Khóa luận tốt nghiệp hình ảnh người phụ nữ trong truyện ngắn thạch lam

Đó là sự đắc thắng của những giá trị có khi mới ra đời không đ- ợc công chúng hoan nghênh ”.[ 1 8] Có đ-ợc giá trị vĩnh hằng trong các truyện ngắn của Thạch Lam một phần không nhỏ là nhà

PHAN MO DAU

1 Li do chon dé tai

1.1 Nếu văn ch- ong làm cho con ng- ời cảm thông, chia sẻ với nhau nhiều hơn, nếu làm cho con ng- ời tĩnh tâm hơn, có nghĩa là văn ch-ơng đã làm tròn đ- ợc thiên chức của nó Văn Thạch Lam có đ-ợc đặc tính ấy — một thứ văn có sức mạnh thanh lọc con ng- 6i, nâng đỡ con ng- ời, đúng nh- quan niệm của ông “đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho ng-ời đọc sự thoát l¡ hay sự quên; trái lại, văn ch-ơng là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người đ- ợc thêm trong sạch và phong

phú hơn”[9]

Với bản lĩnh cứng cỏi, nghĩa khí cao đẹp Thạch Lam đã sống trung thành, thuỷ chung với những tín niệm văn ch-ơng và những lựa chọn quả quyết kiêu hãnh trên con đ- ờng văn ch- ơng của mình Những sáng tác trong

khoảng m- ời năm cầm bút của Thạch Lam tuy không nhiều song cũng đủ để

khẳng định vị trí và tài năng của nhà văn trong nền văn học Việt Nam giai đoạn 1930 — 1945 Cùng với các nhà văn Nguyễn Công Hoan, Nam Cao và Nguyễn Tuân, Thạch Lam đ-ợc giới nghiên cứu văn học xếp vào một trong những cây bút bậc thầy về truyện ngắn

Ban đầu những sáng tác của Thạch Lam không đ-ợc độc giả đón nhận nồng nhiệt nh- các tác phẩm của các anh mình Nhất Linh, Hoàng Đạo Nh-ng rồi d-ờng nh- thời gian đã đem đến một nghịch lý Hơn nửa thế kỷ sau, độc giả không khỏi thấy có phần nhàm chán khi đọc lại một số văn phẩm của Nhất Linh, Hoàng Đạo, Khái H-ng thì họ lại càng ngày càng phát hiện ra vẻ đẹp vĩnh hằng trong mỗi trang viết ngày hôm qua của Thạch Lam Sự h-ớng tới một thế giới tinh thần trong sáng, giàu tính thiện của con nø- ời qua sự miêu tả

của Thạch Lam sẽ không bao giờ là giá trị lỗi thời ở mọi thời đại Điều này

thật đúng nh- lời tiên tri của Thạch Lam “Có những tác phẩm đ- ợc ng- ời ta

l-u ý mãi mãi càng về sau càng nổi tiếng Có những tác phẩm chỉ nổi tiếng một thời rồi sau chìm đấm và do sự quên không ai nhắc đến nữa Tác phẩm

trên là tác phẩm ngoài cái phần cấu tạo, ngoài thời thế còn có cái gì bất diệt

đời đời trong các nhân vật, tác phẩm d- ới là tác phẩm chỉ có những cái sôi nổi

của một thời mà không có gì bền lâu sâu sắc Cuộc lựa chọn thời gian thực

nghiêm khắc và công bằng Đó là sự đắc thắng của những giá trị có khi mới ra

đời không đ- ợc công chúng hoan nghênh ”.[ 1 8]

Có đ-ợc giá trị vĩnh hằng trong các truyện ngắn của Thạch Lam một

phần không nhỏ là nhà văn đặc biệt quan tâm đến hình ảnh ng-ời phụ nữ Thạch Lam dành nhiều - u ái cho những nhân vật nữ của mình

D-ới ngồi bút tỉnh tế thấm đẫm tỉnh thần nhân đạo hình ảnh ng- ời phụ

nữ hiện lên qua các trang văn của Thạch Lam mang vẻ đẹp riêng Họ hiện lên không phải là vẻ đẹp ngoại hình mà là vẻ đẹp của tâm hồn cao đẹp, phẩm chất ngời sáng Thạch Lam đã miêu tả ng- ời phụ nữ với những vẻ đẹp truyền thống đáng ngợi ca và trân trọng

Đã có không ít nhà nghiên cứu khai thác truyện ngắn Thạch Lam trên

nhiều ph- ơng diện cả về nội dung lẫn hình thức Song vấn để hình ảnh ng- ời

phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam ch- a có tác giả nào tìm hiểu một cách

cụ thể, sâu sắc Với mong muốn có cái nhìn toàn diện và hệ thống hơn về hình ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam, chúng tôi đã lựa chọn đề tài :

Hình ảnh ng ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam

1.2 Một lý do xuất phát từ thực tế, chúng tôi đã nhận thấy Thạch Lam

là một tác giả đ- ợc giảng dạy trong ch- ơng trình từ trung học cơ sở, trung học phổ thông đến cao đẳng và đại học Đặc biệt ở lớp 11 Thạch Lam đ- ợc giảng dạy với t- cách là một tác giả với tác phẩm Hai đứa trẻ

Việc tìm hiểu hình ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam sẽ

có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với công tác giảng dạy sau này của một giáo viên văn í- ơng lai

2 Lich sit van dé

Thạch Lam — Nguyễn T-ờng Lân (1910 — 1942) một trong những thất tinh cha Tu Luc văn đoàn đã thu hút khá nhiều nguồn bút lực của các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các sáng tác truyện ngắn Họ không chỉ tìm hiểu những vấn đề về cuộc đời và thời đại mà còn khai thác những giá trị nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam ở nhiều góc độ khác nhau

Trong Tự Lực văn đoàn, nếu Nhất Linh, Hoàng Đạo có một t- t-ởng

chính trị khá phức tạp thì Thạch Lam thuần hơn Ông h- ớng tới một xã hội có

nhiều “công bằng và yêu thương” không phải bằng những hành động của nhà

cải cách xã hội mà bằng thiên chức của một nhà văn thuần tuý luôn khát khao v-ơn tới sự hoàn thiện của cái đẹp chân — thiện — mỹ Điều đó cũng cho thấy

sự đánh giá về văn ch-ơng Thạch Lam không có những b- ớc thăng trầm nh- văn đoàn của ông Hơn nửa thế kỷ qua, Thạch Lam đã đ- ợc đánh giá khá công

bằng

Hai m- ơi ba năm sau ngày Thạch Lam mất, tháng 6 năm 1965 Tạp chí Van Sài Gòn đã ra số t- ởng niệm Thạch Lam với những đánh giá - u ái tốt đẹp dành cho cây bút tài hoa và bạc mệnh này Bảy năm sau (1 — 1972) Tạp chí Giao điểm một lần nữa khẳng định lại những giá trị của một nhân cách văn

ch- ơng cũng nh- những cống hiến của một tài năng văn học

Các bộ sách lịch sử văn học, dù ở thời điểm nào đó, có phê phán mạnh

mẽ văn ch- ong cua Tu Luc văn đoàn thì vẫn luôn luôn ghi nhận những đóng góp của Thạch Lam với t- cách một nhà văn “lãng mạn có khuynh hướng hiện thực” giàu lòng nhân đạo và một cây bút truyện ngắn biệt tài

2.1 Giai đoạn tr ớc cách mạng tháng Tám năm 1945

Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan ng-ời dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam đã nhận xét: “Thạch Lam có

một ngòi bút lặng lẽ và điểm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tÌ mỉ những cái

rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác con con nảy nở và biểu lộ ở đủ

hang ng-6i ma 6ng tả một cách rất tính vi, những cảm giác con con Thạch Lam tả rất khéo làm cho ng- ời đọc dự một phần suy nghĩ Tỉ mỉ và sâu sắc, đó

là hai đặc tính của truyện ngắn Thạch Lam” [12]

Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng trong bài Wg-ời chắt chỉu cái đẹp đã nhận xét xác đáng về văn Thạch Lam: “Đọc văn Thạch Lam tần số cảm giác

xuất hiện nhiều Chính nhờ cái cảm giác mà nhà văn tạo nhịp cầu nối những tâm hồn đồng điệu, chia sẻ Cái cảm giác đã tạo nên một chất men đặc biệt

trong văn Thạch Lam: say mà tỉnh, ảo mà thực, liên tục mà đứt đoạn, rõ ràng

2.2 Giai đoạn sau cách mạng tháng Tám nam 1945

Nhà văn Nguyễn Tuân cũng đã từng nhận xét: “Thạch Lam hay đi vào những cảnh ngộ nghịch trái, mà đồng thời cũng đi sâu vào tâm trạng, tâm tình cảm xúc, cảm giác Ngày nay đọc lại Thạch Lam vẫn thấy đầy đủ cái d- vị và

cái nhã thú của những tác phẩm có cốt cách và phẩm chất văn học”

Nhà nghiên cứu Phong Lê trong Nhà văn Thạch Lam nhận định chính xác: “Ngòi bút Thạch Lam tỉnh tế và trân trọng biết bao tr- ớc số phận ng- ời phụ nữ và trẻ em, nếu không thuộc lớp ng-ời d-ới đáy thì cũng là ng-ời ở cảnh bần hàn, hoặc đang rơi vào cảnh bần hàn”[10]

Nhà văn Bùi Hiển trong Mội nhấn quan tâm hôn nghệ sĩ đã nhận xét:

“Khỏi cần nhắc tới những sáng tác của Thạch Lam, đặc biệt là truyện ngắn, có

đời sống lâu bền, làm rung động chúng ta hôm nay và mãi mãi, chính là nhờ

cái ánh sáng nhân hậu ấy toả ra, đặc biệt là niềm th- ơng xót dịu dàng đối với thân phận nghèo hèn, bất hạnh”[5]

Trong tiểu dẫn Hai đứa trể, sách giáo khoa Văn 11, phần Văn học Việt Nam, NXB Giáo dục 2001, tác giả Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét: “Thạch Lam sở tr- ờng về truyện ngắn, ông đã sáng tạo ra lối truyện ngắn riêng: loại truyện tâm tình, không có cốt truyện đặc biệt Ông chú trọng đi sâu vào nội tâm nhân vật với tình cảm, cảm xúc, cảm giác mơ hồ mong manh”[1 1]

Nhà giáo Đỗ Kim Hồi dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu truyện

ngắn của Thạch Lam cảm nhận: “ Thạch Lam muốn quan tâm, muốn dành

nhiều niềm th- ơng cảm nhiều hơn cho những ng- ời phải sống cuộc đời nhàn

nhạt, hiu hất nh- ánh chiều của buổi tàn thu, họ nghèo nàn mà không độc ác, khổ sở mà vẫn hiển lành, họ âm thầm chịu đựng, đôi khi chép miệng thở than, nh-ng ch- a thấy thốt ra một tiếng nguyén ria day nghién Nha văn thấy và muốn chúng ta cùng thấy rằng những con ng-ời đó không chỉ đáng th- ơng hay th-ơng xót, mà còn đáng đ-ợc mến yêu, đáng để cho bất cứ ai quý

trong” [4]

Bên cạnh những nhận định xác đáng về tài năng nghệ thuật khám phá miêu tả tâm lý nhân vật, Giáo s- Nguyễn Hoành Khung cũng đặc biệt khẳng định: “ Thạch Lam đặc biệt cảm thông với cuộc sống vất vả, thầm lặng của ng-ời phụ nữ trong xã hội cũ Họ chịu th- ơng, chịu khó, hi sinh nhẫn nhục,

mà cuộc đời cứ mòn mỏi, toàn chắp vá những sầu tủi, lo âu ( ) Có khi họ còn

là những nạn nhân thê thảm của lễ giáo phong kiến tàn bạo” [7]

Nguyễn Nhật Duật nhận xét xác đáng về nhân vật trong truyện ngắn

của Thạch Lam: “ Tâm hồn của những nhân vật điển hình được Thạch Lam

tạo dựng th- ờng là những tâm hồn đa sầu, đa cảm, mơ mộng, thiết tha, thuần

hậu, chịu đựng dịu dàng và đầy lí t- ởng cao th- ợng Các nhân vật của Thạch Lam có chung một kích th- ớc tâm hồn bởi họ cùng có chung một kích th- ớc đời sống, cùng những điều kiện sinh hoạt trung I-u hay ít nhất cùng chịu ảnh

h-ởng trực tiếp hay gián tiếp của nên giáo dục đào luyện giới trung l-u — những ng- ời Việt Nam hiền hoà tiêu biểu của những ngày xưa”[1]

Phạm Văn Phúc đánh giá thế giới nhân vật trong truyện ngắn Thạch

Lam: “Thạch Lam có hẳn một loại nhân vật rất quen thuộc cứ trở đi trở lại là

nhân vật ng- ời ba, ng- Oi mẹ, ng- ời chị, ng- ời vợ, ng- ời yêu Tất cả đều hiền dịu nồng ấm và bình dị khác hẳn các nhân vật người cha, người chồng”[13]

Nh- vậy vấn đề: Hình ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam không phải là vấn đề hoàn toàn mới mẻ Tuy nhiên các tác giả chỉ dừng lại ở

việc đánh giá khái quát chứ ch-a đi sâu, tầm hiểu một cách chỉ tiết, cụ thể

Trên cơ sở tiếp thu ý kiến của những ng-ời đi tr-ớc, trong khoá luận này chúng tôi tìm hiểu trực tiếp vấn đề riêng biệt: Hình ảnh ng ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam

3 Phạm vỉ nghiên cứu

3.1.T- liệu

Để giải quyết những vấn đề mà đề tài đặt ra, chúng tôi giới thiệu phạm

vi f- liệu nghiên cứu là những sáng tác tiêu biểu cuả Thạch Lam về ng- ời phụ

nữ qua các tập truyện ngắn:

Gió đâu mùa (1937)

Nang trong v- 6n (1938)

Sợi tác (1942) Trong quá trình phân tích tìm hiểu để có đ-ợc sự đánh giá thoả đáng

chúng tôi có sự so sánh, đối chiếu với các nhà văn bậc thầy trong lĩnh vực truyện ngắn: Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, các nhà văn trong Tự Lực văn đoàn (Nhất Linh, Khái H-ng), các tác gia văn học trung đại (Nguyễn Du,

Nguyễn Dữ, Hồ Xuân H- ơng ) và một số vấn đề có ý nghĩa lí luận về hình

ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam đối với thời đại hiện nay 3.2 Nói dung

Đề tài này, chủ yếu đi vào khai thác hình ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện

ngắn Thạch Lam Để từ đó làm nổi bật vẻ đẹp phẩm chất, tâm hồn của ng- ời

phụ nữ Qua đó khẳng định đ- ợc cái nhìn nhân văn, đ- ợm tình ng- ời trong t- t- ởng tiến bộ của Thạch Lam

4 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tiếp cận truyện ngắn Thạch Lam đề tài này nhằm đi sâu tìm

ra nét độc đáo về hình ảnh ng- ời phụ nữ qua những truyện ngắn tiêu biểu của Thạch Lam Từ đó thấy đ- ợc vị trí văn học sử của nhà văn và những đóng góp quan trọng đối với quá trình hiện đại hoá văn học dân tộc

5.Ph ơng pháp nghiên cứu

Với đề tài nghiên cứu Hình ảnh ng- ời phụ nữ trong truyện ngắn Thạch

Lam chúng tôi sử dụng các ph- ơng pháp:

Ph- ơng pháp thống kê so sánh

Ph- ơng pháp hệ thống

Ph- ơng pháp phân tích tổng hợp

PHAN NOI DUNG

CH ONG 1: NHUNG VAN ĐỀ CHUNG

1.1.Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam

Thạch Lam - Nguyễn T-ờng Lân (1910 — 1942) về cuộc đời và sự

nghiệp sáng tác có thể chia thành ba chặng:

Tr- ớc 1931, cậu bé Nguyễn T- ờng Sáu sống với gia đình tại phố huyện

Cẩm Giàng (Hải Dương, quê ngoại) Đó là một “thời kì nghèo khổ” nhưng

cũng rất oanh liệt và dữ dội trong tuổi thơ đèn sách của ông Ông tự khai thêm năm tuổi để “thi nhảy” lấy bằng thành chung (khi ấy Thạch Lam mới 15 tuổi)

rồi lại khai tụt ba tuổi để thi tú tài cho đúng “phép nước”

Từ 1931 đến khoảng 1934, chủ yếu là thời kì làm báo Nguyén T- ong Lân với các bút danh: Việt Sinh, Thạch Lam viết cho Phong hoá Thời gian

này Thạch Lam cũng bắt đầu viết truyện ngắn Truyện ngắn đầu tay kí tên

Việt Sinh là Cái hoa chanh, truyện kí tên Thạch Lam lần đầu là truyện Có

Thuý Tuy nhiên, truyện ngắn Thạch Lam lúc này viết ch- a nhiều, chưa “nổi”

Từ 1935 đến 1942, viết báo cho Phong hoá và Ngày nay Nh-ng chủ

yếu đây là thời kì Thạch Lam nổi tiếng với các truyện ngắn, kí (tuỳ bút), tiểu

luận văn ch- ơng

Trong cuộc đời sáng tác của mình, Thạch Lam đã thử bút trên nhiều thể

loại: bài báo, phê bình, tiểu luận, phóng sự, tiểu thuyết, truyện ngắn, tuỳ bút,

dịch thuật, truyện thiếu nhi Tuy vậy những sáng tác quan trọng và có giá trị nhất trong cuộc đời ngắn ngủi của ông vẫn không ngoài những gì mà nhà xuất

bản Đời nay đã cho ra mắt bạn đọc

Đó là ba tập truyện ngắn: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong v-ờn (1938), Soi óc (1942); một cuốn tiểu thuyết Wgày mới (1939), một tập phóng

su in chung với Khái H- ng có tên là Hai thế giới (1938); hai tập sách viết cho

thiếu nhỉ Quyển sách (1940) và Hạt Ngọc (1940) Riêng tuỳ bút Hà Nội 3ó

Ngoài ra, Thạch Lam còn hơn chục truyện ngắn khác đăng rải rác trên Phong hoá, Ngày nay; một tập truyện dài viết dở dang (Thuý Mai); và dự định

viết một tác phẩm về đề tài cuộc sống trụy lạc Thập niên đăng hoả thì mãi mãi

cũng chỉ là dự định

Thạch Lam mất đi khi ngòi bút đang ở độ sung sức nhất Trong khoảng

m-ời năm (1932 — 1942) ít ỏi Thạch Lam đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị

tr- ờng tồn Có lẽ nhiều thế hệ bạn đọc sau này sẽ còn đón đọc Thạch Lam bởi

ở đó họ không chỉ tìm thấy những vẻ đẹp mang giá trị vĩnh hằng mà còn tìm thấy bóng dáng của đời sống tỉnh thần, đời sống nội tâm phong phú của chính mình, hơn hết là tiếng nói đồng cảm cho những kiếp ng- ời bé nhỏ trong xã hội đ-ơng thời và đặc biệt là những ng- ời phụ nữ

1.2.Thạch Lam trong Tự Lực văn đoàn

Tự Lực văn đoàn đã tiếp thu ảnh h-ởng của văn học ph-ơng Tây,

ph-ơng Đông, của truyền thống văn học dân tộc để xây dựng một nền tiểu

thuyết hiện đại Tổ chức này có công rất lớn trong việc đổi mới văn học vào những năm ba m- ơi của thế kỷ XX Đó là sự đổi mới từ quan niệm xã hội mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng cho đến việc đẩy nhanh các thể loại văn

học trở nên trong sáng và giàu có hơn Công cuộc đổi mới đó đã diễn ra d- ới những ảnh h-ởng của trào l-u triết học ph- ơng Tây và ph- ơng Đông nhất là của văn học Pháp

Tự Lực văn đoàn góp phần quan trọng vào việc cách tân văn học, xây dựng một nền văn học Việt Nam hiện đại Giáo s- Hoàng Xuân Hãn đã khẳng định: “ nhóm Tự Lực văn đoàn không phải nhóm duy nhất nhưng là nhóm quan trọng nhất và là nhóm cải cách đầu tiên của nền văn học hiện đại” (Tạp chí Sông H- ơng, số 37 tháng 4 năm 1989, trang 74)

1.2.2 Vị trí của Thạch Lam trong Tự Lực văn đoàn

Nói đến Tự Lực văn đoàn phải kể đến Nhất Linh, Khái H-ng, Hoàng Đạo, Thạch Lam Thạch Lam là một trong những cây bút chủ đạo của nhóm với lối viết truyện nhẹ nhàng, kín đáo đậm đà mầu sắc và h-ơng vị dân tộc Trong truyện ngắn của mình Thạch Lam đã thể hiện rõ biệt tài miêu tả những

vẻ đẹp bình dị của cuộc sống con ng- di

Đưa vào văn chương, biến thành văn chương “cái đời sống bình dị, kín đáo ở quanh mình” nhà văn Thạch Lam đã quyết chọn cho mình một con

đ-ờng t-ởng dễ đi mà thực ra chứa đây thách thức Không viết nhiều, không

ham đuổi theo một dn t- eng nào đặc biệt, chỉ viết những câu chuyện bình

th-ờng dung dị mà vẫn đây sức bồi hồi, luyến l-u bạn đọc Truyện ngắn

Thạch Lam để lại những d- âm còn vang vọng đến muôn đời

Chính Thạch Lam đã định h- 6ng cho con đ-ờng văn nghiệp của mình

“Những nhà văn nào ồ ạt theo thời chỉ tạo ra những tác phẩm số phận mỏng

manh Bởi họ chỉ nghe theo tiếng gọi của sự háo hức lòng hám danh sự chiều lòng công chúng Nh-ng cũng không phải là nhà văn nên đi tìm sự bất tử vì định đi tìm thì không bao giờ thấy”[18] Nhà văn Pháp Drieula Kohelle nói:

“tác phẩm nào cho ta một bức hoạ xã hội của thời đại đúng nhất là tác phẩm tỏ

ra ít chú ý đến thời đại nhất Nói thế, không phải là nhà văn không nên bàn

đến những vấn đề hiện thời Nh- ng viết văn về vấn đề gì thì viết, nhà văn cốt

phải đi sâu vào trong tâm hồn mình tìm những tính tình và cảm giác thành thực: tức là tìm thấy tâm hồn mọi ng- ời qua tâm hồn của chính mình, đi đến

chỗ bất tử mà không biết”

Lời nhận xét của Thế Uyên trong Tìm kiếm Thạch Lam: “những cuốn

Gánh hàng hoa, Nửa chừng xuân, Hôn b- ớm mơ tiên từng làm tôi say mê tuổi thiếu thời, bây giờ đọc lại thấy nhạt nhẽo, vài đoạn kỳ dị vì quá cổ kính hoặc quá ngây thơ Những cuốn nổi tiếng thời tr- ớc bây giờ xa lạ nh- mái tóc đuôi

gà Điều quan trọng hơn tôi nhận thấy Thạch Lam viết hay hơn Tự Lực văn

đoàn”.[17]

Chị gái Thạch Lam, bà Nguyễn Thị Thế cũng đồng ý: “bác Tam cũng

nói thế từ lâu, bác th- ờng nói chính chú Sáu mới là nhà văn có tài nhất trong

Tu Lực văn đoàn dù sách ¡n ra bán ế nhất”.[ L7]

Ban đầu các tác phẩm Thạch Lam ch-a đ-ợc độc giả đón nhận một cách nồng nhiệt nh- những tác phẩm của Khái H-ng, Nhất Linh, Hoàng Đạo, nh-ng càng về sau bạn đọc càng thấy rõ hơn sức sống mãnh liệt của văn Thạch Lam và những tác phẩm Hồn b- ớm mơ tiên, Đoạn tuyệt, Nửa chừng

xuân không có đ- ợc Đó là sự đắc thắng của những tác phẩm có giá tri Vi

trí của Thạch Lam lớn dần cùng với thời gian Những tác phẩm của Thạch Lam ngày càng đ- ợc khẳng định trong lòng bạn đọc

Tấm lòng và tài năng — hai yếu tố đó đã làm cho văn Thạch Lam chịu

đ- ợc sự thử thách của thời gian vốn nghiêm khắc và công minh Ð- ợc viết ra cách chúng ta hơn nửa thế kỷ nh- ng văn Thạch Lam vẫn rất mới mẻ, hiện đại Đúng như Nguyễn Tuân nhận xét “Ngày nay đọc lại văn Thạch Lam, vẫn thấy

đầy đủ cái d- vị và cái nhã thú của những tác phẩm có cốt cách và phẩm chất

văn học”

11

1.3 Hinh anh ng ời phụ nữ trong van học Việt Nam

1.3.1 Hình ảnh ng- ời phụ nữ trong văn học trung đại

Ng- ời phụ nữ là một trong những đối t- ợng trung tâm của văn học Việt Nam Văn học trung đại tồn tại và phát triển trong xã hội phong kiến, ng- ời phụ nữ là đối t- ợng đ- ợc quan tâm hơn cả trong xã hội thối nát, bất công đó Hình ảnh ng- ời phụ nữ đ- ợc phản ánh rõ nét trong các tác phẩm của các tác

gia tiêu biểu cho nên văn học trung đại: Nguyễn Du, Nguyễn Dữ, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Xuân H- ơng Họ hiện lên trong các trang văn không chỉ là

vẻ đẹp ngoại hình, vẻ đẹp truyền thống của ng- ời phụ nữ Việt Nam mà còn là những số phận chịu nhiều bất hạnh, thua thiệt Họ là những thiếu nữ với vẻ

đẹp hoàn mỹ nh- Thuý Vân, Thuý Kiều (7ruyện Kiểu, Nguyễn Du) Những

đức tính truyền thống của ng- ời phụ nữ nh- nết na, thuỳ my, thuỷ chung son

sắt của ng- Oi phụ nữ thể hiện rõ trong Luc Van Tién cha Nguyén Đình Chiểu, trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ

Những kiếp tài hoa bạc mệnh của ng- ời phụ nữ là một đề tài quen thuộc trong văn học trung đại Nguyễn Du là ng- ời thấu hiểu hơn cả cho kiếp ng- ời phụ nữ nay Ng- oi đọc mọi thời sẽ còn xót xa, ngậm ngùi cho cuộc đời m- ời lãm năm l-u lạc của Thuý Kiều hay một kiếp ng- ời ngắn ngủi của nàng Tiểu Thanh

Ng-ời phụ nữ trong xã hội phong kiến chịu sự ràng buộc khát khe của 1é giáo phong kiến Bởi vậy họ khát khao thoát khỏi hủ tục lạc hậu mong muốn đ-ợc sống tự do, đ-ợc khẳng định vị trí bình đẳng của mình Nh-ng

khát vọng đó chỉ đ- ơc thể hiện gián tiếp qua các thi phẩm của bà chúa thơ Nom — H6 Xuan H- ơng Hồ Xuân H-ơng đã nói hộ tiếng lòng thầm kín nhất

của ng- ời phụ nữ trong xã hội phong kiến đ- ơng thời Bà v-ợt qua hàng rào

phong kiến có bề dầy hàng nghìn năm để khẳng định vị trí, để đòi quyền đ- ợc

bình đẳng cho ng- ời phụ nữ

Số phận nhỏ bé, bất hạnh cua ng- ời phụ nữ đ- ợc các nhà van, nha tho văn học trung đại quan tâm hàng đầu Ở những mức độ khác nhau Nguyễn

Du, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Dữ, Hồ Xuân H-ơng đều nói lên tiếng nói

cảm th-ơng cho số phận chịu nhiều thua thiệt, đau khổ, bất công của ng- ời

phụ nữ trong xã hội phong kiến Thuý Kiểu (Truyện Kiểu - Nguyễn Du) đã bị

mọi thế lực của xã hội phong kiến đoạ đầy trong kiếp Kĩ nữ, vợ lẽ, m- ời lăm năm sau mới đ- ợc đoàn tụ cùng gia đình Vũ N-ơng (Chuyện ng- ời con gái

Nam X- ong —- Nguyễn Dữ) đã phải đổi tính mạng của mình để giữ trọn lòng

trinh bạch vì sự ghen tuông của ng- ời chồng; những nø- ời chỉnh phụ mòn mỏi chờ chồng vì chiến tranh phi nghĩa trong Chỉnh phụ ngâm khúc (Đặng Trần

Côn - Đoàn Thị Điểm); nỗi tủi hận, oán hờn của ng- ời cung nữ khi sắc đẹp tàn phai bị ruồng bỏ trong Cung oán ngâm khúc (Nguyễn Gia Thiều); những cô

hồn không nơi n-ơng tựa trong Văn fế thập loại chúng sinh (Nguyễn Du) Những ng-ời phụ nữ hiện lên nh- những số phận mỏng manh, vô định của

những hồn ma trong các truyện ngắn của Nguyễn Dữ trong kiệt tác Truyền kì

mạn lục

Có thể nói ng-ời phụ nữ trong văn học trung đại không đ-ợc hiện lên trực diện nh- trong văn học hiện đại Vẻ đẹp ngoại hình chỉ đ- ợc thể hiện qua hình ảnh - ớc lệ t- ơợng tr-n Hay m- ợn số phận của những hồn ma để gián tiếp nói lên số phận của những ng- ời phụ nữ trong xã hội phong kiến Tiếng nói cảm thông, xót th-ơng ng-ời phụ nữ trở thành cảm xúc thẩm mỹ chính của nhà văn khi viết về ng- ời phụ nữ trong tác phẩm văn học trung đại

1.3.2 Hình ảnh ng- ời phụ nữ trong văn học hiện đại

Hình ảnh ng- ời phụ nữ trong văn học hiện đại, cụ thể trong trào l-u văn học hiện thực phê phán, trong các sáng tác của tổ chức Tự Lực văn đoàn đ- ợc

miêu tả rất chân thực, nhiều vẻ

Các tác phẩm của các nhà văn cùng thời với Thạch Lam sáng tác theo tôn chỉ của Tự Lực văn đoàn Họ miêu tả những cuộc tình thi vị của những

13

chàng những nàng ở chốn thành thị Ng-ời phụ nữ hiện lên đã phá bỏ mọi

ràng buộc của lễ giáo phong kiến Khái H-ng, Nhất Linh đi sâu vào những cuộc tình ái để làm nổi bật ng- ời phụ nữ Đó là một cuộc tình thi vị tiểu Lan-

Ngọc (Hồn b-ớn mơ tiên - Khái H-ng) ẩn náu d-ới t- t-ởng của đạo Phật Lan đã không thể chối bỏ đ- ợc sợi dây tình ái dù nàng đã là một chú tiểu nơi cửa chùa Qua cuộc tình ái của Lan — Ngọc Khái H-ng muốn chứng tỏ niềm khao khát yêu đ- ơng luôn cháy bỏng trong tâm hồn ng- ời phụ nữ Thạch Lam không miêu tả ng- ời phụ nữ trong các cuộc ái tình thi vị nh- vậy mà chỉ khắc hoạ những rung động dịu dàng, trong trẻo của những cô thiếu nữ đang tuổi

yêu

Điểm chung của Nhất Linh, Khái H-ng làm nổi bật phẩm chất cao đẹp

của ng- ời phụ nữ trong các cuộc tình ái Mai (Nửa chừng xuân — Khai H- ng) với một tình yêu chung thuỷ, thanh sạch, cao cả Liên (Gánh hàng hoa — Khái H-ng và Nhất Linh) vẫn thuỷ chung yêu chồng dù Minh (ng-ời chồng) mê muội đi theo ng-ời tình nhân (Dung) Đó là những điều đáng trân trọng Song những ng- ời phụ nữ d- ới cách nhìn của Khái H-ng, Nhất Linh đ- ợc lí t-ởng hoá đến mức khó có thể thấy ở thực tế Nh- vậy các nhà văn đó đã làm mất đi vẻ đẹp giản dị, tự nhiên của ng- ời phụ nữ Đây là điểm mà Thạch Lam lại chú ý khắc họa Câu nói của Mai với Lộc cuối tác phẩm Nửa chừng xuân (Khái H-ng) là minh chứng xác đáng cho một tình yêu lí t-ởng “Ngày ngày, tháng tháng, lúc nào em cũng âu yếm nghĩ đến anh, nh- thế cũng đủ an ủi cho anh rồi Em ở xa anh nh- ng tâm trí hai ta lúc nào cũng gần nhau, thì trọn đời

hai ta vẫn yêu nhau” Hay Hiền ( Trống mái - Khái H- ng) một cô gái điếm có

nhan sắc yêu chàng trai làng chài chỉ vì chàng có thân hình săn chắc, bộ ngực nở nang

Không chỉ có vậy ng- ời phụ nữ còn là hiện thân của những cô gái giang

hồ sống theo lối sống Âu hoá Họ cuốn vào thứ ái tình nh- để thoả mãn khoái lạc, lạc thú ở đời nh- một cuộc đời m-a gió Đó là hình ảnh Tuyết (Đời m- a

gió — Nhất Linh) sống trong tình yêu đắm đuối, mê muội của anh giáo Ch- ơng nh- ng vẫn chạy theo nhân tình để thoả mãn dục vọng

D-ới ngồi bút của Khái H-ng, Nhất Linh ng- ời phụ nữ đại diện cho lễ giáo phong kiến lại trở nên độc địa, cay nghiệt Họ thực hiện quyền uy của mình trong gia đình phong kiến Đó là bà Án (Nửa chừng xuán - Khái H-ng),

bà Phán thực hiện tốt vai trò của ng- ời mẹ chồng trong gia đình Bà Án dù biết Lộc đã tự lấy Mai nh-ng vẫn tìm mọi cách cắt đứt mối tình lí t- ởng của

họ, kể cả bằng thủ đoạn lọc lừa, dối trá Một bà phán Lợi (Đoạn tuyệt - Nhất Linh) luôn tìm mọi cách để hành ha con dau Loan

Thạch Lam không đi theo con đ- ờng của những nhà văn cùng văn đoàn của mình là ca chung bài ca tình yêu đây lãng mạn, lý t-ởng Thạch Lam đã miêu tả hình ảnh ng- ời phụ nữ nh- là nạn nhân của xã hội đ- ơng thời với tấm lòng xót xa Đặc biệt ông chú ý đi sâu vào tâm hồn của họ Cùng viết về những kiếp ng- ời nhỏ bé, trong khi Khái H-ng, Nhất Linh, Hoàng Đạo viết

bằng sự xót th-ơng của tầng lớp th-ợng l-u nghiêng mình xuống nỗi thống

khổ của những ng- ời thuộc tầng lớp d-ới thì Thạch Lam lại hoàn toàn khác Ông không chỉ viết bằng sự cảm thông mà còn bằng cả sự nang niu trân trọng

và một ý thức kiếm tìm những vẻ đẹp ẩn dấu, tiềm tàng trong họ Đúng nh- những gì Thạch Lam đã bộc bạch “Tôi thấy trong cái mầm đầy nhựa của một cái cây rất tầm th- ờng trong những túp nhà lá mới non nhiều ý nghĩa: Sự sống mạnh mẽ tràn trể của mọi vật, cái vui s- ớng của mầm cây từ d- ới đất nhô lên đón ánh nắng mặt trời, cái rung động của ngàn lá trong cơn gió”[18§]

Các nhà văn hiện thực phê phán đ- ơng thời Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất

Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao miêu tả ng- ời phụ nữ trong mâu thuẫn gay gắt, ngột ngạt của xã hội phong kiến Đó là những thị Mịch (Gidng tố — Vũ Trọng Phụng), chị Dậu (Tố: đèn — Ngô Tất Tố), vợ anh Pha

(B- 6c đ- ờng cùng — Nguyễn Công Hoan), Bính (Bỉ vở — Nguyên Hồng) đã vật vã , chống lại để tồn tại trong xã hội thực dân phong kiến thối nát, bất

15

công Trong truyện ngắn của Thạch Lam họ là những con ng- 6i nho bé nghéo

mà không hèn Ở họ luôn lấp lánh vẻ đẹp của những -ớc mơ trong sáng và lành mạnh, v- ợt ra khỏi nỗi buồn và bóng tối, v- ợt ra khỏi thân phận và hoàn cảnh của chính mình Mẹ Lê (Nhà mẹ L2) khi sắp trút hơi thở cuối cùng vẫn

có một -ớc muốn giản dị làm xúc động lòng người: “Giá như có người làm

m- ớn” để có tiền nuôi đàn con thơ dại Hai cô gái (Tối ba m- ơi) đã h- ớng về cội nguồn tổ tiên bằng tấm lòng thành kính trong một điều -ớc muốn đầy

nhân bản: đ- ợc trở về sống trong vòng tay êm ái, yêu th- ơng của gia đình

Nguyễn Công Hoan là một pho sử liệu sống sinh động và chân thực về thời kì hiện đại, là bậc thầy của truyện ngắn châm biếm Ngô Tất Tố sự kết

hợp sâu sắc giữa vốn sống của làng quê với những nhận định sắc sảo của một

trí thức Nho học có tâm huyết, nhiệt tình đấu tranh cho lẽ phải và công bằng

xã hội Vũ Trọng Phụng cập nhật với những đề tài xã hội hiện đại Nguyên

Hồng lực l- ỡng với những trang viết về ng- ời lao động thành phố cảng và nỗi

thống khổ của họ trong cuộc đời cũ Thạch Lam với những trang viết giàu lòng nhân ái h-ớng về cái đẹp, cái thiện gợi lên ở ng-ời đọc những suy nghĩ

về tình yêu và nhân phẩm của con ng- ời

Thạch Lam mặc dù cầm bút sáng tác theo tuyên ngôn của Tự Lực văn đoàn nh- ng d-ờng nh- Thạch Lam vẫn lặng lẽ kiếm tìm cho mình một lối đi riêng Lối đi ấy thể hiện bản lĩnh và cá tính của nhà văn chứ không chạy theo thời th- ợng Cùng đề cập đến số phận ng- ời phụ nữ trong xã hội cũ, nếu Khái H-ng, Nhất Linh có những lời bênh vực trực diện, mạnh mẽ đòi quyền sống tự

do và cơm áo cho họ thì Thạch Lam lại lên tiếng đ- ợc sẻ chia, cảm thông cho những kiếp ng- ời bé nhỏ ấy Các nhân vật của Nhất Linh, Khái H-ng muốn đoạn tuyệt với truyền thống để trở thành “con người mới”, mang nhịp sống của con ng-ời ph-ơng Tây trong nhu cầu sống nhiều cho mình thì nhân vật

của Thạch Lam lại trở về vẻ đẹp truyền thống hồn hậu

Nhân vật phụ nữ trong truyện ngắn Thạch Lam là những ng-ời buồn th-ơng cam chịu về thân phận làm ng- ời nh- cái nhìn yêu th- ơng ấm áp đối

với con ng- ời của tác giả Khác với cái nhìn làm trò, con ng- ời đánh rơi phẩm

chất làm ng-ời trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan, khác với con ng-ời oan trái nh- ng không bị tha hoá bởi hoàn cảnh trong sáng tác của Ngô Tất Tố, khác với con ng-ời bị vật hoá, lê tấm thân áo cơm trong sáng tác của Nam Cao, khác với con ng- ời vô nghĩa lý trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng, khác với con ng-ời cải tạo xã hội với mục tiêu cá nhân với những ảo t- ởng xa vời

của Nhất Linh, Khái H- ng

Nguyễn Đình Thi đã nói: “Tác phẩm nghệ thuật là một hình ảnh thực tại, nh- ng đó là hình ảnh có linh hồn Mà chính cái linh hồn này làm cho tác phẩm sống, nghĩa là dù trải qua thời gian vẫn gây đ-ợc xúc động trong lòng người” Thạch Lam đã tạo dựng được hình ảnh người phụ nữ hiện lên như là nạn nhân của xã hội đ-ơng thời làm chúng ta ngậm ngùi, xót xa và hơn hết chúng ta phải cúi mình trân trọng tr- ớc những phẩm chất cao đẹp của họ

17

Ch ong 2: HINH ANHNG OI PHU NU TRONG TRUYEN NGAN

THACH LAM

2.1 Ng ời phụ nữ là những nạn nhân của xã hội

2.1.1 Nạn nhân của lễ giáo phong kiến

Hình ảnh ng- ời phụ nữ là nạn nhân của xã hội phong kiến không phải là

đề tài hoàn toàn mới lạ trong văn học Việt Nam Số phận bất hạnh, oan nghiệt của ng- ời phụ nữ đã đ- ợc nói đến trong các tác phẩm văn học trung đại, văn học hiện đại — những nhà văn cùng thời với Thạch Lam Nh-ng đến Thạch Lam hình ảnh ng-ời phụ nữ hiện lên trong các truyện ngắn của ông là nạn nhân của xã hội thực dân phong kiến đ- ơng thời mới cụ thể, rõ nét Mà tr- ớc hết đó là nạn nhân của những hủ tục phong kiến lỗi thời và tàn bạo T- t-ởng phong kiến với những ràng buộc, khuôn khổ nh- sợi dây xích trói buộc ng- ời phụ nữ

2.1.1.1 Nạn nhân của hủ tục lôi thời và tàn bạo

Thạch Lam nói về tác phẩm của mình “Những quyển sách này tôi viết

ra cũng nh- những cảm giác mới mẻ tôi đã thấy, tôi hết sức diễn tả cho đúng tất cả sự rung động và thi vị của cuộc đời Tôi không có ý muốn kể những câu chuyện thần tiên hay lãng mạn nh- ng những cảm t- ởng của tôi đối với cái đời sống kín đáo và giản dị quanh mình Bởi vì đối với tôi văn ch- ơng không phải đem đến cho ng- ời ta sự thoát ly hay sự quên trái lại văn ch- ơng là một thứ

khí giới thanh tao và đắc lực mà chúng ta có thể vừa tố cáo và thay đổi một cái

thế giới giả dối và tàn ác vừa làm cho lòng ng-ời đọc thêm trong sạch và phong phú hơn” (Thạch Lam — Theo đòng) Thạch Lam đã lên tiếng tố cáo hủ tục phong kiến đã bó buộc ng- ời phụ nữ

Trong truyện ngắn Hai lấn chết, Một đời ng- ời qua hình ảnh của nhân

vật Dung, Liên Thạch Lam gián tiếp lên án hủ tục phong kiến lỗi thời “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” Sự ép gả đã đẩy Dung vào cuộc sống lầm than, thảm