẩu

đạt 1,39 tỷ USD giảm 3% so với năm 1997 Trong 8 tháng đầu năm 1999, tổng kimngạch xuất nhập khẩu đạt 7.302 triệu USD bằng 72% kế hoạch năm và tăng 15% sovới cùng kỳ năm 1998, rút ngắn tỷ lệ nhập siêu xuống còn 0,013% kim ngạch xuấtkhẩu (nhập khẩu 8 tháng này là 7295 triệu USD) Chúng ta đã có nhiều mặt hàng chủlực, phát huy đợc lợi thế so sánh của đất nớc, đó là gạo, thuỷ sản, cao su, dầu thô,sản phẩm may mặc đã bớc đầu hình thành một thị trờng với bên ngoài

Hiện nay, Việt Nam đã có quan hệ mua bán với hơn 130 nớc trên thế giới,

đồng thời đã gia nhập các tổ chức thơng mại quốc tế khu vực và toàn cầu nh: AFTA,APEC, chuẩn bị gia nhập WTO Đây chính là cơ hội thuận lợi để hoạt động ngoạithơng Việt Nam có bớc phát triển mới, là cơ hội thuận tiện để có vị trí đáng kể trênthị trờng quốc tế

2.Thực trạng hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc :

Đóng góp vào thành tựu chung của hoạt động thơng mại cả nớc, các doanhnghiệp thơng mại nhà nớc đang tiếp tục củng cố và nâng cao hiệu quả kinh doanh,thể hiện là một hợp phần quan trọng, tất yếu đối với nền kinh tế.

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII khẳng địnhtiếp tục đổi mới đờng lối kinh

tế Trong đó, củng cố đổi mới và phát triển kinh tế nhà nớc để kinh tế nhà nớc thực

sự đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trờng có định hớng XHCN có ý nghĩavô cùng quan trọng Chính phủ đã đề ra nhiều Nghị định, chủ trơng, biện pháp nhằm

tổ chức, sắp xếp lại, đổi mới cơ chế quản lý kinh tế doanh nghiệp nhà nớc nh: Nghị

định 388/HĐBT, Quyết định 90/TTg, Quyết định 91/TTg, Chỉ thị 500/TTg, Nghị

định 44/CP là những văn bản mang tính pháp luật quy địnhviệc thành lập, gỉai thể và

cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nớc Luật doanh nghiệp nhà nớc năm 1995 đợc Quốchội khoá IX thông qua là sự khẳng định tồn tại khách quan và sự cần thiết của doanhnghiệp nhà nớc trong cơ chế thị trờng

Đối với ngành thơng mại, Nghị quyết số 12 của BCT khoá VII ngày 3/1/1996

về "tiếp tục đổi mởi tổ chức và hoạt động thơng nghiệp , phát triển thị trờng theo

định hớng XHCN ", Luật thơng mại đợc Quốc hội khoá IX thông qua là những vănbản lớn để khẳng định sự đóng góp tích cực của ngành thơng mại và phơng hớngcũng nh giải pháp của ngành, của doanh nghiệp trong sự phát triển sản xuất, tăng tr-ởng kinh tế và mở rộng quan hệ kinh tế với nớc ngoài Những chủ trơng biện phápcủa Đảng, Chính phủ trong đổi mới doanh nghiệp nhà nớc nói chung và các doanhnghiệp nhà nớc thơng mại nói riêng đã đợc triển khai và đạt đợc những kết quả nhất

định, đồng thời cũng đang gặp nhiều vấn đề cần giải quyết

Để đánh giá đúng thực trạng tình hình sản xuất kinh doanh, đề ra các biệnpháp mở rộng và phát triển kinh doanh của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc trớchết chúng ta phải nghiên cứu thực trạng doanh nghiệp thơng mại nhà nớc trong thờigian qua

2.1.Về số l ợng doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc :

Trong thời gian qua, số lợng các doanh nghiệp thơng mại bao gồm doanhnghiệp nhà nớc ở trung ơng và địa phơng, doanh nghiệp tập thể, doanh nghiệp tnhân, công ty cổ phần, công ty TNHH và doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài Màngợc lại với sự tăng tổng số doanh nghiệp thơng mại, số lợng và tỷ trọng của doanhnghiệp thơng mại nhà nớc có xu hớng giảm đi qua các năm

Bảng 1: số lợng doanh nghiệp thơng mại nhà nớc

phân theo loại hình tổ chức

phân loại 1993 1994 1995 1996 1997tổng số DNTM

80287953192246314591973894

1080610689180545613402486298

1487214741177846813102688123

1462514505156642911371869135

4 Công ty cổ phần

5 Công ty trách nhiệm hữu hạn

*D.N có vốn đầu t nớc ngoài

191580-

33190776

232315117

404532130

483570120Nguồn:Vụ thơng mại và giá cả Tổng cục thống kê

Xu hớng giảm về số lợng của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc là tất yếu bởitrong một số lĩnh vực ngành hàng, các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc thực hiệnkhông tốt hơn so với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác và phải bịthay thế trong điều kiện cạnh tranh

Mặc dù, số lợng doanh nghiệp thơng mại nhà nớc giảm nhng vẫn chiếm một

tỷ đáng kể trong số doanh nghiệp thơng mại Năm 1994 chiếm 23,94%, năm 1995chiếm 16,70%, năm 1996 chiếm 11,96%, năm 1997 chiếm 11,72% trong tổng sốdoanh nghiệp thơng mại Tỷ trọng tổng mức bán lẻ hàng hoá xã hội thuộc khu vựckinh tế nhà nớc giảm qua các năm song tỷ trọng về tổng mức lu chuyển hàng hoá xãhội thuộc khu vực này khá cao

chỉ tiêu 1995 1996 1997 1998tổng mức bán lẻ hàng hoá xã hội khu

3133045 USD, trong đó xuất khẩu trực tiếp là: 1809918 USD Năm 1997, tổng giá trịnhập khẩu là: 4784474 USD, trong đó nhập khẩu trực tiếp là: 2296854 USD, trong

đó nhập khẩu trực tiếp là: 1851287 USD

Năm 1995, số doanh nghiệp thơng mại nhà nớc tham gia xuất nhập khẩu 358doanh nghiệp chiếm 25% số doanh nghiệp thơng mại nhà nớc , năm 1997 số doanhnghiệp thơng mại nhà nớc tham gia xuất nhập khẩu tăng lên là 548 doanh nghiệpchiếm 35% tổng số doanh nghiệp thơng mại nhà nớc Nh vậy, các doanh nghiệp thơngmại nhà nớc đã tích cực tham gia vào hoạt động ngoại thơng, đa dạng hoá các hoạt độngthơng mại dịch vụ và mở rộng thị trờng đa dạng hoá quốc tế, dẫn tới mở đờng cho cácthành phần kinh tế khác hoạt động trong lĩnh vực ngoại thơng

Về mạng lới kinh doanh , năm 1998 thị trờng cả nớc đã có gần 1,1 triệu điểmhoạt động kinh doanh trong đó 21727 điểm thuộc doanh nghiệp thơng mại nhà nớc,trong đó có 7562 điểm ở nông thôn chỉ chiếm 35% (với dân số chiếm khoảng 80%dân số cả nứơc) và 1705 diểm biên giới hải đảo chiếm 8% Nh vậy, sự phân bố điểm

hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc mới chỉ tập trung ở cácthành phố lớn nh Tp Hồ Chí Minh, Hà nội.

Trong 21727 điểm kinh doanh của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc năm 1998

có 18187 điểm kinh doanh thơng nghiệp chiếm tỷ trọng chủ yếu (83,7%) còn lại là

798 điểm kinh doanh nhà hàng, 651 điểm kinh doanh khách sạn, 167 điểm kinhdoanh dịch vụ Tính bình quân mỗi tỉnh thành phố có 27 doanh nghiệp , khách sạn,nhà hàng du lịch, dịch vụ Với hệ thống các điểm kinh doanh , khách sạn nhà hàng

đã mang lại một khoản lợi nhuận lớn cho ngân sách nhà nớc và làm thay đổi bộ mặtcủa đất nớc

2.2.Về vốn kinh doanh và quản lý tài chính:

Do tính chất của hoạt động thơng mại, các doanh nghiệp thơng mại nhà nớcluôn cần một lợng vốn lớn, nhất là vốn lu động Tuy nhiên trong những năm qua, cácdoanh nghiệp bị thiếu vốn nghiêm trọng Do thiếu vốn, nhiều doanh nghiệp làm ănkém hiệu quả, không phát huy đợc quyền tự chủ kinh doanh theo những ngành hàng

đợc phân công hoặc tự lựa chọn trong cơ chế thị trờng Vấn đề đặt ra là: Muốn thamgia thị trờng nhiều hơn, muốn đầu t cho sản xuất chế biến, muốn vơn tới thị trờngcác nớcphải có vốn lớn Và quan trọng hơn là việc sử dụng, bảo toàn và phát triểnnguồn vốn có vai tró quyết định đến sự hoạt động, phát triển hay giải thể của doanhnghiệp

Theo số liệu của Tổng Cục thống kê, số lợng doanh nghiệp thơng mại nhà nớctheo qui mô tổng nguồn vốn các năm vừa qua nh sau:

mức vốn 1996 1997 6 tháng 1998

s.lợng D.N cấu(%)cơ s.lợngD.N cấu(%)cơ s.lợngD.N cấu(%)cơ

22,536,215,6166,33,4

167484246445103121

10,730,915,728,46,67,7

145485246461111118

9,33115,729,477,6

Số các doanh nghiệp có mức vốn từ 1 - 5 tỷ đồng chiếm tỷ trọng khá cao (trên30%) trong tổng số doanh nghiệp thơng mại nhà nớc , đây là các doanh nghiệp cómức vốn tơng đối nhỏ Các doanh nghiệp có mức vốn dới 5 tỷ đồng hầu hết là cácdoanh nghiệp địa phơng, không hoặc ít đóng vai trò điều tiết hàng hoá

Số doanh nghiệp có mức vốn từ 5 50 tỷ đồng chiếm tỷ lệ đáng kể và tănglên Nh vậy các doanh nghiệp này có thể hoạt động khá linh hoạt trên thị trờng

Các doanh nghiệp có mức vốn t 50 tỷ trở lên có xu hớng tăng lên qua các năm.Năm 1996 có 151 doanh nghiệp chiếm 9,7%, năm 1997 có 224 doanh nghiệp chiếm14,3%, 6 tháng đầu năm 1998 có 229 doanh nghiệp chiếm 14,6% Điều này chứng tỏ

số doanh nghiệp có quy mô tơng đối lớn có xu hớng tăng.Trong đó số các doanhnghiệp có mức vốn từ 100 tỷ trở lên đã tăng lên nhanh chóng và có thể thực hiệnnhiệm vụ nhà nớc giao về cân đối ổn định hàng trong nớc và là đối trọng khi kinhdoanh với các công ty nớc ngoài Tuy nhiên vẫn cha đáng kể so với các tập đoàn lớntrên thế giới

Số lợng doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đông nhng cha mạnh, vẫn chủ yếu làcác doanh nghiệp vừa và nhỏ Tuy đã đợc nâng lên một bớc về vốn đầu t của nhà n-

ớc, giảm bớt những doanh nghiệp quá nhỏ qua giải thể hay cổ phần hoá nhng tốc độcải thiện còn chậm Nguồn vồn phân bổ còn phân tán Ngay cả những doanh nghiệptrọng điểm của nhà nớc tình trạng thiếu vốn vẫn là phổ biến ở Tp Hồ Chí Minh -một địa bàn hoạt động sôi nổi nhất về thơng mại thì các doanh nghiệp thơng mại nhànớc vẫn có 70% trong tình trạng thiếu vốn

Cơ cấu vốn kinh doanh còn nhiều hạn chế Vốn cố định hầu hết nằm ở tài sản

cố định và ít nằm trong đầu mối giao thông quan trọng nên cha phát huy đợc tácdụng Vốn lu động còn mỏng làm hạn chế tính chủ động về nguồn hàng dự trữ khicần, giảm sức cạnh tranh và hạn chế hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.Thực tếlợng vốn huy động vào quá trình kinh doanh chỉ đạt 80% Riêng vốn lu động mới chỉ

đạt khoảng 50% trong tổng số vốn lu động hiện có, số còn lại nằm trong hàng hoávật t, ở các khoản nợ phải thu, phải trả khác Mỗi năm các doanh nghiệp thơng mại

do Bộ thơng mại quản lý mới đợc bổ sung thêm 10 tỷ đồng Lợng vốn đó cha đápứng đợc yêu cầu vốn kinh doanh của doanh nghiệp mà mới chỉ mang tính trợ giúpnhỏ lẻ

Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp phải vay đợc vốn từ ngân hàng hay huy độngvốn cổ phần, liên doanh, liên kết Song việc vay vốn ngân hàng cha thực sự thíchứng cho hoạt động kinh doanh loại hình doanh nghiệp thơng mại cũng nh đặc điểmchu chuyển thực tế từng mặt hàng và ngành hàng Nhất là đối với doanh nghiệp kinhdoanh nông sản xuất khẩu phải thu mua sản phẩm theo mùa vụ nh gạo, mía, hạt

điều Mặt khác lãi suất ngân hàng quá cao (1,75%/tháng), thời hạn ngắn, doanhnghiệp không đủ sức ứng trớc vốn cho nông dân thâm canh tăng năng suất, dự trữnguyên liệu, nguồn hàng xuất khẩu với số lợng đủ lớn, đáp ứng nguyên liệu cho sảnxuất chế biến lâm thổ sản Điều này đã dẫn đến tình trạng chiếm dụng vốn lớn giữacác bạn hàng trong nớc, bị thua thiệt khi phải buôn bán nhỏ lẻ từng thơng vụ với bạnhàng nớc ngoài

2.3.Quy mô kinh doanh của các doanh nghiệp th ơng mại nhà n ớc :

Quy mô kinh doanh của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc lớn song hiệuquả còn hạn chế, tốc độ chu chuyển vốn cồn thấp (năm 92-93 vào khoảng 4vòng/năm) Nhất là ở các doanh nghiệp địa phơng vốn ít, chỉ chiếm 20% tổng số vốncủa các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc, hiệu quả sử dụng và vòng quay vốn là rấtthấp Điều này dẫn đến các doanh nghiệp không chú ý đúng mức tới việc tổ chức cáckênh lu thông hợp lý hoặc tổ chức đại lý và có quy trình cung ứng chắc chắn, ổn

định cho thị trờng nội địa, dễ bị một số doanh nghiệp có vốn hoặc tạo đợc vốn khá

nhng lại thiếu năng động trong quản lý sử dụng vốn không đúng mục đích, dùng vốn

lu động để xây dựng cơ bản và mua sắm trang thiết bị đắt tiền đầu t xây dựng cơbản cha có trọng điểm, tràn lan hoặc dự báo không đúng diễn biến của thị trờng dẫn

đến tình trạng thua lỗ không trả đợc nợ Một số doanh nghiệp đa vốn lu động vàoliên doanh, liên kết nhng cha phát huy đựoc hiệu quả hoặc cha có hiệu quả, thậm chí

có trờng hợp thất thoát vốn trong quá trình liên doanh

Các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác lấn át Về cơ chế quản lýtài chính đối với các doanh nghiệp nhà nớc, do từ trớc tới nay các doanh nghiệp th-

ơng mại nhà nớc chịu sự quản lý theo hai mặt: quản lý của nhà nớc theo quy địnhcủa pháp luật và quản lý nhà nớc theo chủ sở hữu vốn của doanh nghiệp nhà nớc nên

có tình trạng vừa buông lỏng vừa cứng nhắc Hai mặt này có lúc bị lẫn lộn, làm chogiới hạn trách nhiệm tài chính của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc không rõ ràng vàcuối cùng nhà nớc phải gánh chụi thua lỗ (nếu có), nếu không lại gây cho doanhnghiệp phải tuân thủ cứng nhắc các quy định về sử vốn bỏ qua nhiều cơ hội kinhdoanh, không tạo động lực thực sự thúc đẩy doanh nghiệp và ngời lao động làm ăn

có hiệu quả

2.4.Về lao động :

Lao động là một yếu tố hết sức quan trọng trong hoạt động sản xuất kinhdoanh, mỗi doanh nghiệp để nâng cai hiệu quả sản xuất kinh doanh cần phải biếtkhuyến khích lợi ích cả vật chất lẫn tinh thần và trách nhiệm đối với ngời lao động.Doanh nghiệp cũng cần có những chính sách thu hút lao động có chất lợng hớng vàodoanh nghiệp để tuyển chọn khi mở rộng kinh doanh

Về số lợng lao động, các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc có số lao động bìnhquân hàng năm tăng không đáng kể, xu hớng lao động chuyển sang và tăng nhanh ởkhu vực kinh tế ngoài quốc doanh Tuy nhiên lợng lao động trong các doanh nghiệpthơng mại nhà nớc là không nhỏ Tình hình phân bổ lao động ở các doanh nghiệp th-

ơng mại nhà nớc những năm gần đây:

Qui mô lao động 1997

số doanh nghiệp

số lao

động

1998

số doanh nghiệp

1165769352871220394609358939

182656135706931

1355591360881213134741057970

Có thể thấy tổng số doanh nghiệp thơng mại nhà nớc, số các doanh nghiệp cólao động dới 100 lao động và từ 101 - 500 lao động chiếm đa số Điều đó cho ta thấy

qui mô lao động của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc chủ yếu là doanh nghiệp vừa

và nhỏ Các doanh nghiệp có trên 500 lao động chỉ chiếm 6,3% (năm 1997)

Lực lợng lao động ở các doanh nghiệp đợc thay thế và bổ sung bằng đội ngũlao động trẻ khoẻ, có nghiệp vụ , thay dần đội ngũ lao động cũ Chất lợng lao độngcha cao về trình độ nghiệp vụ chuyên môn, chủ yếu vẫn là lao động phổ thông thựchiện các hoạt động dịch vụ , bán hàng, vận chyển lao động cha thể hiện đợc sựchuyên sâu trong hoạt động thơng mại và còn thua kém về sự năng động, tính linhhoạt sáng tạo và tinh thần trách nhiệm đối với doanh nghiệp nếu so sánh với cácdoanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế khác nh doanh nghiệp t nhân, doanh nghiệp

cổ phần Điều này ảnh hởng đến kết quả hoạt động của các doanh nghiệp thơng mạinhà nớc cha phản ánh đúng tiềm năng thực sự của doanh nghiệp, và cũng ảnh hởngtới thu nhập của doanh nghiệp và bản thân ngời lao động Đa số các doanh nghiệpthơng mại nhà nớc hiên nay có mức thu nhập tháng bình quân trên đầu ngời ở mức400.000 đồng trở xuống và có tới 33 doanh nghiệp có mức thu nhập bình quân đầungời 150.00 đồng (năm 1997) Số doanh nghiệp có mức thu nhập bình quân đầu ngờitrên 1 triệu đồng/ tháng chỉ chiếm khoảng 15% trên tổng số doanh nghiệp thơng mạinhà nớc

Một vấn đề đang đặt ra cho các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc cũng nh chocác doanh nghiệp nhà nớc nói chung là năng lực trình độ của đội ngũ nhà quản lý,quản trị và cán bộ nghiệp vụ kinh doanh ở các doanh nghiệp còn thấp Nhất là họcvấn và bề dầy kinh nghiệm trong buôn bán làm ăn với bạn hàng nớc ngoài Theo

điều tra của các doanh nghiệp nhà nớc thời gian gần đây cho thấy khả năng điềuhành của giám đốc doanh nghiệp nh sau:

tiêu chí doanh nghiệptrung ơng doanh nghiệp địa phơng

có l iãi đủ chi thua lỗ có l iãi đủ chi thua lỗ

136976,780,6

2519202233

1327,423,119,4

77973

743,60,2

5465676563

1480,573,570

3927262729

1518,924,520

78788

710,62,010

Có thể thấy dù là ở doanh nghiệp trung ơng hay địa phơng, cán bộ quản trị cóbằng cấp càng cao thì khả năng doanh nghiệp có lãi càng nhiều và thâm niên làmviệc càng nhiều thì khả năng bị thua lỗ giảm đi Những yếu kém thiếu hụt về học vấn

và bề dầy kinh nghiệm của giám đốc, tổng giám đốc doanh nghiệp sé dẫ đến thất bạitrong đàm phán, bị động, thậm chí, bị lờng gạt trong kinh doanh Đó sé là nguy cơdẫn đến sự thua thiệt, thậm chí phá sản doanh nghiệp mà trong những năm gần đâychúng ta vẫn bắt gặp Cần phải coi đây là một trong những vấn đề trọng tâm bức xúcphải giải quyết để nâng cao nội lực cho các doanh nghiệp

2.5.Về thị tr ờng :

Do chuyển sang cơ chế thị trờng nhờng chỗ cho các thành phần kinh tế khácphát triển, thơng mại nhà nớc đã giảm bớt đầu mối bán lẻ mà tăng cờng vai trò bánbuôn trên thị trờng trong nớc, tuy thơng mại nhà nớc chiếm tỷ trọng không lớn vềbán lẻ (khoảng 20-30%) nhng vẫn giữu vai trò chủ đạo, điều phối hoạt động thơngmại trên cả nớc thông qua việc nắm giữ các nguồn hàng và mạng lới bán buôn trêntoàn quốc (70-80%) cùng một số mặt hàng quan trọng có ý nghĩa chiến lợc đối vớinền kinh tế nh: xăng, dầu, than, thuốc lá

Các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc trong những năm gần đây đã chú trọngphát triển đầu t mở rộng hoạt động kinh doanh trong những lĩnh vực khác nh: kháchsạn, nhà hàng, du lịch, dịch vụ Điều đó xuất phát từ nhu cầu của mỗi doanh nghiệpbởi nếu chỉ làm lu thông thuần tuý thì khó dứng vững trên thơng trờng Các doanhnghiệp đã phải tích cực nghiên cứu thị trờng, chuyển hớng sản xuất , kinh doanh ,chú trọng đầu t vào sản xuất kinh doanh dịch vụ theo phơng thức tự đầu t hoặc liêndoanh

Tuy qui mô, tỷ trọng đầu t ở các ngành sản xuất kinh doanh có khác nhau

nh-ng xu thế chunh-ng của các doanh nh-nghiệp là nhằm mở rộnh-ng hoạt độnh-ng sản xuất kinhdoanh, xâm nhập thị trờng, phát triển xuất nhập khẩu và lấy mục tiêu hiệu quả kinhdoanh làm thớc đo cho hoạt động của doanh nghiệp

Việc mở rộng thị trờng trong nớc của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc với

sự đa dạng hoá các mặt hàng kinh doanh đã có tác dụng tích cực làm giảm đi sự cáchbiệt giữa miền xuôi và miền ngợc, giữa thành thị và nông thôn

Song tình hình tiêu thụ một số mặt hàng nông sản ở thị trờng trong nớc đang

bị giảm sút (năm 1998, 1999) do giá giảm, sức mua cũng giảm gây tồn kho hàng hoá

và ứ đọng vốn

Mặt khác lại có nhiều doanh nghiệp kinh doanh cùng ngành hàng thậm chícùng một mặt hàng nên đã diễn ra tình trạng cạnh tranh, lấn sân nhau dành giậtkhách hàng và ngời cung ứng Cạnh tranh diễn ra găy gắt đối với những hàng hoá đãtiêu chuẩn hoá cao dẫn đến cạnh tranh về giá một cách tiêu cực Có thể thấy rõ hiệntợng này ở ngành xăng dầu, chiến tranh giá giữa các doanh nghiệp thơng mại nhà n-

ớc lớn là Petrolimex, Petec, Saigonpetro nên có những lúc xăng dầu đợc bán buôndới giá thành rất nhiều Cạnh tranh có tác dụng tích cực của nó, song là không

đánguồn vốn có khi mà nhiều khu vực thị trờng, ngành hàng còn đang bị bỏ trống

nh thị trờng nông thôn, miền núi, tạo cơ hội cho t thơng nắm giữ làm đội giá thị ờng Tình trạng hàng lậu, hàng giả, kinh doanh không đănguồn vốn ký, không chấphành chế độ chứng từ hoá đơn, trốn thuế đã gây nên tình trạng các doanh nghiệp th-

tr-ơng mại nhà nớc bị cạnh tranh không lành mạnh, không đủ sức đội phó để giữ vữngthị trờng của doanh nghiệp

ở thị trờng ngoài nớc, các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đã và đang tìm

đ-ợc chỗ đứng vững chắc, đa hàng hoá Việt Nam giao lu với hàng hoá các nớc Cácdoanh nghiệp đã đóng vai trò chủ đạo trong việc xuất khẩu các mặt hàng chủ lực mũinhọnnh gạo, cà phê, quần áo, giày dép quyết định trong việc mở rộng hay thâmnhập thị trờng mới đồng thời nhập khẩu những mặt hàng cần thiết cho hoạt động sảnxuất, gia công trong nớc Đợc tháo gỡ về cơ chế chính sách xuất nhập khẩu, cácdoanh nghiệp đã có điều kiện chủ động khai thác nguồn hàng và tìm kiếm thị trờng,nâng cao đợc năng lực cạnh tranh, mở rộng các phơng thức kinh doanh hàng đổihàng, mua bán tại các vùng biên giới, cửa khẩu

Thị trờng xuất khẩu đợc mở rộng, các doanh nghiệp đã nỗ lực khắc phục cáctình trạng các thị trờng truyền thống vôn là bạn hàng lớn nh Nhật Bản, Hàn Quốc,

Inđonexia, Đài loan, HongKong gặp khó khăn trong khủng hoảng tài chính tiền tệ

để giữ đợc mức xuất khẩu cao nhất, đồng thời chuyển hớng thị trờng xuất khẩu, tăngxuất khẩu ở các thị trờng nh Nga, EU, nhất là tìm cách tăng xuất khẩu sang thị trờng

Mỹ Tuy nhiên việc đẩy mạnh xuất khẩu hơn nữa vào thị trờng EU, xâm nhập thị ờng Mỹ còn gặp nhiều khó khăn do có hàng rào phi thuế quan, tiêu chuẩn vệ sinhchất lợng rất khắt khe, xuất khẩu sang Liên bang Nga còn gặp nhiều rủi ro do môi tr-ờng kinh doanh không ổn định

tr-Số lợng mặt hàng xuất khẩu chủ lực vẫn tiếp tục tăng khá nh: gạo, dầu thô,hàng dệt may, kể cả một số mặt hàng do thời tiết làm giảm sút sản lợng nh thuỷ sản,

cà phê cũng nhanh chóng đợc khắc phục

Tuy nhiên các mặt hàng xuất khẩu mới chỉ dựa trên lợi thế so sánh tĩnh, mangtính ngắn và trung hạn (5-7 năm) , khai thác các lợi thế này cũng không cần nhiềuvốn, công nghệ, lao động rẻ (chiếm tỷ trọng đa số 94,72%) Các mặt hàng dựa trênlợi thế so sánh động, có hàm lợng vốn lớn, công nghệ tiên tiến, kỹ thuật cao, côngnhân lành nghềchiếm tỷ trọng còn thấp (5,28%)

Các doanh nghiệp cha thực sự hớng về xuất khẩu mà củ yếu dựa vào sự bảo hộcủa Nhà nớc nên cha chú trọng cạnh tranh quốc tế về giá cả và chất lợng hàng Hànghoá chất lợng còn thấp, cha đạt tiêu chuẩn chất lợng quốc tế

Các doanh nghiệp hiện nay mới chỉ tham gia xuất nhập khẩu theo từng thơng

vụ kinh doanh tự phát, thiếu vốn và thiếu kinh nghiệm kinh doanh dẫn đến kinhdoanh không ổn định, mất tín nhiệm với bạn hàng Vì lợi ích trớc mắy có doanhnghiệp đã không thực hiện hợp đồng xuất khẩu cao su sang Singapore, HongKong,Malaysia, Hàn Quốc mà lại bán sản phẩm cho Trung Quốclấy lợi nhuận cao hơn làmmất thị trờng xuất khẩu ở bốn nớc đó

Mặt khác, các doanh nghiệp đang gặp khó khăn vớng mắc về thông tin thị ờng, thông tin hàng hoá, bạn hàng, đối thủ cạnh tranh Mức đọ am hiểu về hàng hoá

tr-và thị trờng thế giới còn thấp dù ở một số doanh nghiệp đã chú trọng đầu t cho côngtác này

Việc sử dụng các phòng trng bày giới thiệu sản phẩm, tham gia triển lãm hộichợ ở nớc ngoài của hiệp hội ngành hàng hay của từng doanh nghiệp còn rất hạn chếnên vẫn bị lệ thuộc vào thị trờng trung gian và gặp nhiều khó khăn khi muốn chenchân vào thị trờng tiêu thụ cuôí cùng

Sự phối hợp, liên kết trong kinh doanh trên thị trờng quốc tế còn lỏng lẻo,thậm chí cạnh tranh giành giật nhau cả thị trờng đầu vào , thị trờng đầu ra, dẫn đến

bị ép giá khi ký kết hợp đồng, dễ bị đẩy lùi mất chỗ đứng trên thị trờng quóoc tế, khó

có cơ họi mở rộng hoạt động kinh doanh Đây là điểm yếu lớn của các doanh nghiệpthơng mại nhà nớc trớc các hiệp hội doanh nhân nớc ngoài mà nếu không giải quyết

đợc sẽ gây thiệt hại lớn cho buôn bán ngoại thơng của các doanh nghiệp thơng mạinhà nớc nói riêng và doanh nghiệp Việt Nam nói chung

2.6 Kết quả hoạt động kinh doanh :

Trong những năm qua, doanh thu và lợi nhuận của các doanh nghiệp thơngmại nhà nớc có chiều hớng tăng lên Kết quả hoạt động kinh doanh của các doanhnghiệp do Bộ Thơng mại quản lý qua các năm nh sau:

năm doanh thu lợi nhuận

1993 17.360 tỷ đồng 634 tỷ đồng

Doanh thu ở các khu vực cũng tăng hàng năm trong đó doanh thu bán hàngchiếm tý trọng lớn nhẩttong tông doanh thu của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc: chiếm gần 79% tổng doanh thu năm 1996, 79,47% năm 1997 và 79% trong tổngdoanh thu 6 thángđầu năm 1998 Đứng sau doanh thu là hoạt động xuất khẩu

Đối với các lĩnh vức khác nh nhà hàng, khách sạn, dịch vụ, du lịch chiếmgần 4%trong tổng doanh thu trong đó lĩnh vực dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn nhất gần1,4%Tuy tỷ trọng doanh thu của khu vực này đóng góp vào doanh thu không nhiềunhng chứng tỏ các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc đã không những kinh doanhhàng hoá phục vụtiêu dùng mà đã bắt đầu chú trọng hơn đến các lĩnh vực dịch vụkhách hàng , góp phần tăng doanh thu đồng thời đẩy mạnh hoạt động bán hàng củacác doanh nghiệp

Tổng lợi nhuận thu đợc của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc chủ yếu là

do một số doanh nghiệp trụ cột, trờng vốn biết đổi mới tổ chức và hoạt động kinhdoanh đem lại, nh năm 1995 tính riêng 2 doanh nghiệp là tổng công ty xăng dầu ViệtNam và công ty Thơng mại đầu t đã chiếm 51,8% doanh thu và 88.75% lợi nhuận(605 tỷ đồng) Hầu hết các doanh nghiệp còn lại làm ăn kém hiệu quả, thua lỗ kéodài mà nguyên nhân không chỉ từ việc chậm đổi mới tổ chức hoạt động sản xuất kinhdoanh , từ việc buông lỏng quản lý doanh nghiệp mà chủ yếu xuất phát từ tình trạngthiêú vốn, mỏng vốn và sử dụng vốn kém hiệu quả Hiệu quả kinh tế của các doanhnghiệp thơng mại nhà nớc nhìn chung là thấp nhiều so với khu vực ngoài quốcdoanh Năm 1992, tỷ suất lợi nhuận của doanh nghiệp thơng mại nhà nớc chỉ đạt gần10-12 đồng/1000 đồng vốn/ tháng trong khi khu vực ngoài quốc doanh đạt 40-50

đồng/1000 đồng vốn/ tháng Tỷ lệ lợi nhuận trong doanh thu thấp thể hiện việc sửdụng chi phí và vốn còn thấp Thực trạng đó đòi hỏi các doanh nghiệp thơng mại nhànớc phải có những cố gắng nỗ lực hơn nữa để mở rộng và phát triển kinh doanh đi

đôi với việc nâng cao hiệu quả kinh doanh

II Những nguyên nhân và kinh nghiệm rút ra từ hoạt độngkinh doanh của các doanh nghiệp thơng mại nhà nớc :

Bên canh những thành tựu và kết quả đạt đợc, hoạt động của các doanh nghiệpthơng mại nhà nớc còn gặp nhiều khó khăn và bộc lộ những hạn chế nhất định Cónhững doanh nghiệp cha thực sự phát huy đợc vai trò của kinh tế nhà nớc trong lĩnhvực thơng mại, song có nhiều doanh nghiệp vơn lên giữ vị trí trọng yếu đầu ngành

Có doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ, kem hiệu quả song có nhiều doanh nghiệp

đang làm ăn có lãi, dần dần phát triển hoạt động kinh doanh trên phạm vi trong vàngoài nớc Để đa ra những giải pháp phát triển chocác doanh nghiệp thơng mại nhànớc thời gian tới, tháo gỡ cho doanh nghiệp khó khăn và tiếp tục phát huy đà pháttriển của các doanh nghiệp đang kinh doanh thuận lợi, cần nghiên cứu những nguyênnhân và những kinh nghiêm bớc đầu thành công mà các doanh nghiệp đã sử dụng

1.Những nguyên nhân rút ra từ hoạt động kém hiệu quả :