gốm sứ trong quan hệ giao thương việt nam - nhật bản thế kỷ xvii

Gốm sứ trong quan hệ giao thương Việt Nam - Nhật Bản thế kỷ XVII Nguyễn Thị Tường Vân Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn ThS Chuyên ngành: Châu Á học; Mã số 60 31 50 N

Gốm sứ trong quan hệ giao thương Việt Nam -

Nhật Bản thế kỷ XVII Nguyễn Thị Tường Vân

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn ThS Chuyên ngành: Châu Á học; Mã số 60 31 50

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Kim

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Tổng quan về quan hệ giao thương Việt Nam – Nhật Bản thế kỷ XVII Khái

quát về lịch sử phát triển, đặc trưng và những dòng gốm sứ tiêu biểu của Việt Nam và Nhật Bản thế kỷ XVII Bằng việc khai thác và xâu chuỗi các thành tựu nghiên cứu hiện có về lịch sử hình thành, kỹ thuật sản xuất, quá trình phát triển của gốm sứ Việt Nam – Nhật Bản, phân tích một cách chọn lọc các vấn đề trọng yếu trong thương mại gốm sứ hai nước và đem đến một cách đánh giá mới trên cơ sở những lý thuyết hiện

đại để nhìn nhận mối quan hệ giao thương Việt Nam – Nhật Bản thế kỷ XVII

Keywords Gốm sứ; Quan hệ giao thương; Thế kỷ 17; Việt Nam; Nhật bản

AMỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 5

Chương 1 9

LỊCH SỬ QUAN HỆ GIAO THƯƠNG VIỆT NAM - NHẬT BẢN 9

1.1 Những mối liên hệ truyền thống Việt Nam - Nhật Bản 9

1.1.1 Những mối liên hệ thời cổ trung đại 9

1.1.2 Những mối liên hệ thời cận thế 11

1.2 Bối cảnh chung về kinh tế xã hội hai nước Việt Nam - Nhật Bản 15

1.2.1 Bối cảnh kinh tế xã hội Việt Nam thế kỷ XVII 16

1.2.2 Bối cảnh kinh tế xã hội Nhật Bản thế kỷ XVII 19

1.3 Khái quát về hoạt động thương mại Việt Nam - Nhật Bản thế kỷ XVII 21

Chương 2 28

SỰ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC TRƯNG GỐM SỨ VIỆT NAM - NHẬT BẢN 28

2.1 Gốm sứ Việt Nam 28

2.1.1 Sơ lược về lịch sử gốm sứ Việt Nam và các dòng gốm sứ tiêu biểu 28

2.1.2 Đặc trưng của gốm sứ Việt Nam 35

2.1.3 Gốm sứ Việt Nam tìm thấy ở Nhật Bản 38

2.2 Gốm sứ Nhật Bản 43

2.2.1 Gốm sứ Nhật Bản - lịch sử phát triển và những đặc trưng 43

2.2.2 Đặc trưng căn bản của gốm sứ Nhật Bản 52

2.2.3 Gốm sứ Nhật Bản tìm thấy ở Việt Nam 57

Chương 3 60

GỐM SỨ VIỆT NAM - NHẬT BẢN TRONG BỐI CẢNH MẬU DỊCH ĐÔNG Á 60

3.1 Gốm sứ Việt Nam trong hoạt động giao thương quốc tế 60

3.2 Gốm sứ Nhật Bản trong hoạt động giao thương quốc tế 64

3.3 Gốm sứ trong bối cảnh quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản 67

3.3.1 Đánh giá mối tương quan trong quan hệ thương mại gốm sứ 67

3.3.2 Triển vọng về con đường phát triển thương mại gốm sứ Việt Nam qua tham

chiếu với thương mại gốm sứ Nhật Bản 94

KẾT LUẬN 107

PHỤ LỤC 120

Phụ lục 1 : Sơ lược về lịch sử gốm sứ Nhật Bản 120

Phụ lục 2 : Bản đồ gốm sứ Nhật Bản 120

Phụ lục 3 : Gốm sứ Việt Nam tìm thấy ở Nhật Bản 120

Phụ lục 4 : Gốm Hizen xuất khẩu sang Đông Nam Á (nửa cuối thế kỷ XVII) 126

Phụ lục 5: Tính hính xuất nhập khẩu gốm sứ Việt Nam - Nhật Bản 127

Phụ lục 6: Mô hình phân tích SWOT 131

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

tiến sĩ khảo cổ học, Tư liệu Viện Khảo cổ học

quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII qua giao lưu gốm sứ, Hà Nội

4 Vũ Minh Giang (1990), Người Nhật, phố Nhật và di tích Nhật Bản ở Hội An, Kỷ

yếu Hội nghị Quốc tế về đô thị cổ Hội An

thảo quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII qua giao lưu gốm sứ, Hà Nội

Việt Nam thế kỷ XV - XVII, Hội thảo quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII qua

giao lưu gốm sứ, Hà Nội

Nguyên nhân và hệ quả, NXB Thế giới, Hà Nội

XVII, NXB ĐHQGHN

10 Nguyễn Văn Kim (2003), Nhật Bản với Châu Á, những mỗi liên hệ lịch sử và

chuyển biến kinh tế xã hội, NXB ĐHQGHN

11 Nguyễn Văn Kim (1994), Người Hà Lan - Những năm đầu ở Nhật Bản Tạp chí

Nghiên cứu Lịch sử, số 4 (275), tr.54 - 59

12 Nguyễn Văn Kim (1994), Mấy suy nghĩ về thời kì Tokugawa trong lịch sử Nhật

Bản Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 6 (277), tr.54 - 61

13 Nguyễn Văn Kim (1996), Thời kì Tokugawa và những tiền đề cho sự phát triển

của kinh tế Nhật Bản hiện đại Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5 (288), tr.62 - 66

14 Nguyễn Văn Kim (1997), Những nguyên nhân dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế

Nhật Bản thời kì Tokugawa Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 2 (225), 1997, tr.60 - 70

15 Nguyễn Văn Kim (1997), Vài nét về đẳng cấp thương nhân và hoạt động thương

mại ở Nhật Bản thời kì Tokugawa.Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 2 (291), tr.51 - 58

16 Nguyễn Văn Kim (1998), Nhật Bản cuối thể kỉ XVI đầu thế kỉ XVII qua con mắt

của giáo sĩ Allessandro Valignano.Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 2 (297) & 3 (298),

17 Nguyễn Văn Kim (2002), Hệ thống buôn bán ở biển Đông thế kỉ XVI - XVII và vị

trí của một số thương cảng Việt Nam (Một cái nhìn từ điều kiện Địa - Nhân văn) Tạp

chí Nghiên cứu Lịch sử, số 1 (321), tr.45 - 52

18 Nguyễn Văn Kim (2002), Quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản thế kỉ XVI -

XVIII Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 3 (286), tr.56 - 67

19 Nguyễn Văn Kim (2002), Nhật Bản với những mối liên hệ lịch sử, văn hoá truyền

thống Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 4 (323), tr.58 - 69

20 Nguyễn Văn Kim (2003), Chế độ Sankinkotai ở Nhật Bản thời Edo - Quá trình

phát triển, mục tiêu và cơ chế Kỷ yếu Hội thảo khoa học Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản: Những vấn đề lịch sử và hiện tại, Nxb ĐHQGHN, tr.89 - 114

21 Nguyễn Văn Kim (2004), Đại Việt và thương mại Biển Đông từ thế kỉ X đến thế kỉ

XV; trong: Đông Á - Đông Nam Á: Những vấn đề lịch sử và hiện tại, Nxb Thế Giới,

tr.309 - 330

22 Nguyễn Văn Kim (2005), Ngoại thương Đàng Ngoài và mối quan hệ Việt - Nhật

thế kỉ XVII Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3 (346) & 4 (347), tr.19 - 29 & 67 - 73

23 Nguyễn Văn Kim (2006), Về các mối quan hệ, giao lưu kinh tế, văn hoá Việt Nam

- Nhật Bản trong lịch sử Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 5 (65), tr.36 - 47

24 Nguyễn Văn Kim (2007), Thuyền mành từ Đông Nam Á đến Nhật Bản thế kỉ

XVII-XVIII Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 11 (379) và số 12 (380), tr.15 - 25 & 44 -

51

25 Nguyễn Văn Kim (2009), Mạng lưới giao thương Đông Á trước thời đại mở cửa

và những hệ quả phát triển: Trường hợp Hội An Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 3

(97), tr.54 - 68

26 Nguyễn Văn Kim (2010), Quan hệ giao thương giữa các quốc gia Đông Á thế kỉ

XVI - XVII Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 1 (107), 2010, tr.12 - 27

27 Nguyễn Văn Kim (2010), Văn minh và đế chế: Nhìn lại con đường phát triển của

các quốc gia Đông Á Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 2 (406), 2010, tr.3 - 19

28 Khoa Đông Phương học, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN (2003), Quan hệ

Việt Nam - Nhật Bản: những vấn đề lịch sử và hiện tại, NXB ĐHQGHN

29 Khoa Đông Phương học, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN (2004), Nhật Bản

trong thế giới Đông Á và Đông Nam Á, NXB TP Hồ Chí Minh

30 Phan Huy Lê, Nguyễn Ðình Chiến, Nguyễn Quang Ngọc (1995), Gốm Bát Tràng,

NXB Thế Giới, Hà Nội

31 Phan Huy Lê (1999), Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản thế kỷ XV - XVII, trong bối

cảnh lịch sử thế giới và khu vực, Hội thảo quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV -

XVII qua giao lưu gốm sứ, Hà Nội

32 Phan Ngọc Liên (1995), Lịch sử Nhật Bản, NXB Văn hóa - thông tin Hà Nội

33 Phan Hải Linh (2010), Bài giảng chuyên đề nghiên cứu Nhật Bản: Lịch sử văn

hóa xã hội Nhật Bản, NXB Thế giới

34 Trần Đức Anh Sơn (2007), Các thương cảng vùng Trung Bộ Việt Nam và con

đường gốm sứ vung Tây Nam Thái Bình Dương trong thời đại thương mại (thế kỷ XVI - XVII), Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI - XVII, NXB Thế giới

35 Vĩnh Sình (2001), Việt Nam - Nhật Bản - giao lưu văn hóa, NXB Văn nghệ TP Hồ

Chí Minh

36 Nguyễn Thế Tăng (1973), Vài nét về tình hình nghiên cứu Nhật Bản trong thời

gian gần đây, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 152

37 Hữu Thắng (2013), Phát hiện thư tịch cổ ngoại giao Việt Nam ở Nhật Bản,

http://www.vietnamplus.vn/Home/Phat-hien-thu-tich-co-ngoai-giao-Viet-Nam-o-Nhat-Ban/20134/192838.vnplus, 15/04/2013

38 Quang Thư (2000), Làng gốm Bát Tràng - tương lai sẽ là một bảo tàng sống-Thời

báo kinh tế Sài Gòn, (số 9/2000), tr.21

39 Bùi Minh Trí và Nguyễn Long Kerry (2001), Gốm hoa lam Việt Nam, Vietnamese

Blue and White Ceramics, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

40 Bùi Minh Trí, Phạm Quốc Quân: Gốm Hizen Nhật Bản tìm thấy ở một số địa điểm

khảo cổ học Việt Nam, tạp chí Khảo cổ học, số 4 - 1994, tr.44

41 Bùi Minh Trí (2003) Tìm hio cổ học, số 4y ở mộ Nam qua “Con đường gốm sứ

trên biển” Tạp chí Khảo cổ học, số 5/ 2003, tr 49 - 74

42 Lưu Ngọc Trịnh (1998), Kinh tế Nhật Bản - những bước thăng trầm trong lịch sử,

NXB Thống kê

43 Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN (2006), Quan hệ văn hóa giáo dục Việt Nam

- Nhật Bản và 100 năm phong trào Đông Du, NXB ĐHQGHN

44 Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN (2007), Việt Nam trong hệ thống thương mại

châu Á thế kỷ XVI - XVII, Hội thảo quốc tế

45 Hội thảo quốc tế, Đồ gốm sứ Việt Nam và mối quan hệ Việt Nam-Nhật Bản

46 Hội đồng biên soạn (2003), Cổ vật Việt Nam (Vietnamese Antique), Cục Bảo tồn

bảo tàng, Bảo tàng lịch sử Việt Nam, Hà Nội

47 Một số thu hoạch từ buổi thuyết trình của GS.Ohashi Koji với chủ đề "Sứ Hizen

của Nhật Bản xuất khẩu đến Đông Nam Á nửa cuối thế kỷ XVII đến nửa cuối thế kỷ XVIII"

48 Một số thu hoạch từ buổi thuyết trình của TS.Phan Hải Linh với chủ đề "Tình hình

nghiên cứu Nhật Bản tại Việt Nam"

49 Trung tâm Quản lý Bảo tồn di tích Hội An (2009), Hình ảnh Giao lưu văn hóa

Việt Nam - Nhật Bản tại Hội An, Quảng Nam

Tài liệu dịch sang tiếng Việt

50 Edwin O.Reischauer (1998), Nhật Bản câu chuyện về một quốc gia (Nguyễn Bình Giang, Phạm Bìch Thu, Bùi Trường Giang)

51 G.B.Sansom (1990), Lược sử văn hóa Nhật Bản (2 tập), NXB KHXH

52 G.B.Sansom (1994), Lịch sử Nhật Bản (3 tập), NXB KHXH

53 Kikuchi Seiichi (1997), “Nơi sản xuất đồ sành sứ Việt Nam được phát hiện ở Hội

An”, Điều tra khảo cổ học phố Nhật Bản tại Hội An Việt Nam, Vol 4, Viện nghiên cứu

Văn hoá Quốc tế Đại học Nữ sinh Showa, 1998

54 Kikuchi Seiichi - Abe Yuriko, “Phương pháp kỹ thuật phân loại và chế tác đồ

sành sứ Việt Nam” Điều tra khảo cổ học phố Nhật Bản tại Hội An Việt Nam 1997 Vol

4, Viện nghiên cứu Văn hoá Quốc tế Đại học Nữ sinh Showa, 1998

55 Kikuchi Seiichi (1998), “Nơi sản xuất đồ sành sứ Việt Nam được phát hiện ở Hội

An” Điều tra khảo cổ học phố Nhật Bản tại Hội An Việt Nam 1997 Vol 4, Viện nghiên

cứu Văn hoá Quốc tế Đại học Nữ sinh Showa

56 Noritake Tsuda (1990), Sổ tay nghệ thuật Nhật Bản, NXB Khoa học Xã hội, Viện

Kinh tế - Thế giới, Hà Nội

57 R.H.P.Mason, J.G.Caiger (2003), Lịch sử Nhật Bản (Nguyễn Văn Sỹ), NXB Lao

động, Hà Nội

58 Sakurai Kiyohiko - Kikuchi Seiichi (2002), Gốm sứ - Phố Nhật Bản - lịch sử giao

lưu Nhật Bản Việt Nam cận đại, NXB Kashiwa Shobo

59 Tsuda Noritake (1990), Sổ tay nghệ thuật Nhật Bản (Đặng Việt Ngoạn), NXB

KHXH, Hà Nội

60 Waiguo Taoci Yishu Tudian (2004), Từ điển nghệ thuật gốm sứ thế giới, NXB Mỹ

thuật, Hà Nội

61 Arnold Toynbee (2002), Nghiên cứu về lịch sử - Một cách thức diễn giải, NXB Thế Giới, Hà Nội

62 Uchida Kusuo (1999), Về bức tranh Chaya Shinroku Giao chỉ mậu dịch độ hải đồ

của chùa Jomyo, Hội thảo quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII qua giao lưu

gốm sứ, Hà Nội

63 Sakurai Kiyohiko (1999), Giao lưu văn hóa Đông Tây qua con đường tơ lụa trên

biển, Hội thảo quốc tế quan hệ Việt - Nhật thế kỷ XV - XVII qua giao lưu gốm sứ, Hà

Nội

64 Nagaszumi Youko (1987), Bản kê số lượng các sản phẩm xuất nhập khẩu của tàu

thuyền Trung Quốc năm 1637 - 1833, NXB Soubun

65 Đại học nữ sinh Showa (2003), Nghiên cứu khảo cổ học tại khu vực Hội An vol.3, Viện nghiên cứu văn hoá quốc tế đại học nữ sinh Showa

Tài liệu tiếng Anh

66 Diane Durston (2001), Japanese Crafts - A complete guide to Today’s Traditional

Handmade Objects, Kondasha International

67 Edmund de Waal, Rupert Faulkner, Gregory Irvine Anna Jackson, Annie M.Van

Assche (2002), Timeless Beauty Traditional Japanese Art from the Montgomery

Collection, Skira Editore, Milano, Italy

68 Hiromi Itabashi (2003), Roppo Tamura, Naoki Kawabuchi, Building your own

kiln, Three japanese potter give advice and instructions, Kondasha International

69 John Stevenson & John Guy (1997), Vietnamese Ceramics, A Separate Tradition, NXB Art Media Resources và Avery Press, Chicago

70 Miyeko Murase (2003), Turning point: Oribe and the arts of sixteeth century

japan, The Metropolitan Museum of Art, New York

71 Louis Gonse, Akiko Mabushi (2003), Inside Japanese Ceramics - A Primer of

Materials, Techniques and Traditions

72 Takeshi Nagatake (2003), Classic japanese porcelain, Imari and Kakiemon,

Kondasha International

73 Takao Tsuchiya (1977), An economic history of Japan, Porcupine Press,Inc,

Philadelphia, Pensylvania

74 Soame Jenyns (1965), Japanese Porcelain, Faber and Faber, London

75 Soetsu Yanagi (1989), The unknown craffsman, a japanese insight into beauty,

Kondasha International

76 Hazel H.Gorham (1971), Japanese and Oriental Ceramics, Charlles E.Tuttle

Company, Rutland, Vermont&Tokyo, Japan

77 T.Volker (1971), Porcelain and The Dutch East India Company as recorded in

the Dagh - registers of Batavia castle, those of Hirado and Deshima and other contemporary papers 1602 - 1682, Leiden E.J.Brill

78 Oliver R Impey (1994), The Early Porcelain Kilns of Japan, Clarendon Press

79 Jilly Traganou (2004), The Tokkaido road, Traveling and representation in Edo

and Meiji Japan, Routledge Curzon, London

80 Brian Moeran (1997), Folk art potters of Japan, Beyond an anthropology of

aesthetics, University of Hawaii Press, Honolulu

81 Penny Simpson, Kanji Sodeoka (2004) The Japanese Pottery Handbook,

Kondasha International, Tokyo

82 John Stevenson & John Guy (1997), Vietnamese Ceramics : A Separate Tradition,

Chicago Avery Press

83 Guy J (1980), Oriental trade ceramics in South East Asia 10th to 16th Century,

National Gallery of Victoria

84 Museum of Oriental Ceramics (1997), Blue and White in the East Asia, ?, Osaka

85 Frederick L Olsen (2001), The Kiln book: materials, specifications & construction Kiln Book, Krause Publications

86 Louise Allison Cort (1979), Shigaraki, Potters' Valley, Kodansha International

87 Richard L Wilson (1995), Inside Japanese Ceramics: Primer of Materials, Techniques and Traditions, Weatherhill

88 Herbert H Sanders, Kenkichi Tomimoto (1967), The world of Japanese ceramics, Kodansha International

89 Oliver R Impey (1996), The early porcelain kilns of Japan, Oxford University

Press, USA Eric Lesser, Michael Fontaine (2000), Knowledge and Communities

(Resources for the Knowledge - Based Economy), Routledge

90 Michael H Zack (1999), Knowledge and Strategy, Routledge

Tài liệu tiếng Nhật

91 桜井清彦・菊地誠一新(2002),世日本町陶磁器日越交流史、柏書房

92 日本歴史学会 (1982), 日本歴史, 号 404 - 409

93 日本美術館 (1997), 小学館

94 九州近世陶磁学会 (2010) 世界に輸出された肥前陶磁: 九州近世陶 磁学会

20 周年記念

95 辻 惟雄(2002), 日本美術史, 美術出版社; 増補新装版