xác định giá trị của một số chỉ tiêu nhân trắc cơ bản theo tuổi và giới ở người trên 16 tuổi quận đống đa, hà nội

Nhân trắc học ngày càng phát triển mạnh mẽ và phong phú, tùy theomục đích nghiên cứu, người ta chia ra: Nhân trắc nhân chủng học, chuyênnghiên hình thái các các chủng tộc loài người; Nhâ

NGUYỄN ĐẠO UYÊN

§¸NH GI¸ MéT Sè CHØ TI£U NH¢N TR¾C ë NG¦êI

TR£N 16 TUæI QUËN §èNG §A, Hµ NéI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP BÁC SỸ Y KHOA

KHÓA 2007-2013

Hà Nội - 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOBỘ Y TẾ

NGUYỄN ĐẠO UYÊN

§¸NH GI¸ MéT Sè CHØ TI£U NH¢N TR¾C ë NG¦êI

TR£N 16 TUæI QUËN §èNG §A, Hµ NéI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP BÁC SỸ Y KHOA

KHÓA 2007-2013

Người hướng dẫn: PGS.TS TRẦN SINH VƯƠNG

Hà Nội - 2013

LỜI CẢM ƠN

∗ Phòng Đào Tạo Đại Học trường Đại Học Y Hà Nội.

Đã cho phép, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trìnhhọc tập

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới:

PGS-TS Trần Sinh Vương - là người thầy đã kỳ công hướng dẫn,truyền đạt cho tôi nhiều ý kiến quý giá để tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi xin chân thành cám ơn tới:

∗ PGS-TS Nguyễn Văn Huy - trưởng Bộ môn Giải Phẫu trường Đại Học Y HàNội

∗ Các thầy cô và nhân viên Bộ môn Giải Phẫu trường Đại Học Y Hà Nội

Đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận

Lời cám ơn sau cùng:

Tôi xin gửi lời cám ơn tới các thầy, cô, bạn bè… đã dành cho tôi mọi tìnhcảm chân thành cũng như sự giúp đỡ quý báu cho tôi trong quá trình học tập Vàcuối cùng tôi xin được gửi đến những người thân trong gia đình đã tạo mọi điềukiện thuận lợi để tôi có niềm tin và nghị lực trong học tập và cuộc sống

Hà Nội, ngày……… tháng…… Năm 2013

Nguyễn Đạo Uyên

Tôi xin cam đoan, đây là nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết quả trongkhóa luận là hoàn toàn trung thực.

Nguyễn Đạo Uyên

BMI : Chỉ số khối cơ thể (Body mass index)CED : Thiếu năng lượng trường diễn

FAO : Tổ chức Nông Lương Thế Giới

TĐTDD : Tổng điều tra dinh dưỡng

DAĐTCB : Dự án điều tra cơ bản

ẢNG

Chiều cao nói lên tầm vóc của một người, việc nâng cao tầm vóc, thểlực con người là một đòi hỏi thực tiễn của đất nước ta hiện nay, nhằm nângcao chất lượng nguồn nhân lực, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước, từng bước cải thiện giống nòi Ngoài sự chi phối một phần bởiyếu tố di truyền, thì chiều cao còn chịu sự chi phối rất lớn bởi chế độ dinhdưỡng và luyện tập thể lực Việc nghiên cứu chiều cao đến tuổi nào là ngừngphát triển và tuổi nào là suy giảm là rất cần thiết để từ đó góp phần lập rachiến lược chăm sóc sức khỏe về dinh dưỡng và luyện tập thể lực một cách cụthể, phù hợp với từng giai đoạn phát triển, nhằm đạt được chiều cao tối đa

[21] Việc nghiên cứu sự biến đổi chiều cao theo thời gian là mục tiêu tiếptheo của khóa luận.

Trong nghiên cứu nhân trắc ở một cộng đồng thì việc đánh giá tìnhtrạng dinh dưỡng luôn là một đòi hỏi không thể thiếu [20], hơn nữa đánh giátình trạng dinh dưỡng bằng nhân trắc học là phương pháp đơn giản nhất, ít tốnkém nhất, và được áp dụng phổ biến trên toàn thế giới [1] Qua nghiên cứunhiều quần thể người mà chủ yếu ở người châu Âu, châu Mỹ, tổ chức y tế thếgiới (WHO), tổ chức nông lương thế giới (FAO) đã công nhận chỉ số khối cơthể (Body Mass Index = BMI) là một chỉ số lý tưởng để đánh giá dinh dưỡng

ở người trưởng thành [26], [28] Ở Việt Nam, theo nghiên cứu của tác giảTrần Sinh Vương, Trịnh Văn Minh thì BMI là một chỉ số lý tưởng để đánhgiá tình trạng tình trạng dinh dưỡng cộng đồng ở người Việt Nam trưởngthành [19], [20] Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở người trưởng thànhdựa trên BMI cũng là một mục tiêu của khóa luận này

Tóm lại: Trên cơ sở phân tích các số liệu nhân trắc thu thập được ởngười trưởng thành quận Đống Đa, khóa luận này nhằm ba mục tiêu:

1 Xác định giá trị của một số chỉ tiêu nhân trắc cơ bản theo tuổi và giới ở

người trên 16 tuổi quận Đống Đa, Hà Nội.

2 Đánh giá về sự tăng trưởng, suy giảm chiều cao theo tuổi và giới.

3 Đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở người trưởng thành quận Đống Đa theo

tuổi và giới dựa trên BMI.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 MỘT VÀI NÉT VỀ NHÂN TRẮC HỌC

Nhân trắc học được con người biết đến từ rất lâu, có thể nói là từ khingười ta biết đo chiều cao, cân nặng mình Tuy nhiên phải đến đầu thế kỷ 20,với sự phát triển của toán thống kê được ứng dụng trong nghiên cứu nhân trắcthì nhân trắc học mới trở thành một môn khoa học thực sự - khoa học dùngcác phương pháp toán học và thống kê để nhận định và phân tích sự đo đạccủa các kích thước cơ thể con người nhằm rút ra các kết luận phục vụ cuộcsống hàng ngày [11]

Vào năm 1914, R Martin được xem là người đặt nền móng cho nhântrắc học hiện đại với tác phẩm “Giáo trình về nhân trắc học “trong đó ông đã

đề xuất và hoàn chỉnh một hệ thống dụng cụ đo đạc, các phương pháp nghiêncứu trong nhân trắc học, đặc biệt là sự ứng dụng toán thống kê sinh học (tríchtheo Atlat nhân trắc học người Việt Nam trong lứa tuổi lao động [18])

Nhân trắc học ngày càng phát triển mạnh mẽ và phong phú, tùy theomục đích nghiên cứu, người ta chia ra: Nhân trắc nhân chủng học, chuyênnghiên hình thái các các chủng tộc loài người; Nhân trắc học đường, nghiêncứu hình thể và các tiêu chuẩn kiểm tra sức khỏe học sinh; Nhân trắc thể dụcthể thao, nghiên cứu các tiêu chuẩn kiểm tra sức khỏe vận động viên hoặc xácđịnh thiên hướng cũng như lựa chọn vận động viên vào môn thể thao thíchhợp nhất; Nhân trắc nghề nghiệp nhằm xác định thiên hướng nghề nghiệpthích hợp cho từng đối tượng ; Nhân trắc y học, nghiên cứu sự phát triển cơthể trẻ em theo từng lứa tuổi, phân loại tình trạng dinh dưỡng và thể lực, xácđịnh các thay đổi hình thái do bệnh lý và đánh giá tình trạng bình thường haybệnh tật của một người… [11]

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHÂN TRẮC Ở NGƯỜI VIỆT NAM TRƯỞNG THÀNH

Tình hình nghiên cứu trước năm 1975

Ở nước ta, nhân trắc học đã được quan tâm khá sớm, từ những năm 30của thế kỷ XX tại viện Giải Phẫu học Hà Nội và Ban Nhân học thuộc ViệnViễn Đông Bác Cổ, với những công trình nghiên cứu của Đỗ Xuân Hợp,Bigot, Huard P được công bố chủ yếu trong nội san “Các công trình nghiêncứu của Viện Giải Phẫu học, Đại học y khoa Đông Dương”từ 1936 đến 1944.Tuy nhiên các công trình này vẫn còn ít nhiều hạn chế, vì chưa vận dụng đượctoán thống kê vào việc trình bày và nhận định kết quả, đồng thời các phươngtiện nghiên cứu cũng không được nói tới (dẫn theo Trần Sinh Vương [20] )

Việc nghiên cứu bị đứt đoạn qua chín năm kháng chiến chống Pháp vàbắt đầu khôi phục trở lại từ khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954 Tronggiai đoạn này do nhu cầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, các công tác

cơ bản về điều tra y tế đã được đẩy mạnh, trong đó điều tra nhân trắc đã cóbước tiến đáng kể, toán học thống kê đã được vận dụng để nhận định kết quảchính xác hơn (dẫn theo Nguyễn Trường An [1] )

Vào các năm 1967, 1972 hai hội nghị toàn miền Bắc về hằng số sinh họcngười Việt Nam đã được tổ chức, qua đó rất nhiều công trình nghiên cứu đươctổng kết và cuấn sách “Hằng số sinh học người Việt Nam”đã được xuất bản[15] Theo Nguyễn Tấn Gi Trọng thì đây là cuốn sách đầu tiên về hằng số sinhhọc ở người Việt Nam, nó sẽ góp phần rất lớn giúp nâng cao chất lượng chocông tác chẩn đoán, điều trị và theo dõi sức khỏe hàng ngày của người dânnước ta trong giai đoạn này, vì trước kia các bác sĩ phải sử dụng các chỉ số sinhhọc được nghiên cứu ở người châu Âu [15] Đây được xem như là chuẩn mẫutham khảo đầu tiên của người Việt Nam ở hai thập kỷ 60 và 70

Tuy nhiên đây là giai đoạn đất nước đang có triến tranh, các phươngtiện nghiên cứu, xử lý số liệu còn thiếu thốn nhiều và không đồng bộ, hơn nữacác đối tượng đươc nghiên cứu lại chỉ là người miền Bắc nên tính đại diện củahằng số sinh học chưa cao [14].

Tình hình nghiên cứu từ năm 1975 đến nay

Trên phạm vi toàn quốc đã có hai công trình lớn nghiên cứu về hìnhthái, thể lực người trưởng thành, đó là:

Cuốn “Atlat nhân trắc học người Việt Nam trong lứa tuổi lao động”doViện Khoa Học Kỹ Thuật Bảo Hộ Lao Động đã xuất bản (Võ Hưng làm chủbiên) [18] Đây là một nghiên cứu có quy mô lớn, tiến hành trong 4 năm từ

1981 đến 1984, trên 13.223 người trưởng thành, (6493 nam và 6730 nữ), ở cả

ba miền Bắc, Trung, Nam; 5 nhóm tuổi được nghiên cứu là: 17-19; 20-29; 39; 40-49; 50-55 Vì các đối tương được nghiên cứu hầu hết là công nhânthuộc các nghành công nghiệp phổ biến trong cả nước nên các đối tượngnghiên cứu vẫn phần nào mang tính chọn lọc, chưa thể đại diện một cách đầy

30-đủ cho người Việt Nam trưởng thành và cũng do mục tiêu ứng dụng vào thiết

kế dụng cụ và nơi làm việc nên các nghiên cứu trong công trình chủ yếu là vềtầm vóc cơ thể, ít đề cập đến các chỉ tiêu sinh học khác liên quan tới sức khỏe,bệnh tật [20] Tuy nhiên kết quả của công trình này được xem như là chuẩnmẫu tham khảo thứ hai và là đại diện cho thập kỷ 80, kết quả cũng đã nêu lênnhận định là có quy luật về gia tăng tầm vóc cơ thể theo thời gian so với thập

kỷ trước

Công trình tiếp thứ hai được tiến hành trong thập kỷ 90, đây là một dự

án cấp nhà nước mang tên “Điều tra cơ bản một số chỉ tiêu sinh học ngườiViệt Nam bình thường ở thập kỷ 90” Trong đó đề tài nghiên cứu về các chỉtiêu hình thái-thể lực, dinh dưỡng là một phần của dự án này So với các

nghiên cứu về nhân trắc mang tầm cỡ quốc gia của thời kỳ trước thì đây là đềtài nghiên cứu đầy đủ hơn cả, với số liệu nhân trắc lên tới hàng vạn, thu thập

ở 19 tỉnh thành phố trải khắp ba miền Bắc, Trung, Nam Đề tài này gồm 12 đềmục nghiên cứu và do GS-TS Trịnh Văn Minh làm chủ nhiệm Trong đó tất

cả các đề mục nghiên cứu đều tuân thủ thống nhất về nội dung, kỹ thuật cũngnhư phương pháp nghiên cứu, được đề ra trong “Mô hình nghiên cứu một sốchỉ tiêu nhân trắc cơ bản người Việt nam bình thường ở thập kỷ 90” do GS.Trịnh Văn Minh thiết kế và đã đươc hội đồng cấp bộ thống nhất thông quavào năm 1993 [6] Số liệu nghiên cứu được thống kê và đánh giá theo từng đềmục ở từng vùng nghiên cứu [9] Các kết quả nghiên cứu trên toàn quốc đãđược Trịnh Văn Minh chủ trì thực hiện, trong nhóm chỉ tiêu nhân trắc ngườilớn đã nghiên cứu trên 43.991 người (21.443 nam; 22.548 nữ), mỗi đối tượngđược đo 10 kích thước nhân trắc cơ bản và 4 chỉ số hình thái thể lực được tínhtoán So với hai cuộc tổng điều tra ở thập kỷ 70 và 80 thì dự án điều tra cơbản nói chung và đề tài nhánh về “Các chỉ tiêu nhân trắc người Việt Nambình thường ở thập kỷ 90” nói riêng, đã có những đóng góp rất có giá trị chonghiên cứu nhân trắc như:

 Đưa ra được cách phân chia nhóm tuổi rất thiết thực, giúp đánh giá đượcchính xác hơn diễn biến các kích thước nhân trắc theo tuổi và đình điểm của

sự phát triển của các đối tượng được nghiên cứu, đó là phân chia tuổi nghiêncứu từ 16-25 tuổi, mỗi năm là một nhóm tuổi [7] Trong khi đó, cách phânchia nhóm tuổi để nghiên cứu của cuốn Hằng số sinh học là gộp các tuổi giaiđoạn sau dậy thì làm một nhóm [15]; còn cuốn Atlat nhân trắc học thì phâncác đối tượng dưới 20 tuổi thành môt nhóm, những tuổi sau đó là 10 năm mộtnhóm [18]

 Đề tài đã đi sâu vào nghiên cứu các chỉ tiêu dinh dưỡng như: BMI, bề dày lớp

mỡ dưới da… mà các cuộc điều tra trước còn ít quan tâm

 Các kết quả nghiên cứu là một chuẩn tham khảo có gia trị cập nhật, làm cơ sởtham khảo cho các nghiên cứu chuyên sâu và được xem như là chuẩn mẫutham khảo đại diện cho thập kỷ 90.

Ngoài hai cuộc tổng điều tra trên thì còn rất nhiều các công trìnhnghiên cứu của rất nhiều tác giả khác nhau, dưới đây sẽ điểm qua một số côngtrình giúp cho việc hoàn thành bản khóa luận

Ở miền Nam, nhóm nghiên cứu gồm Nguyễn Thị Đoàn Hương, LêTuyết Lan và cộng sự đã nghiên cứu trên 767 sinh viên (476 nam và 300 nữ)của hai trường đại học ở Thành Phố Hồ Chí Minh là Đại học Y Dược và Đạihọc Sư phạm kỹ thuật Thủ Đức (1979) [4] Các tác giả đã rút ra một số kếtluận có ý nghĩa về sự phát triển tầm vóc và thể lực như:

 Đỉnh cao về sự phát triển tầm vóc của nữ là ở tuổi 19-21, ở nam giới thì đỉnhđiểm của sự phát triển là ở tuổi 22-23

 So với kết quả của hằng số sinh học (1975), tất cả các kích thước nghiên cứucủa tác giả đều cao hơn và có xuất hiện quy luật gia tăng về chiều cao ở cả 2giới từ 3-5cm

Năm 1991, trong luận án Phó tiến sỹ Y học về “Đặc điểm hình thái thểlực các nhóm dân tộc Ê-Đê, Xơ-Đăng, Ba-Na, Mơ-Nông ở Tây Nguyên” củaMai Văn Thìn (1991) Tác giả đã rút ra những nhận định có giá trị về sự khácbiệt hình thái, thể lực giữa người Việt với các dân tộc và giữa các dân tộc vớinhau: Thể lực của nam Ê-Đê và nữ Mơ-Nông là lớn nhất so với các dân tộkhác, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với P< 0,001; so với người Việt thì hầuhết các kích thước của nam, nữ Tây Nguyên đều lớn hơn

Ở miền Trung, năm 2004 Nguyễn Trường An đã nghiên cứu trên 8258đối tượng (3950 nam và 4308 nữ), tuổi từ 15 trở lên, là cư dân của tỉnh ThừaThiên Huế và sinh viên của Đại học Huế (đến từ các tỉnh miền trung) [1].Cách phân chia nhóm tuổi của các đối tượng được nghiên cứu tuân theo đề

nghị của GS Trịnh Văn Minh [7] Qua phân tích các kết quả thu thập được,tác giả đưa nhận xét:

 Thể lực của người trưởng thành miền Trung tương đương với miền Bắc, thấphơn người miền Nam và Tây Nguyên Có sự khác biệt rõ rệt về thể lực giữa 2khu vực nông thôn và thành thị của người miền Trung

 Xét về diễn biến chiều cao theo tuổi; ở nam giới, chiều cao tăng nhanh từ 15đến 18 tuổi, tăng chậm lại cho đến 20 tuổi và ít nhiều dao động ở các tuổi từ

21 đến 24, sau đó chiều cao có xu hướng giảm dần nhẹ kéo dài từ 25 đến 59tuổi và suy giảm mạnh rõ rệt ở tuổi ≥ 60 Ở nữ giới, chiều cao cũng tăngnhanh từ tuổi 15 đến 18 nhưng tốc độ tăng nhỏ hơn nam, tương đối ổn định từ

18 đến 21 tuổi, sau đó có xu hướng giảm dần, có sự suy giảm rõ nét từ nhómtuổi 30-39 và giảm mạnh ở nhóm tuổi ≥ 60

Ở miền Bắc, trong những năm đầu của thập kỷ 90, Nguyễn Hữu Chỉnh,Nguyễn Thế Hùng… đã nghiên cứu về hình thái - thể lực của sinh viên củađại học Y Hải Phòng, 495 sinh viên (264 nam và 231 nữ) đã được nghiên cứutrong vòng 3 năm từ 1992-1994[2] Qua đó tác giả đưa ra nhận xét là: Hìnhthái, thể lực của các sinh viên đều cao hơn ít nhiều so với số liệu của hằng sốsinh học năm 1975

Trong số rất nhiều các nghiên cứu ở miền Bắc thì nổi bật hơn cả là cáccông trình nghiên cứu của nhóm tác giả Trịnh Văn Minh, Trần Sinh Vương,

…đã nghiên cứu hình thái thể lực của người trưởng thành ở các tỉnh đồngbằng miền Bắc từ năm (1992-1997) [8], [9] Qua cuộc điều tra thí điểm ở xãLiên Ninh thuộc ngoại thành Hà Nội, Trịnh Văn Minh đã xây dựng mô hìnhnghiên cứu được đưa ra trong “Nghiên cứu điều tra một số chỉ tiêu nhân trắc

cơ bản, để đánh giá tình trạng thể lực, dinh dưỡng và sự tăng trưởng ngườiViệt Nam bình thường trong giai đoạn hiện nay” [7], mô hình sau đó đã đượcthống nhất sử dụng trong các nghiên cứu nhân trắc trên toàn quốc

Năm 1994, Trịnh Văn Minh, Trần Sinh Vương và cộng sự đã điều tra

về một số chỉ tiêu nhân trắc cơ bản của cư dân trưởng thành phường ThượngĐình và xã Định Công - Hà Nội [8] Qua các kết quả thu được các tác giả đãđưa ra nhận xét:

 Sự phát triển chiều cao của nam giới đạt đỉnh điểm ở lớp tuổi 20-24, nữ giới

là ở tuổi 19-24 Ở cả hai giới chiều cao đều bắt đầu giảm từ lứa tuổi 30-39 (nữgiảm nhanh hơn nam)

 So với hằng số sinh học năm 1975 và Atlat nhân trắc năm 1986 thì các chỉ sốthể lực và dinh dưỡng của các đối tượng được nghiên cứu đều cao hơn hẳn

Năm 2005, Trần Sinh Vương đã bảo vệ luận án tiến sĩ Y học về

“Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, thể lực, dinh dưỡng người Việt Namtrưởng thành ở một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ”, tác giả đã nghiên cứu 7.968đối tượng (3.769 nam và 4.199 nữ) là cư dân của các tỉnh đại diện cho vùngđồng bằng Bắc Bộ, tuổi từ 16 trở lên, thuộc đủ mọi thành phần xã hội vànghề nghiệp [20] Công trình của tác giả đã nghiên cứu về nhiều chỉ số nhântrắc khác nhau, giải quyết được những vấn đề quan trọng gây nhiều thắc mắc

mà trước đó chưa được lý giải Trong phần nghiên cứu về đặc điểm hình thái,tác giả có đưa ra nhận xét:

 Thể lực của người trưởng thành khu vực đồng bằng Bắc Bộ thấp hơn so với ngườitrưởng thành ở các khu vực miền Trung, miền Nam và Tây Nguyên

 Chiều cao cơ thể của cả hai giới vẫn tiếp tục tăng trong giai đoạn sau dậy thì,đạt đỉnh điểm vào độ tuổi 20-21 đối với nữ và 21-22 đối với nam Sau 16 tuổi,chiều cao cơ thể tăng chủ yếu là do tăng chiều cao ngồi Từ tuổi 49 trở đi,chiều cao cơ thể của cả hai giới đều giảm xuống

 Xuất hiện quy luật gia tăng chiều cao theo thời gian ở cả 2 giới trong độ tuổi từ20-29 so với HSSH (1975) và Atlat nhân trắc (1986), chiều cao ở cả hai giới lầnlượt cao hơn khoảng 4 và 2 cm đối với nữ, 5 và 2cm đối với nam

Những năm gần đây, Trần Sinh Vương đã có những nghiên cứu trên cưdân địa bàn Hà Nội như:

Ở huyện Mỹ Đức, 3.027 đối tượng (nam 1.227 và nữ 1800) đã đượcnghiên cứu [22], tác giả đã đưa ra kết quả bước đầu: Sau 16 tuổi, chiều caocủa cả nam và nữ tiếp tục tăng, đạt cao nhất ở tuổi 19 đối với nam (trungbình: 165,51cm) và nữ là ở những tuổi 21-22 (trung bình: 154,82cm)

Ở huyện Ba Vì, nghiên cứu 3.004 người (1.429 nam và 1.575 nữ) [23],kết quả bước đầu cho thấy: Sau dậy thì, chiều cao tiếp tục tăng dần theo tuổi ở

cả hai giới, đạt mức cao nhất đối với nam là ở tuổi 23-24 (trungbình:165,31cm), ở nữ là tuổi 21 (trung bình: 154,45 cm)

Nhằm mục đích đánh giá sự biến đổi chiều cao ở người trưởng thànhsống tại Hà Nội, tác giả đã nghiên cứu trên 8.780 người (3728 nam và 5052nữ) từ tuổi 16 trở lên [21], qua phân tích các kết quả thu được cho thấy: Sau

16 tuổi chiều cao của cả hai giới đều tiếp tục tăng dần và đạt cao nhất ở namgiới tuổi 24 (167,31 ± 5.69 cm); với nữ là ở tuổi 21 (156,04 ± 4.38 cm) Saugiai đoạn này, chiều cao khá ổn định và sau tuổi 39 thì chiều cao của cả haigiới giảm đi rõ rệt

Như vậy nhìn qua về các công trình nghiên cứu về nhân trắc của ngườiViệt Nam trưởng thành qua các giai đoạn có thể thấy tầm vóc, thể lực củangười dân nước ta đã tăng lên qua các giai đoạn Nhìn chung, tầm vóc và thểlực của người trưởng thành tăng dần từmiền Trung đến đồng bằng Bắc Bộ,tiếp theo là miền Nam và cao nhất ở Tây Nguyên Riêng về chiều cao, cácnghiên cứu đều cho thấy có quy luật gia tăng chiều cao cơ thể theo thời gian

1.3 GIÁ TRỊ CỦA BMI VÀ TÌNH HÌNH ĐÁNH GIÁ DINH DƯỠNG Ở NGƯỜI TRƯỞNG THÀNH VIỆT NAM DỰA TRÊN BMI

1.3.1 Giá trị của BMI

BMI = cân nặng (kg) / chiều cao 2 (m) hay BMI = W / H 2

Trong đó: Weight (W) là cân nặng, height (H) là chiều cao.

1.3.1.1 BMI - chỉ số lý tưởng để đánh giá dinh dưỡng ở người trưởng thành

Trên thế giới, BMI là một chỉ số cơ bản đã được Tổ Chức Y Tế Thế Giới(WHO) và Tổ Chức Nông Lương Thế Giới (FAO) công nhận là chỉ số lý tưởng

để đánh giá tình tạng dinh dưỡng ở cộng đồng người trưởng thành [26], [28]

WHO và FAO đã đưa ra hai tiêu chuẩn của một chỉ số lý tưởng (dẫntheo Shetty và James [28]) là:

− Thứ nhất: phải tương tương quan tối đa với cân nặng

− Thứ hai: phải tương quan tối thiểu với chiều cao (nghĩa là ít bị ảnh hưởng bởitầm vóc)

Ngoài ra, chỉ số đó phải dựa trên số đo đơn giản, có độ chính xác cao,

dễ thực hiện ở cộng đồng, đồng thời nó phải phản ánh tốt các chỉ tiêu dinhdưỡng khác như: khối mỡ cơ thể, bề dày lớp mỡ dưới da… (dẫn theo TrầnSinh Vương [20].)

Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra được BMI thỏa mãn các yêu cầu trên:

 BMI và mối tương quan với chiều cao, cân nặng:

Qua nhiều nghiên cứu khác nhau ở người trưởng thành thuộc các cộngđồng dân cư khác nhau trên thế giới cho thấy: BMI có tương quan cao và ổnđịnh với cân nặng (r từ 0,83-0,95), không có tương quan với chiều cao (r thayđổi từ -0,20-0,08) → Điều đó chứng tỏ BMI tương quan chặt chẽ với cânnặng và tương đối độc lập với chiều cao (bảng 1.1) Do vậy BMI đã đáp ứngđược 2 tiêu chuẩn cơ bản cần phải có của một chỉ số lý tưởng

Bảng 1.1 Tương quan của BMI với cân nặng và chiều cao qua một số

nghiên cứu (dẫn theo Shetty và James [28])

Chiều cao

-0,1-0,08

0,02 / 0,05-0,20-0,08-0,03-0,01/-0,12

-0,02/-0,12-0,20-0,17-0,23/-0,09-0,15

Chú thích:* 5 nhóm sắc tộc khác nhau

 BMI liên quan với khối mỡ cơ thể và bề dày lớp mỡ dưới da:

Bằng cách so sánh giữa BMI và lượng mỡ cơ thể (được ước tính bằngphương pháp đáng tin cậy là đo tỷ trọng), nhiều nghiên cứu khác nhau trêncác quần thể khác nhau đã chỉ ra rằng BMI có tương quan chặt chẽ với khối

mỡ cơ thể với r = 0,70-0,95 Đồng thời BMI cũng cho thấy BMI tương quanchặt chẽ với tổng các nếp gấp da r = 0,61-0,95 theo số liệu của Keys và cộng

sự năm 1972 (dẫn theo Shetty và James [20])

 BMI liên quan với tình trạng kinh tế:

Fracois (1989), Gracia và Alderman (1991), Ferro - Luzzi và cộng sự(1992) cho biết có sự liên quan khá rõ rệt giữa BMI và mức thu nhập của cácđối tượng được nghiên cứu Kết quả nghiên tại Brazil cho thấy: tỷ lệ % ngườibéo phì (BMI > 27) của những người có thu nhập cao (> 2500 USD/năm) caohơn hẳn so với người có thu nhập thấp (< 160 USD/năm); ngược lại tỷ lệ %người thiếu cân (BMI< 18,5) ở những người thu nhập thấp cao hơn hẳn nhữngngười có thu nhập cao

Tuy nhiên việc sử dụng BMI là chỉ báo về tình trạng kinh tế là khókhăn, đặc biệt là ở các nước công nghiệp phát triển vì : mô hình ăn uống, hoạtđộng thể lực, kiến thức, thái độ và sự quan tâm của người dân với kích thước

và vóc dáng cơ thể của họ là rất khác nhau Đối với các nước đang phát triểnthì việc diễn giải kinh tế dựa vào BMI có dễ dàng hơn so với các nước côngnghiệp phát triển (dẫn theo Trần Sinh Vương [20])

 BMI liên quan với một số chỉ số sinh hóa:

Một số chỉ số sinh hóa mà chủ yếu là lipid máu, đường máu có liênquan chặt chẽ với BMI Các chỉ số này là chỉ báo nguy cơ của một số bệnhmạn tính như: bệnh béo phì, đái tháo đường, bệnh lý mạch vành,… Căn cứvào sự liên quan giữa BMI và các yếu tố nguy cơ để xác lập thang phân loại:béo phì, thừa cân hay thiếu năng lượng trường diễn của BMI [24], [26], [27]

Ở Việt Nam, Trần Sinh Vương qua các nghiên cứu [19], [20], đã đưa rakết quả về mối tương quan giữa BMI với cân nặng và chiều cao và khối mỡ

cơ thể như sau:

− BMI tương quan chặt chẽ với cân nặng ở tất cả các nhóm tuổi, ở cả hai giới(với nam, r trong khoảng từ 0,77-0,88 và với nữ là từ 0,79-0,89)

− BMI độc lập với chiều cao ở cả hai giới trong tất cả các nhóm tuổi nghiêncứu, hệ số tương quan (r) giữa BMI với chiều cao ở tất cả các nhóm tuổi của

cả hai giới đều nhỏ hơn 0,3 Giá trị tuyệt đối của hệ số tương quan cao nhất ởlứa tuổi ≥ 60, nam chỉ là 0,09 và nữ là 0,18.

− BMI phản ánh tốt khối mỡ cơ thể, BMI tương quan chặt chẽ với khối mỡ cơthể ở cả hai giới, ở tất cả các nhóm tuổi, chỉ trừ nhóm tuổi 20-29 là tươngquan BMI với khối mỡ cơ thể ở mức trung bình (r = 0,58) nhưng cũng gầnvới ngưỡng tương quan chặt (r ≥ 0,60)

Qua đó tác giả đã đưa ra kết luận: BMI là một chỉ số lý tưởng để đánhgiá dinh dưỡng ở cộng đồng người Việt Nam trưởng thành

1.3.1.2 Một số thang phân loại béo gầy dựa trên BMI:

Năm 1986 WHO đã đưa ra thang phân loại BMI - Bảng 1.2 (dẫn theo

Bảng 1.3 Thang phân loại BMI của James, Ferro - Luzzi và Waterlow

CED = Chronic Energy Defficiency = Thiếu năng lượng trường diễnNăm 2000, Hội Đái Tháo Đường Châu Á đưa ra thang phân loại BMIcủa người Châu Á - Bảng 1.4

Bảng 1.4 Thang phân loại BMI của Hội Đái Tháo Đường Châu Á năm

2000 (dẫn theo Viện Dinh Dưỡng [16])

1.3.2 Tình hình đánh giá dinh dưỡng ở người trưởng thành Việt Nam dựa trên BMI

Sau khi WHO đưa ra thang phân loại để đánh giá dinh dưỡng, thì ở hầuhết các công trình nghiên cứu đều sử dụng BMI là một chỉ tiêu để đánh giádinh dưỡng, ngoài ra cũng có một số công trình nghiên cứu mối liên quangiữa BMI với một số chỉ số hóa sinh dinh dưỡng, với tình trạng kinh tế, vớikhẩu phần ăn

Về đánh gía dinh dưỡng, rất nhiều các công trình nghiên cứu đã sử dụngBMI để đánh giá đối với cộng đồng người trưởng thành như Trịnh Văn Minh,Trần Sinh Vương và cộng sự nghiên cứu tình trạng dinh dưỡng ở người trưởngthành khu vực đồng bằng Bắc Bộ [9], [20]; Nguyễn Trường An nghiên cứu tìnhtrạng dinh dưỡng của người miền trung [1]; Hà Huy Khôi, Từ Giấy nghiên cứutình trạng dinh dưỡng ở người trưởng thành [25]; Viện Dinh Dưỡng đánh giátình trạng dinh dưỡng của người Việt Nam qua cuộc tổng diều tra dinh dưỡngnăm 2000 [16]… Các nghiên cứu trước đây đều sử dụng thang phân loại BMIchung của WHO để đánh giá dinh dưỡng, những nghiên cứu gần đây có sửdụng thang phân loại BMI của người Châu Á như nghiên cứu của Viện DinhDưỡng [16], các nghiên cứu của Trần Sinh Vương [20], [22],…

Ngoài ra có còn một số công trình nghiên cứu mối liên quan giữa BMIvới tình trạng kinh tế, khẩu phần ăn, với một số chỉ số sinh hóa cơ bản như:công trình của Viện Dinh Dưỡng trong cuộc tổng điều tra dinh dưỡng năm

2000 [16], công trình của Hà Huy Khôi, Tứ Giấy [25], Trần Đình Toánnghiên cứu về mối liên quan của BMI với một số chỉ tiêu sinh hóa như đườngmáu, lipid máu…[16]

Như vậy có thể thấy: BMI là một chỉ số lý tưởng để đánh giá dinhdưỡng cộng đồng ở người trưởng thành Việc sử dụng BMI là một chỉ tiêu đểđánh giá dinh dưỡng đều có mặt trong hầu hết các nghiên cứu về nhân trắccũng như các nghiên cứu về dinh dưỡng và sức khỏe, bệnh tật có liên quanđến tình trạng dinh dưỡng

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

2.1.1 Tiêu chuẩn chọn mẫu

− Đối tượng nghiên cứu là người Việt Nam bình thường về mặt nhân trắc [7],[11], [14], cụ thể như sau:

o Không có những dị dạng, dị tật bẩm sinh hay mắc phải mà gây ảnh hưởng tớicác kích thước nhân trắc như: (gù, vẹo , thọt, teo cơ,…)

o Không có các bệnh cấp hay mãn tính hoặc ở trong tình trạng làm ảnh hưởngtới các kích thước cần đo, như: (hen, lao, phù, phụ nữ có thai…)

o Tuổi đươc tính và phân chia theo mô hình nghiên cứu của dự án điều tra cơ

bản [7] (xem ở phần phương pháp nghiên cứu).

2.1.2 Số lượng đối tượng nghiên cứu

Sau khi loại bỏ những trường hợp sai sót, bất thường, nhầm lẫn, tổng sốđối tượng nghiên cứu gồm: 2927 người (1.217 nam và 1710 nữ), được phânchia theo tuổi và giới như sau

Bảng 2.1 Số lượng đối tượng nghiên cứu theo tuổi và giới

Nhóm tuổi 16-19 20-29 30-39 40-49 50-59 ≥ 60 Cộng

2.2 PHƯƠNG TIỆN NGHIÊN CỨU

− Cân nặng: Là cân bàn Trung Quốc có chia vạch tới 0,1kg và được kiểm tra độchính xác bằng một quả cân chuẩn (thường kiểm tra 2 lần trong ngày vào mỗibuổi đo, nhất là sau khi di chuyển cân tới một địa điểm khác, bắt buộc phảichuẩn lại cân)

− Bộ thước đo nhân học Martin do Thụy Sỹ sản xuất gồm: thước đo chiều caođứng, thước đo chiều cao ngồi

− Phiếu điều tra nhân trắc

− Máy tính cá nhân

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thiết kế nghiên cứu: Điều tra ngang.

Nội dung nghiên cứu

Các kích thước nhân trắc: Cân nặng, chiều cao đứng, chiều cao ngồi.

Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index = BMI):

− Cân nặng

Kỹ thuật đo: Người được đo không mang giày dép, đối với nam thì cởitrần mặc chỉ mặc quần đùi, đối với nữ thì có phòng riêng và chỉ mặc quần áolót Cân được đặt ở vị trí bằng phẳng, kim của cân được kiểm tra thườngxuyên và được chỉnh về mức “0” Đối tượng được đo đứng ngay ngắn, nhẹnhàng, hai chân gọn trong chu vi mặt cân.

− Chiều cao đứng

Mốc đo: Từ mặt đất tới đỉnh đầu (Vertex)

Tư thế và kỹ thuật đo: Đối tượng được đo đứng thẳng, tư thế tự nhiên, đầuthẳng sao cho đuôi mắt và ống tai ngoài nằm trên một đường ngang song song vớimặt đất; bốn điểm: Chẩm, lưng, mông và gót chạm vào mặt thước đo

− Chiều cao ngồi

Tư thế và kỹ thuật đo: Đối tượng được đo ngồi thoải mái trên một ghếmặt phẳng cao khoảng 50cm, đầu thẳng, mắt nhìn ra trước, thân buông lỏng

tự do, chân mở tự nhiên, giữa thân và đùi, giữa đùi và cẳng chân tạo thànhgóc vuông Thước đo được đặt lên mặt ghế sao cho 3 điểm chẩm, lưng, môngchạm vào thước đo

Tính tuổi và phân chia nhóm tuổi nghiên cứu

− Cách tính tuổi theo mô hình nghiên cứu một số chỉ tiêu nhân trắc cơ bản…của dự án “điều tra cơ bản” [7], cụ thể như sau:

16 tuổi được tính từ 15 năm 6 tháng 15 ngày đến 16 năm 6 tháng 14 ngày

17 tuổi được tính từ 16 năm 6 tháng 15 ngày đến 17 năm 6 tháng 14ngày và tương tự như vậy:

60 tuổi là từ 59 năm 6 tháng 15 ngày đến 60 năm 6 tháng 14 ngày.Trường hợp đối tượng nghiên cứu không nhớ rõ tháng sinh thì việctính tuổi dựa vào những sự kiện, như: theo mùa, dịp tết, dịp quốc khánh 2/9v.v… Như vậy những người này việc tính tuổi không được chính xác tuyệt

đối mà chỉ tương đối, song cũng có thể chấp nhận được, vì đây thường lànhững người lớn tuổi (việc xếp tuổi nghiên cứu là 10 năm cho 1 nhóm tuổi)

− Phân nhóm tuổi nghiên cứu:

Từ 16-24 tuổi, có hai cách chia tuổi: cách thứ nhất, mỗi năm một nhómtuổi, cách này cho phép đánh giá sự tăng trưởng của các kích thước nhân trắcnhất là chiều cao giai đoạn sau dạy thì một cách chính xác Cách thứ hai là từ 16-

24 tuổi sẽ được chia thành 2 nhóm tuổi là (16-19) và (20-24), cách này cho phép

so sánh đối chiếu với kết quả của các nghiên cứu khác

Từ 25 tuổi trở lên, 5-10 năm được xếp vào một nhóm tuổi: (25-29; 30-39;40-49; … và ≥ 60) Cách chia này cho phép đánh giá được diễn biến các kíchthước nhân trắc, các chỉ số dinh dưỡng, thể lực theo tuổi ở người trưởng thành vàcho phép so sánh được nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế [18], [24]

Ngoài ra, theo kết quả của dự án “Điều tra cơ bản cho…” đã cho thấy,

25 tuổi là tuổi bắt đầu trưởng thành và 49 tuổi là bắt đầu có sự suy giảm.Trong khóa luận sẽ lấy tuổi từ 30-39 trung gian giữa hai tuổi trên là nhóm tuổiđại diện cho người Việt Nam trưởng thành

Xử lý số liệu

Xử lý “thô”: Mục đích của sử lý thô là nhằm loại bỏ những phiếu sai,

những số liệu bất thường, những nhầm lẫn (vốn có thể gặp trong điều tra nhân trắc) Xử lý thô gồm hai bước:

Bước 1: Xử lý thô ở từng phiếu đo, thường được làm ngay khi đo đạc Bước 2: Xử lý thô trên máy tính: Số liệu sau khi nhập vào máy sẽ được kiểm tra lại theo cột dọc và hàng ngang: theo cột dọc, nghĩa là kiểm tra số liệu theo từng kích thước Theo hàng ngang, nghĩa là kiểm tra các kích thước của từng đối tượng và so sánh các tương quan kích thước với nhau