sự nghiệp nghiên cứu phê bình văn học của nhà văn trương tửu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂNNGUYỄN THỊ BÌNH SỰ NGHIỆP NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH VĂN HỌC CỦA NHÀ VĂN TRƯƠNG TỬU Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÌNH

SỰ NGHIỆP NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH VĂN HỌC

CỦA NHÀ VĂN TRƯƠNG TỬU

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

Hà Nội - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÌNH

SỰ NGHIỆP NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH VĂN HỌC

CỦA NHÀ VĂN TRƯƠNG TỬU

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN BÁ THÀNH

Hà Nội - 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướngdẫn của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Bá Thành – Giảng viên Khoa Văn học –

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn – Đại học Quốc Gia Hà Nội

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính khoa học cũng như về nội dung trích dẫn và các tài liệu của luận văn này

Hà Nội, Ngày tháng năm 2013

Tác giả

Nguyễn Thị Bình

THÔNG TIN VỀ LUẬN VĂN THẠC SĨ

1 Họ và tên học viên: Nguyễn Thị Bình 2 Giới tính: Nữ

3 Ngày sinh: 16/12/1978

4 Nơi sinh: Đông Anh – Hà Nội

5 Quyết định công nhận học viên số: 1883/2010/QĐ- XHNV- SĐH Ngày 21

tháng 10 năm 2010 của Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

Đại học Quốc gia Hà Nội.

6 Các thay đổi trong quá trình đào tạo: Không

7 Tên đề tài luận văn: “Sự nghiệp nghiên cứu phê bình văn học của nhà văn

Trương Tửu”

8 Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 60 22 34

9 Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bá Thành, Công tác tại:

Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn

10 Tóm tắt các kết quả của luận văn:

1.1 Trương Tửu là một trong những nhà phê bình tiên phong của thế kỷ XX

và là “người đầu tiên đưa ra và độc nhất đã đưa ra một quan niệm phê bình rõ rệt và

áp dụng nó một cách có hệ thống, với một lối văn lôi cuốn” (Nguyễn Văn Trung

trong bộ Lược khảo văn học, tập 3, tr192)

1.2 Trương tửu là một cây bút có khả năng cảm thụ văn học tinh tế và sâu

sắc, có quan điểm và phương pháp phê bình riêng Nhà văn đã cung cấp cho những

người quan tâm đến sự phát triển của nền văn học nước nhà những tài liệu quý giá,

đặc biệt đã đánh dấu sự ra đời của khuynh hướng phê bình văn học Việt Nam, đó là

phương pháp phê bình khách quan, khoa học.

1.3.Sự nghiệp nghiên cứu phê bình văn học của Trương Tửu đã để lại

cho thế hệ độc giả đời sau những bài học quý Đó là một phương pháp phê bình

luôn “tôn trọng khoa học”, mọi sự phân tích lý giải đều xuất phát từ những cơ sở

của tri thức khoa học Với lối phê bình này người đọc có thể tiếp nhận ở đấy một lối

MẪU

trình bày lôgíc, rõ ràng, mạch lạc, gợi cho người đọc sự độc lập trong tư duy và trong cách tiếp cận các văn phẩm Đồng thời, cũng qua đó, người đọc rút ra cho mình những bài học bổ ích từ những cái còn thiếu sót của Trương Tửu

1.4 Bên cạnh thành công là những hạn chế dường như khó tránh khỏi trong bất kỳ lĩnh vực nào chứ không riêng gì trong nghiên cứu phê bình văn học Còn hiện tượng như vậy, trước hết do hoàn cảnh lịch sử đồng thời do hạn chế của chính bản thân mình Với Trương Tửu là sự áp dụng những tri thức khoa học một cách máy móc, dẫn đến kết luận vội vã, cực đoan Điều đó, là không tránh khỏi khi lần đầu tiên áp dụng những nguồn tri thức ấy Song một điều mà ngày nay chúng ta ai cũng phải công nhận, những công trình nghiên cứu của ông đã đánh dấu bước phát triển của nền phê bình hiện đại Việt Nam, đồng thời nó cũng khẳng định được vai trò và vị trí hết sức quan trọng của tác giả trong lich sử phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại

11 Khả năng ứng dụng dụng trong thực tiễn: Luận văn có thể là tài tiệu tham khảo bổ ích cho sinh viên ngành văn học.

INFORMATION ON MASTER’S THESIS

1.Full name : Nguyen Thi Binh 2 Sex: Female

3.Date of birth: December 16 th 1978

4.Place of birth: Ha Noi

5.Admission decision number: 1883 dated Octoder 21 st 2010 by Rector of

University of Social sciences and Humanities, Viet Nam National University, Ha Noi.

6.Changes in academic process: No

7.Official thesis title: “Career studying literary criticism of writers Truong Tuu”

8 Major: Vietnamese literature Code: 60 22 34

9 Supervisors: Assoc Prof., PhD Nguyen Ba Thanh Working at: Faculty of

literature, University of Social Sciences and Humanities.

10.Summary of the findings of the thesis:

1.1 Truong Tuu is one of the pioneer critics of the twentieth century and is

"the first to offer unique and has given a clear conception criticism and apply it systematically, with a style of charismatic "(Nguyen Van Trung Brief survey of the literature, Episode 3, tr192).

1.2 Truong Tuu is a pen that intuition literary sophistication and depth, with perspective and approach separate criticism Writers have provided for those interested in the development of the country's culture is valuable materials, particularly marked the birth of literary critics tend to Vietnam, which is the critical method objective science.

1.3 Career studying literary criticism of writers Truong Tuu has left generations of readers born after the lesson It is a critical method always "respected scientists", explains all the analysis comes from the base of scientific knowledge With this criticism readers can receive in a way that presents logical, clear, coherent, reminds readers independence in thinking and approach in the literature.

At the same time, and that, the reader draw their own lessons from the useful ones lacking of Truong Tuu.

1.4 Besides the limited success seem inevitable in any public areas, not only in the study of literary criticism But such phenomena, firstly because of historical circumstances and because of the restrictions themselves With Truong Tuu is the application of scientific knowledge in a machine, leading to hasty conclusions, extreme That, is inevitable when you first apply this knowledge sources But one thing that today we all have to admit, the study of his works marked the development of modern criticism Vietnam, it also confirms the role and position of power important authors in the history of the development of the literature of modern Vietnam.

11 Applicability into practice: Thesis may be useful reference inclusion for students of literature.

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được gửi lời tri ân và lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo PGS.TS.Nguyễn Bá Thành – người đã hết lòng động viên, tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến quý thầy cô giáo trong khoa Văn học cùng các cán bộ thư viện trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn đã quan tâm và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này

Hà Nội, Ngày tháng năm 2013

Tác giả

Nguyễn Thị Bình

MỤC LỤC

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 15

CHƯƠNG 1: TRƯƠNG TỬU VỚI VĂN HỌC DÂN GIAN VÀ VĂN HỌC

1.1.Vài nét về tác giả và các công trình nghiên cứu 17

1.3 Trương Tửu với văn học trung đại Việt Nam 27

1.2.1 Trương Tửu với Truyện Kiều của Nguyễn Du 281.3.2 Trương Tửu với sáng tác của Nguyễn Công Trứ 37CHƯƠNG 2: TRƯƠNG TỬU VỚI VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI VÀ

2.2.1 Trương Tửu với sáng tác của Song An Hoàng Ngọc Phách,

2.2.2 Trương Tửu với sáng tác của Thế Lữ, Lan Khai, Lưu Trọng Lư,

2.3 Trương Tửu với một số vấn đề lý luận văn học 792.3.1 Bàn về Tương lai văn nghệ Việt Nam 79

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NÉT TIÊU BIỂU TRONG PHONG CÁCH

3.1 Phương pháp nghiên cứu khách quan, khoa học 883.2 Lối văn gân guốc, sắc sảo, mang tính tranh luận 983.3 "Cá tính độc đáo và bản lĩnh cứng cỏi…" 102

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trương Tửu là một trong những nhà lý luận phê bình thuộc thế hệ tiềnchiến Ông là một trong những nhà phê bình tiên phong đã đưa phê bình ViệtNam vào thời hiện đại Trương Tửu viết trước Hoài Thanh và Vũ Ngọc Phan.Trương Tửu cũng là cây bút vận dụng phương pháp phê bình mới của thế kỷ

XX Bài viết đầu tay của ông là bài Triết lí truyện Kiều in trên Đông Tây tuần báo năm 1931, năm ấy ông mới 19 tuổi và đang tự học để đi thi tú tài Từ đó

ông hiện diện thường xuyên trên các tạp chí văn học tại Hà Nội Trương Tửu

nổi tiếng từ năm 1935 với loạt bài phê bình viết trên báo Loa dưới nhan đề Văn học Việt Nam hiện đại.

Từ quan niệm về văn chương, phê bình văn học đến phương pháp phêbình, … Trương Tửu đều có những đóng góp độc đáo Vì vậy việc tìm hiểu sựnghiệp nghiên cứu và phê bình văn học của Trương Tửu, đánh giá vị trí củaTrương Tửu trong lịch sử văn học sẽ góp phần khẳng định vai trò vị trí ýnghĩa của nghiên cứu và phê bình văn học đối với lịch sử văn học Việt Namhiện đại, một vấn đề có ý nghĩa đang đặt ra trong đời sống văn học hiện nay.Quá trình hoạt động nghiên cứu và phê bình văn học của Trương Tửugồm cả phần trước cách mạng và sau cách mạng, vừa có sự thay đổi rõ rệt vừaduy trì những yếu tố liên tục, bền vững về tư tưởng và phong cách cũng giốngnhư các nhà văn tiền chiến khác Do đó việc nghiên cứu Trương Tửu sẽ gópphần làm rõ con đường đến với cách mạng của một thế hệ nhà văn, một hiệntượng rất đáng quan tâm khi xem xét quá trình phát triển lịch sử văn học ViệtNam hiện đại

Trương Tửu là người có nhiều kinh nghiệm phê bình văn học Vì thế,việc tìm hiểu Trương Tửu sẽ rút ra được nhiều bài học quý giá, những kinhnghiệm phong phú và bổ ích bao gồm cả ưu điểm và nhược điểm đối với hoạt

động nghiên cứu và phê bình văn học Với đề tài “Sự nghiệp nghiên cứu, phê bình văn học của Trương Tửu”, luận văn sẽ tìm hiểu một cách toàn diện sự

nghiệp nghiên cứu và phê bình văn học của Trương Tửu trước và sau cáchmạng tháng tám : Quá trình hoạt động nghiên cứu phê bình văn học, phươngpháp nghiên cứu và phê bình, thành tựu và tác động của sự nghiệp nghiêncứu và phê bình văn học của Trương Tửu đối với quá trình phát triển văn họcViệt Nam hiện đại, xác định vị trí của Trương Tửu trong lịch sử phê bình vănhọc Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Các tác phẩm của Trương Tửu – Nguyễn Bách Khoa ngay từ khi ra đờiđược nhiều độc giả chú ý đặc biệt giới nghiên cứu phê bình Cũng như cáchiện tượng văn chương khác, số phận những tác phẩm này cũng như tác giảcủa nó đã trải qua những thăng trầm Vì thế, vị trí của Trương Tửu trong tiếntrình lịch sử văn học dân tộc cũng có lúc chịu sự thử thách, phán xét, sàng lọc

có phần nghiệt ngã của thời gian và dư luận

Trương Tửu là một hiện tượng phức tạp trên văn đàn từng thu hút sựquan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và phê bình văn học cả miền Nam vàmiền Bắc

Ở miền Bắc, Trên tạp chí Tiên Phong các số 2, 3 (1945) và số 6 (1946), Đặng Thai Mai dưới bút danh Thanh Bình có bài Phê bình tập sách Tương lai văn nghệ Việt Nam của Trương Tửu Trong bài viết này, tác giả đã đưa ra một

nhận xét mang tính khái quát: “Đáng tiếc là ông Trương Tửu chưa hề lĩnh hộivấn đề văn nghệ một cách đầy đủ và đến nơi đến chốn để đem lại cho chúng

ta một chương trình thiết thực Tập luận án của ông Trương Tửu thực quámông lung về phần lý luận, và khi bàn đến chương trình hành động lại có ýkiến quá tỉ mỉ, quá “máy móc” và sao nhãng hẳn những điểm rất cần thiết cho

sự xây dựng một nền văn nghệ” [4, tr7]

Từ năm 1958 đến 1986 chủ yếu là những bài “đánh” và phê phán quyết liệtquan niệm văn chương và phương pháp nghiên cứu phê bình của Trương Tửu

Năm 1958 trong không khí nóng bỏng của cuộc đấu tranh chống Nhân văn giai phẩm, Phan Cự Đệ có bài viết: Thái độ và phương pháp giảng dạy của Trương Tửu trên báo Độc lập Trong bài viết này, Phan Đệ Cự cho rằng:

“Trương Tửu luôn luôn tìm cách đả kích vào lãnh đạo, gây bè phái để chia rẽhàng ngũ giáo sư, sinh viên” Tác giả còn viết: “Trương Tửu xuyên tạc vănhóa sử dụng theo phương pháp suy luận duy tâm chủ quan để bênh vực cholập trường văn nghệ phản động của mình” [14] Không chỉ vậy, ông còn chorằng: “Trương Tửu là người hay nói bừa bãi, xuyên tạc trắng trợn, sợ phảichịu trách nhiệm trước “giấy trắng mực đen” nên không dám viết giáo trìnhcho sinh viên “Dụng ý của Trương Tửu trong lúc giảng dạy rất là thâm độc

Có thể nói Trương Tửu đã nhiều lần xuyên tạc giáo trình để đầu độc tư tưởngcủa sinh viên Phương pháp nghiên cứu văn học của Trương Tửu là phươngpháp duy tâm chủ quan, thích ai thì khen, ghét ai thì chê, hoàn toàn theo ýmuốn cá nhân của mình Về thái độ chính trị thì đó là chủ nghĩa cơ hội, phảnđộng, lợi dụng thời cơ để phất cờ, hôm nay nói thế này, mai nói thế khác mộtcách giáo giở” [14] Cuối cùng ông đi đến một kết luận khá gay gắt: “Với mộtlập trường chính trị phản động, thù địch với tư tưởng xã hội chủ nghĩa, vớinhững quan điểm văn nghệ tư sản lỗi thời, với một phương pháp giảng dạyhoàn toàn duy tâm chủ quan, cơ hội, chúng ta có thể kết luận rằng: trong mấynăm qua, Trương Tửu đã tỏ ra không xứng đáng một tý nào với cương vị giáo

sư một trường Đại học của chế độ ta, chế độ tốt đẹp đang tiến lên xã hội chủnghĩa” [14]

Năm 1958, Ngô Thế Hinh thể hiện thái độ gay gắt, quyết liệt xoayquanh vấn đề “Tự do của văn nghệ sĩ” của Trương Tửu Theo ông, TrươngTửu “núp” dưới lời nói của Lê nin “Trong sự nghiệp văn học tuyệt đối phảibảo đảm phạm vi thật rộng rãi cho sáng kiến cá nhân, cho sở thích cá nhân,đảm bảo phạm vi rộng rãi cho sức tưởng tượng, cho hình thức và cho nộidung” để “xuyên tạc, dẫn tới những luận điểm thật là phản động và sai lầm.Trương Tửu thực hiện đúng khẩu hiệu “đầu Mác –xít, đít tư bản” khẩu hiệu

mà bọn Đệ nhị quốc tế thực hiện rất đúng Trương Tửu trắng trợn chống lạiđường lối văn nghệ của Đảng, đường lối phục vụ của Chính phủ dân chủ cộnghòa [24] Ông cho rằng vì muốn tự do trong sáng tác nên “Trương Tửu khùnglên, giơ tay, trợn mắt chống lại sự giáo dục, hướng dẫn của Đảng, của chủnghĩa Mác – Lê nin đối với văn nghệ Trương Tửu thốt ra những câu sặc mùichủ quan, phản động, vô tổ chức, tôn thờ chủ nghĩa cá nhân đến cao độ Tiến

xa hơn nữa, Trương Tửu muốn ngoe ngách, giẫy giụa, vùng vằng hô hào vănnghệ sĩ thoát ra khỏi sự lãnh đạo của Đảng” [24] Với những ý kiến nêu ra ởtrên, kết thúc bài viết Ngô Thế Hinh đưa ra lời đề nghị “Lấy tư cách là mộtngười công tác giáo dục, một người mến văn nghệ, chúng tôi cực lực phảnđối những luận điểm sai lầm của Trương Tửu Chúng tôi đề nghị Đảng, chínhphủ và Bộ giáo dục có những biện pháp thích đáng đối với những luận điểmsai lầm của Trương Tửu” [24]

Trên Tạp chí Văn nghệ số 11, tháng 5/1958 Hoài Thanh trong bài “ Thực chất của Trương Tửu” viết "Trương Tửu nhắc đi nhắc lại lời Gide

khuyên các nhà văn nhà nghệ sĩ hãy gieo rắc vào tâm trí mọi người chất menbất phục tùng và phản kháng ( ) Trương Tửu chủ trương thành lập một đoànTân văn nghệ, không chịu sự lãnh đạo của một đảng nào hết, mà chỉ có thể

hợp tác với đảng chính trị một cách hãn hữu" Vẫn lời của Hoài Thanh trong

bài “ Thực chất của Trương Tửu” viết : "Trong ba tập Giai Phẩm liên tiếp,

nó đả kích thậm tệ vào toàn bộ cán bộ Đảng phụ trách công tác văn nghệ, phủnhận tính chất mác xít, tính chất vô sản của đảng Vẫn một lối huênh hoang

và bịp bợm cũ, nó làm như chỉ có nó mới là triệt để cách mạng Một mặt nóbóp méo, bịa đặt sự việc để vu khống một mặt khác nó xuyên tạc lời nói củacác lãnh tụ"

Loạt bài Phê phán “Mấy vấn đề văn học sử Việt Nam” của Trương Tửu,

là trường hợp được đề cập hầu như muộn nhất, khi cao trào của đợt đấu tranhđã hầu như chấm dứt Những quyết định hoặc khai trừ hoặc treo bút đối vớinhững cá nhân cụ thể đã được tuyên bố Hơn 3 tháng sau mới thấy loạt bàiphê phán cuốn văn học sử này xuất hiện như một đợt công kích mới, đăng tải

nhiều kỳ trên báo Văn học từ 25/9/1958 đến cuối năm 1958.

Trương Tửu đã bị những cây bút có tiếng cùng thời như Hoài Thanh,Ngô Tất Tố, Đinh Gia Trinh, Lê Huy Vân v.v phản đối dữ dội Tháng6/1959, Tố Hữu viết: "Chúng - tức là Trương Tửu và Trần Đức Thảo - muốnbiến đại học thành một pháo đài phản cách mạng như bọn chúng thú nhận, vàthật sự từ vị trí ấy, chúng đã tung ra trong giới văn nghệ sĩ trí thức những sáchbáo phản động nhất, những tác phẩm của Trốt- Ky phương Tây, cùng những

tài liệu của bọn phản cách mạng, bọn xét lại quốc tế"(trích Bọn Nhân Văn Giai Phẩm Trước Tòa Án Dư Luận, tr 161).

Nếu ở miềm Bắc sau sự kiện Nhân Văn Giai Phẩm, tên tuổi và tácphẩm của Trương Tửu bị loại trừ, thì ở miền Nam, ảnh hưởng Trương Tửu -

Nguyễn Bách Khoa trong đại học rất lớn Nguyễn Văn Trung trong bộ Lược Khảo Văn Học, Tập ba viết :"Nguyễn Bách Khoa là người đầu tiên và độcnhất đã đưa ra một quan niệm phê bình rõ rệt và áp dụng nó một cách có hệ

thống với một lối văn lôi cuốn Chưa xét quan niệm phê bình mác- xít đúnghay không đúng Chỉ xét về phương diện chủ thuyết và viết thành hệ thống thìphải nhận là Nguyễn Bách Khoa thành công hơn tất cả những nhà phê bìnhtrước ông và hiện nay (tức là năm 1968) cũng khó tìm ra một Nguyễn BáchKhoa khác Do đó ảnh hưởng của Nguyễn Bách Khoa vẫn còn rất mạnh ởmiền Nam hiện nay như Thanh Lãng đã nhận định: "Mấy cuốn phê bình củaNguyễn Bách Khoa, nhất là từ sau 1947 trở đi, đã hầu như biến thành sách gốiđầu giường cho thế hệ trẻ Ở nhà trường, từ giáo sư cho đến học sinh, tất cảđều phê bình theo Nguyễn Bách Khoa Một phong trào rộng lớn lantràn"[60,tr.192] Những lời trên đây của giáo sư Nguyễn Văn Trung cho thấyđịa vị của Trương Tửu trong giới đại học miền Nam.

Sau năm 1986, trong xu thế đổi mới, nhiều nhân vật lịch sử một thờitừng bị phê phán, đả kích, nay đã được nhận thức lại với thái độ khách quan,khoa học, Trương Tửu là một trong số đó

Bài viết của nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thúy mang tên Nguyễn Du

và Truyện Kiều dưới cái nhìn của Trương Tửu giúp người đọc thấy được

đóng góp mới mẻ và độc đáo này của Trương Tửu: “Có thể nói, trước TrươngTửu, các nhà phê bình mới chỉ đọc Nguyễn Du theo cách đọc tiểu sử học.Nghĩa là, họ tìm thấy ở Truyện Kiều cái điều mà họ muốn thấy là tâm sự củatác giả Với khái niệm - chìa khóa cá tính Nguyễn Du - một mặt, nhà phê bìnhTrương Tửu đã lý giải được những động lực sáng tác, một thứ tâm lý họcsáng tạo ở nhà thơ, mặt khác, phát hiện soi sáng một cách khoa học, khách

quan những đặc sắc nghệ thuật ở Truyện Kiều”[59]

Hai nhà nghiên cứu văn học Trịnh Bá Đĩnh - Nguyễn Hữu Sơn cũng có

những nhận định thỏa đáng về Trương Tửu ở vấn đề “phê bình khoa học”này: “Nói một cách công bằng, phê bình tính cách với lý thuyết chủng tộc -

địa lý và tâm phân học của Trương Tửu trong Nguyễn Du và Truyện Kiều có

nhiều điểm khả thủ, đáng tiếc là chúng bị che khuất bởi nhiều những kết luậnvội vã, lối nói áp đặt, sự vận dụng lý thuyết khoa học một cách máy móckhông tính đến đặc thù của nghệ thuật ngôn từ

Giai đoạn này nhận định về Trương Tửu có lẽ công minh nhất là ngườibạn thân cùng thời của Trương Tửu - nhà thơ Nguyễn Vỹ Nguyễn Vỹ đãphác họa một chân dung văn học khá độc đáo về Trương Tửu: “Trương Tửu

có khiếu ngôn ngữ và lý luận Lời nói của anh là một sản phẩm của máy móc,

lý luận của anh là một dây chuyền ngôn ngữ phối trí chặt chẽ, liên kết mạchlạc, và rèn giũa với một nghệ thuật tinh vi tế nhị Anh là một nhà hùng biệnbẩm sinh…” [62,tr.221-223]

Điếu văn do Nguyễn Đình Chú đọc tại lễ truy điệu Trương Tửu tại Hà

Nội ngày 19-12-1999 thật cảm động, có thể nói nó như một sự thức tỉnh

lương tri, trong đó có đoạn: “ Thầy ơi! Cái vinh quang của Thầy còn là ở

ngay trong cảnh ngộ vất vả, nhọc nhằn Bởi dù cảnh ngộ có nhọc nhằn, Thầybằng bản lĩnh và tài năng vốn có của mình, đã giữ lấy sự thanh thản, yên bìnhtrong tâm hồn, để từ đó, vẫn tiếp tục sống có ích cho gia đình, cho nhân quần,cho cuộc đời”

Theo Đặng Thanh Lê, một học trò của Trương Tửu, cho dù trongnghiên cứu khoa học, Trương Tửu đôi chỗ có những kết luận cực đoan, đôichỗ máy móc do bản tính nghệ sĩ chi phối, nhưng ông vẫn là người có tư duytỉnh táo và nhất định không phải là người phản bội dân tộc như cái án ông bịlịch sử quy kết PGS-TS Nguyễn Hữu Sơn cũng khẳng định cuộc đời TrươngTửu là một chuỗi những thăng trầm, những cuộc dấn thân trên tinh thần trungthực, tranh đấu vì học thuật và lẽ phải

Năm 2004, Trịnh Bá Đĩnh viết các hình thái tư duy phê bình đầu thế kỷ

XX đăng lên Tạp chí Hồn Việt, số 2 Trong bài viết này, Trịnh Bá Đĩnh nói về

tư duy phê bình khoa học của Trần Thanh Mại, Lê Thai, Đào Duy Anh,nhưng theo ông, “tư duy phê bình khoa học đạt đến sự triệt để nhất phải là ởNguyễn Bách Khoa Có thể gọi phê bình của Nguyễn Bách Khoa là phê bìnhkhoa học” [16,tr 192] Từ lời nhận xét mang tính khẳng định ấy, Trịnh Bá

Đĩnh đã làm sáng tỏ vấn đề trong một loạt tác phẩm: Nguyễn Du và Truyện Kiều, Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ, Văn Chương Truyện Kiều Ở mỗi

tác phẩm ông đều chỉ ra những thành tựu và những cái còn thiếu sót trong lốiphê bình của Trưởng Tửu Tuy nhiên, “ở đây không phải chỗ để đánh giá cáckết quả nghiên cứu của Nguyễn Bách Khoa, ở đây ta đề cập đến hình thức tưduy trong các văn bản khoa học Về phương diện ấy thì có thể nói rằng cáctác phẩm của Nguyễn Bách Khoa là các văn bản khoa học thực sự: xác định

về khái niệm, suy đoán theo quy luật nhận thức và hệ thống chặt chẽ Nghiêncứu có tình hệ thống là đặc điểm chính của phong cách Nguyễn Bách Khoa”[16, tr201]

Đến năm 2005, trên báo đời sống văn nghệ Đỗ Lai Thúy có bài Nguyễn

Du và Truyện Kiều dưới cái nhìn của Trương Tửu Ở bài viết này, tác giả đã

đi vào phân tích các yếu tố góp phần làm nên thiên tài Nguyễn Du như huyếtthống, quê quán và thời đại Hai yếu tố huyết thống và quê quán, “mặc dù gópphần quan trọng vào sự hình thành cá tính Nguyễn Du nhưng vì là những yếutố tĩnh, nên nó chỉ thực sự có tác động mạnh mẽ vào những thời điểm động.Thời đại Nguyễn Du chính là một thời điểm động đó” [59] Các yếu tố này

“không tác động đến nhà thơ ở các phần nổi của nó, mà là phần chìm, hayđúng hơn là cái phần chìm đó kết tinh, ngưng kết thành cá tính Nguyễn Du

Và như vậy, con người đích thực của Nguyễn Du, con người Nguyễn Dutrong Nguyễn Du không phải chỉ là con người xã hội đã mang nặng tâm sự

hoài Lê Mà đúng hơn là kẻ mang tâm bệnh” [59] Từ đó, tác giả đi vào mộtsố bài thơ từ chữ Hán đến chữ Nôm, đặc biệt ở Truyện Kiều thể hiện rõ tính

“ảo giác của trí tưởng tượng của Nguyễn Du” Kết thúc bài viết, Đỗ Lai Thúy

đã khẳng định “Phải nói rằng, phê bình Truyện Kiều nói riêng và phê bình văn

học nói chung, đến Trương Tửu đã đặt được một cột mốc mới Bởi lẽ, từ tâm

sự đến cá tính là hành trình từ con người xã hội bề mặt đến con người tâm lý

bề sâu, từ con người hữu thức đến con người tiềm thức Với khái niệm – chìakhóa cá tính Nguyễn Du, một mặt nhà phê bình Trương Tửu đã lý giải đượcnhững động lực sáng tác, một thứ tâm lý học sáng tạo ở nhà thơ, mặt khác,phát hiện soi sáng một cách khoa học, khách quan những đặc sắc nghệ thuật ởTruyện Kiều” [59]

Năm 2007, trong lời giới thiệu cuốn sách Trương Tửu – tuyển tập nghiên cứu phê bình, Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Đĩnh đã bộc lộ sự tiếc nuối

về một cây bút đầy tài năng - nhưng đã vội “buông bút sau vụ án văn nghệ” ấy

Ở bài viết này, Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Đĩnh tập trung nói về phê bìnhkhoa học của Trương Tửu “Chữ khoa học được Trương Tửu dùng với hainghĩa, thứ nhất, sự “khách quan” trong phân tích đánh giá sự kiện, hiện tượng;thứ hai, khả năng vận dụng các lý thuyết của những bộ môn khoa học như tâm

lý học, di truyền học, xã hội học vào phê bình văn chương” [17]

Đáng chú ý nhất, năm 2008, nhân kỉ niệm 95 năm ngày sinh củaTrương Tửu một cuộc hội thảo về ông được tổ chức tại Đại học Sư phạm HàNội Trong dịp đó đã có một loạt bài viết về con người, sự nghiệp và conđường tư tưởng của ông được đăng trên các trang báo mạng:

Bài viết của Nguyễn Thị Bình đã thể hiện sự boăn khoăn của mìnhcũng như của cả thế hệ về Trương Tửu, bởi họ “không hiểu ông là ai giữanhững lời kết án nặng trịch trên giấy trắng mực đen và vô số đồn thổi vừa đầy

niềm thán phục vừa không thiếu ngậm ngùi cay đắng” [7] Từ cuộc đời hoạtđộng của Trương Tửu, Nguyễn Thị Bình đã hình dung ra mấy hướng nghiêncứu ( ) Trong các hướng nghiên cứu đó, bà khẳng định nghiên cứu phê bình

là “mảng chính làm nên tư cách “học giả Trương Tửu” Là người “tôn thờkhoa học”, ông coi trọng phương pháp trong phê bình văn học, mạnh dạn ứngdụng một số triết thuyết mới mẻ mà ông tiếp nhận từ phương Tây Ông chủđộng, tự tin đề xuất những quan niệm có tính tiên phong nghiên cứu văn họcsử” [17] Đồng thời, bà cũng bộc lộ sự thán phục về những giá trị mà TrươngTửu để lại trong các tác phẩm nghiên cứu của mình “Đọc nhiều bài ông viếtcách nay hơn nửa thế kỉ, chúng tôi thực sự thán phục một trí tuệ uyên bác, chủyếu bằng con đường tự học mà có thể tiếp cận được những lý thuyết hiện đại

và cũng rất phức tạp về văn hóa, văn học rồi từ đó đề xuất được không ít ýkiến có giá trị “dẫn đường” cho khoa học nghiên cứu phê bình văn học ViệtNam trước 1945” [7]

Ở một bài viết khác, sau khi phân tích Nguyễn Du và Truyện Kiều, Tâm

lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ rất tỉ mỉ, Thụy Khuê chỉ ra được nét mới,

độc đáo trong cách phê bình của Trương Tửu, từ đó khẳng định vị trí của ôngtrong lĩnh vực nghiên cứu phê bình văn học Kết thúc bài viết, Thụy Khuê đãkết luận “mặc dù phương pháp phê bình Mác – xít ngày nay đã lỗi thời,nhưng Trương Tửu vẫn là nhà phê bình sáng giá nhất trong thế hệ tiền chiến.Bởi ông đã cố gắng tìm một con đường văn nghệ mới, thoát khỏi ảnh hưởngđộc tôn của lãng mạn Ông đã cập nhật kịp thời một phương pháp phê bìnhkhoa học, nhất là ông đã bác bỏ quan niệm sùng bái anh hùng của Người Việt

mà sau này được tôn lên hàng quốc sách Ông đã khảo sát các nhân vật lịch sử

và văn học như một đối tượng khách quan và ông đã đấu tranh cho tự do đếndòng chữ cuối cùng” [32]

Phan Ngọc trong bài viết Một vài điều ít được nhắc lại về nhà phê bình Trương Tửu nói về đường lối nghiên cứu phê bình của Trương Tửu Nếu các

nhà phê bình chủ quan dựa vào những ấn tượng của mình để xem xét và bìnhphẩm tác phẩm mà “không cần bằng chứng” thì Trương Tửu “đòi hỏi tácphẩm phải có ích cho công việc hiện nay Với một dân tộc yêu nước như ViệtNam thì điều cần thiết là cách cứu nước” [42] Đồng thời ở bài viết này, PhanNgọc cũng nói đến con người tự học chủ nghĩa Mác của Trương Tửu và cáchlập luận của ông trong nghiên cứu phê bình văn học cũng dựa vào cách hiểucủa ông về chủ nghĩa Mác Vì thế trong quá trình nghiên cứu không tránhkhỏi sự cực đoan nhưng với mục đích và động cơ hoàn toàn trong sáng,không vì tư lợi cá nhân “Anh đúng là nhà phê bình văn học đầu tiên của ViệtNam mà tôi biết được không đi theo con đường có sẵn do lý luận của Stalinđưa ra, hay do các Đảng cộng sản nêu lên và bị ngờ là theo Trotsky” [42].Không chỉ vậy, cách dạy học của Trương Tửu cũng khác so với các giáo sưlúc bấy giờ, thường các “giáo sư không nêu ngay các kết luận mà đưa ranhững nhận xét và chứng minh sức thuyết phục và tính đúng đắn của nhậnxét” Còn Trương Tửu “khi dạy anh nêu lên một loạt tiên đề, rồi sau đó ápdụng cho từng tác giả” [42], từ đó cho phép học sinh tự rút ra những kết luậntùy theo sự “nhạy cảm” của từng người Chính vì thế, ông được sinh viên rấtyêu thích trong giờ dạy của mình Như vậy, từ con đường tự học đến lối phêbình và cách giảng dạy của Trương Tửu, tất cả đều rất riêng, rất Trương Tửu,

ở đâu ông cũng thể hiện được cá tính của mình Có lẽ đó cũng là một trong

những lý do mà Kiều Mai Sơn cho rằng “Giáo sư Trương Tửu- Người đào tạo số mệnh của chính mình” Theo Kiều Mai Sơn, “Trương Tửu là văn nhân

nhập thế vất vả vì tư tưởng dân chủ của mình Hai mươi lăm năm, vẫn phongcách cương trực, dám đấu tranh cho lẽ phải, cho cái mới của chính mình, khi

ông viết một số bài trên các tập Giai Phẩm phát biểu quan điểm về văn nghệ

và chính trị cùng giới lãnh đạo văn nghệ với một động cơ theo ông hoàn toàntrong sáng, mong muốn đất nước ngày càng phát triển, xã hội ngày một dânchủ và tự do hơn Người đương thời gọi ông là người bị “thất sủng” bị gạt ra

“ngoài lề” đời sống văn học vì nhận thức ấu trĩ của một thời Từ nhà nghiêncứu, nhà văn Trương Tửu một mình một thuyền chống sào ngược nước vượtdòng chuyển sang phê bình văn học, để rồi khi nhắm mắt xuôi tay, ông mangtheo nguyên vẹn cả khối tình đối với chuyên ngành này xuống tuyền đài”[47] Qua đó, chúng ta thấy một tư tưởng nhất quán và cũng đầy tự tin củaTrương Tửu ở mọi phương diện để bảo vệ quan điểm của chính mình dù phảitrả một giá quá đắt Lại Nguyên Ân cho rằng: “Cái đích nhằm tới cuối cùngcủa nghiên cứu văn học chung quanh tác giả Trương Tửu là những phân tíchđánh giá về đóng góp của tác giả này vào sự phát triển của văn học ViệtNam Cái đích cuối cùng của nghiên cứu sử học về nhân vật Trương Tửucũng là những phân tích đánh giá công lao của nhân vật này, tác giả này vàokhoa học, văn hóa, văn học Việt Nam và nhất là viết ra và công bố đượcnhững cuốn sách có chất lượng tốt về tiểu sử, cuộc đời hoạt động mọi mặt củanhân vật Trương Tửu” [3]

Bên cạnh những nghiên cứu này còn rất nhiều bài thể hiện tình cảm củamột người con, người bạn, người học trò đối với người cha, người thầy của

mình với bao kỷ niệm và những cảm xúc khó quên: Lời vĩnh biệt thầy Trương Tửu (Nguyễn Đình Chú), Một người ấy đã ra đi (Phạm Xuân Nguyên), Kỉ niệm về cha tôi (Trương Quốc Tùng), Kỉ niệm về thầy Trương Tửu (Nguyễn Văn Hoàn), Với thầy Trương Tửu (Ninh Viết Giao) Qua các bài viết đó đều

thể hiện Trương Tửu là một người cha, người bạn, người thầy luôn sống đúngmực và tận tâm với mọi người, đồng thời xen lẫn niềm cảm phục về tài năng,trí tuệ và nhân cách của Trương Tửu Vì thế, sự ra đi của ông đã để lại cho giađình, người thân, bạn bè và học trò bao niềm lưu luyến, tiếc thương

Nhìn chung, các bài nghiên cứu trên đã gần như khái quát được sựnghiệp nghiên cứu phê bình văn học của Trương Tửu nhưng chưa có côngtrình nào thực sự đi sâu nghiên cứu đóng góp của ông trong lĩnh vực nghiêncứu phê bình văn học một cách có hệ thống Điểm lại các bài viết về TrươngTửu suốt nửa thế kỷ qua, chúng tôi thấy rằng có nhiều ý kiến khác nhau về sựđóng góp của ông đối với văn học Chính vì vậy luận văn sẽ tổng hợp ý kiếncủa những người đi trước, kế thừa và đối thoại, phân tích và khảo sát để tìmhiểu Trương Tửu về phương diện nghiên cứu và phê bình văn học.

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sự nghiệp nghiên cứu và phê bình văn học của nhà văn Trương Tửu3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Những công trình nghiên cứu văn học của Trương Tửu chủ yếu nằmtrong hai cuốn :

- Nguyễn Bách Khoa - Khoa học văn chương

- Trương Tửu - Tuyển tập nghiên cứu phê bình

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những đóng góp của Trương Tửu trong phê bình nghiên cứucác sáng tác dân gian và trung đại Việt Nam

- Đóng góp của Trương Tửu trong việc nghiên cứu, phê bình các sángtác văn học Việt Nam hiện đại

- Phong cách nghiên cứu, phê bình văn học của Trương Tửu

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng những phương pháp sau:

*Phương pháp lịch sử xã hội:

Luận văn nghiên cứu sự nghiệp phê bình văn học của Trương Tửu nhưmột quá trình vận động liên tục gắn liền với quá trình vận động của hoàn cảnhlịch sử và tiến trình văn học Việt nam, vì thế phương pháp lịch sử sẽ được vậndụng một cách triệt để

*Phương pháp tiếp cận hệ thống :

Trương Tửu là nhà phê bình có quan niệm văn học, phương pháp phêbình, phong cách phê bình độc đáo và khá nhất quán Nhưng trong sự nhấtquán có những chuyển biến, trong tính thống nhất có sự đa dạng và phứctạp.Vì vậy phải tiếp cận sự nghiệp nghiên cứu và phê bình văn học củaTrương Tửu như một hệ thống mới có thể hiểu được bản chất và quy luật vậnđộng tư tưởng, phương pháp phê bình của ông

*Phương pháp so sánh đối chiếu :

Để có thể hình dung được những đặc điểm phong cách nghiên cứu vàphê bình văn học của Trương tửu, phương pháp so sánh văn học sẽ được sửdụng trong những trường hợp cần thiết

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết thúc và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:Chương 1: Trương Tửu với văn học dân gian và văn học Việt Nam trung đại.Chương 2: Trương Tửu với văn học Việt Nam hiện đại và một số vấn đề líluận văn học

Chương 3: Một số nét tiêu biểu trong phong cách nghiên cứu phê bình vănhọc của Trương Tửu

Chương 1 TRƯƠNG TỬU VỚI VĂN HỌC DÂN GIAN VÀ VĂN HỌC

TRUNG ĐẠI VIỆT NAM

1.1.Vài nét về tác giả và các công trình nghiên cứu

Trương Tửu sinh ngày 18 tháng 10 năm 1913, trong một gia đình trunglưu ở ngoại ô Gia Lâm (Hà Nội) Mẹ mất sớm, cha là một nhà nho thủ cựu,nghiêm khắc Cuộc đời Trương Tửu là một chuỗi những thăng trầm, nhữngcuộc dấn thân với một tinh thần trung thực, tranh đấu vì học thuật và lẽ phải.Vào năm 1927, ngay khi mới 15 tuổi, ông đã bị bắt, bị đuổi học vì tham gia

bãi khóa ở Hà Nội để đòi thực dân Pháp thả tác giả Chiêu hồn nước (Phạm

Tất Đắc, 1910-1935) Ba năm sau, khi đang học Trường Kỹ nghệ thực hànhHải Phòng, ông vận động học sinh bãi khóa, phản đối ban giám đốc bỏ cácmôn lý thuyết về kỹ thuật nên lại bị đuổi học Năm 1937, ông làm chủ

bút Quốc gia khuynh tả, vì đả kích Bảo Đại, triều đình Huế và Nghị viện nên

bị truy tố trước Tòa án Hà Nội và bị xử phạt Năm 1940, ông viết Kinh thi Việt Nam nhưng bị cấm, viết truyện Thằng Hóm bị tịch thu ngay lúc ở nhà in.

Từ 1941-1946, ông chủ trì nhà xuất bản Hàn Thuyên và tập san Văn mới, chủ

trương in sách của mọi tác giả, mọi xu hướng Bút danh Trương Tửu bị cấm,ông phải lấy bút danh Nguyễn Bách Khoa tiếp tục viết sách Tháng 5-1945,

ông bị hiến binh Nhật lùng bắt phải bỏ trốn và tập san Văn mới bị tịch thu.

Sau chín năm vàng son tham gia kháng chiến chống Pháp, ông tiếp tục giảngdạy lý luận và lịch sử văn học Việt Nam tại Trường Đại học Sư phạm và Đạihọc Văn khoa Hà Nội Năm 1956, ông tham gia phái đoàn giáo dục đại học

tham quan nghiệp vụ ở Trung Quốc, khi trở về viết bài trên tập san Giai phẩm của Nhà xuất bản Minh Đức, kiến nghị một số chủ trương, chính sách

mới về văn hóa, văn nghệ, giáo dục và kinh tế với Đảng và Nhà nước Năm

1957, ông được phong Giáo sư cùng đợt với các học giả Đào Duy Anh, ĐặngThai Mai, Trần Văn Giàu, Nguyễn Mạnh Tường Đầu năm 1958, ông bị “thihành kỷ luật”, buộc thôi công tác, không dạy đại học nữa vì tham gia viết

trên Giai phẩm mùa thu và Giai phẩm mùa đông Từ sau đó ông chuyển sang

nghiên cứu, viết sách, hành nghề Đông y và mất tại Hà Nội

Trương Tửu sáng tác ở nhiều thể loại, nhiều lĩnh vực như truyện ngắn,tiểu thuyết, nghiên cứu lý luận phê bình văn sử học Ông là một tácgia, các sản phẩm ngôn từ của ông khá nhiều và đa dạng, chothấy ông là nhà nghiên cứu và nhà phê bình văn học, là tácgiả của một số tác phẩm thể truyện … Từ cuối những năm

1980, một số tác phẩm của ông đã được đưa vào một số sáchsưu tập hoặc hợp tuyển về văn học Việt Nam thế kỷ XX

Tác phẩm đầu tay gắn bó với cả cuộc đời của Trương Tửu

là “Triết lý Truyện Kiều”, đăng Đông Tây tuần báo năm

1931 Sau đó ông viết ba chuyên khảo rất bề thế về kiệt táchàng đầu trong nền văn học Việt Nam của đại thi hào Nguyễn

Du, Nguyễn Du và Truyện Kiều (1941), Văn chương Truyện Kiều (1944) Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, các công trình nghiên cứu văn học lần lượt cho ra mắt độc giả như Đại quan về 40 năm văn học Việt Nam hiện đại 1905-1945 (1948), Phương pháp phê bình văn học (1948), Văn nghệ bình dân Việt Nam (1952), Truyện Kiều

và thời đại Nguyễn Du (1956), Chỉnh huấn là gì? (1956), Chống văn hóa nô dịch (1956), Mấy vấn đề văn học sử Việt Nam(1958)…

Các công trình nghiên cứu phê bình của Trương Tửu là mảng chính làmnên tư cách “học giả Trương Tửu” Không thể phủ nhận Trương Tửu sớm có

ý thức lý thuyết hoá hoạt động nghiên cứu phê bình Là người “tôn thờ khoa

học”, ông coi trọng phương pháp trong phê bình văn học, mạnh dạn ứng dụngmột số triết thuyết mới mẻ mà ông tiếp nhận từ phương Tây vào việc phê bìnhtác giả, tác phẩm.Ông chủ động, tự tin đề xuất những quan niệm có tính tiênphong trong nghiên cứu văn học sử Việc làm rõ những nguồn tư tưởng ảnhhưởng đến quan điểm học thuật của Trương Tửu có ý nghĩa hết sức quantrọng đôi khi đánh giá chỗ được, chỗ chưa được cũng như những mâu thuẫntrong các công trình khoa học của ông Đọc nhiều bài ông viết cách nay hơnnửa thế kỷ, người đọc thực sự thán phục một trí tuệ uyên bác, chủ yếu bằngcon đường tự học mà có thể tiếp cận được những lý thuyết rất hiện đại vàcũng rất phức tạp về văn hoá, văn học rồi từ đó đề xuất được không ít ý kiến

có giá trị “dẫn đường” cho khoa nghiên cứu phê bình văn học ở Việt Namtrước 1945

Từ quan niệm về văn chương đến viết nghiên cứu phê bình, Trương Tửu

tỏ ra khá nhất quán ở quan điểm lịch sử và quan điểm thực tiễn Ông có tháiđộ khách quan đối với học giả Phạm Quỳnh, có sự lý giải sâu sắc về hai néttruyền thống (lãng mạn và luân lí) trong văn chương Việt Nam khi nhận diệnphong cách Tản Đà, có nhiều phát hiện tinh tế về sáng tác của Thế Lữ, LanKhai, Lưu Trọng Lư, Khái Hưng, Nhất Linh… Tuy nhiên cũng dễ thấy là việcông vận dụng học thuyết Freud vào phân tích văn học khá vụng về, thô thiển,nhiều nhận định chủ quan, cực đoan… Chúng tôi cho rằng cả ông lẫn ngườitranh cãi với ông đều cùng đang đi tìm chân lý Bây giờ nhân loại nói nhiềuđến “chân lý tương đối” Nhãn quan dân chủ, cởi mở này đòi hỏi ở chúng tathái độ công bằng khách quan khi đối xử với những sự khác biệt chính kiếntrong học thuật Sự nghiệp nghiên cứu phê bình của Trương Tửu chắc chắn sẽđược đánh giá lại, điềm tĩnh và công bằng hơn

1.2 Trương Tửu với văn học dân gian

Văn học dân gian là sáng tác tập thể, truyền miệng của nhân dân laođộng, ra đời từ thời công xã nguyên thủy, trải qua các thời kỳ phát triển lâudài trong chế độ xã hội có giai cấp, tiếp tục tồn tại trong thời đại hiện nay.Văn học dân gian là một hình thái ý thức xã hội Cũng như mọi hình thái

ý thức xã hội khác, văn học dân gian phát sinh trong quá trình hoạt động sảnxuất có ý thức của tập thể những con người sống thành xã hội Sự ra đời củanhững sáng tác truyền miệng đã đánh dấu quá trình hình thành hoàn toàn của

sự nhận thức thẩm mĩ bởi nó đã tạo ra khả năng vô hạn cho sự phản ánhnhững cảm xúc thẩm mĩ trong tư tưởng con người

Nếu truyện kể dân gian là những sáng tác thiên về thể hiện những nộidung khái quát mang tính chất loại hình, thể hiện một cách phổ biến sự gầngũi và ảnh hưởng lẫn nhau qua yếu tố đặc trưng là các mô típ, các nhân vậtthần kì… thì thơ ca dân gian với những nét đặc sắc trong kết cấu ngôn ngữ,cách sử dụng hình tượng, nhạc điệu đi kèm lời ca, lại thiên về thể hiện tínhđộc đáo của dân tộc

Ngay từ phần mở đầu cho bài viết Kinh Thi Việt Nam, Trương Tửu đã

nói về sự tình cờ gặp gỡ một ông già vô danh trong lúc dạo chơi hóng mát

quanh Hồ Gươm, được nghe ông giải thích về câu hát Chu tri rành rành của

trẻ con, đã mở ra cho ông "một lối nghiên cứu thi ca bình dân chú trọng về sửký" Nhưng cũng qua đó ông đã thể hiện rõ ý kiến của mình Với ông bài hát

Chu tri "chỉ là một cách chép sử của dân gian", "không đáng coi như một tài

liệu chân xác" mà "giá trị đặc biệt của nó là về giá trị tâm lý xã hội" bởi đồngthời với việc ghi chép sự việc xảy ra xung quanh, dân gian đã diễn đạt trungthành thái độ của mình đối với đương thời Chính vì lẽ đó, khi nghiên cứu thi

ca bình dân ở bất kì thời nào, chúng ta nên tìm đến tâm lý người tạo ra chúng.Hơn nữa với ông, "thơ ca còn là một tài liệu xã hội học rất quý" bởi nó có thể

vẽ lại một phong tục, hoặc đánh dấu một tình trạng kinh tế, lưu truyền một lễnghi tôn giáo Tất cả những điều đó, có thể giúp ta hiểu được cuộc sống sinhhoạt của xã hội ở các thời kì đã qua cũng như những tâm lý đã mai một trongquá khứ Bởi "phong dao Việt Nam rất có thể là linh hồn Việt Nam, xã hộiViệt Nam xưa, nếu biết nghiên cứu nó một cách hợp lý và thông minh" [20,tr.686] Ngoài ra, ca dao còn có một nghệ thuật chẳng kém giá trị nghệ thuậtcủa bất kỳ một nền thơ bình dân nào trên thế giới Chắc hẳn, tất cả chúng ta từthuở ấu thơ, ai cũng đã được nghe lời ru, giọng hát véo von từ người bà,người mẹ của mình Lời ru, tiếng hát ấy như dòng sữa mẹ nuôi dưỡng tâmhồn và chấp cánh cho những ước mơ của chúng ta bay cao bay xa Chínhnhững "vần thơ mộc mạc ấy, với cái nhạc điệu Việt Nam ấy, quả đã súc tíchmột mối cảm mênh mang đủ hiệu lực gọi thúc đẩy tất cả những thớ tim củacon người" "Dân Việt Nam chúng ta, trong mấy nghìn năm, vẫn là một linhhồn giàu và mạnh Linh hồn ấy đã nối liền với nhau trên cái xứ sở này, linhhồn ấy, sức chiến đấu ấy còn để dấu vết lại trong các bài ca dao Việt Nam đầy

âm thanh, đầy hơi nóng" [20, tr.687] Và theo ông, những câu phong dao ấymới chính là Kinh Thi của người Việt Nam bởi từ xưa, phong dao tục ngữ làtình cảm và luân lý của người Việt Nam "Bổn phận của chúng ta ngày nay làghi chép nó, san định nó, chú thích nó, như Chu Công đã ghi chép, Khổng Tửđã san định, Chu Hy đã chú thích Kinh Thi của Trung Hoa" [20,tr 688] Ôngcũng nhận thấy, trước khi nghiên cứu Kinh Thi Việt Nam không gì tốt bằngnghiên cứu Kinh Thi của Trung Hoa để tạo lập trường nghiên cứu cho mình

và cũng để trả lời cho câu hỏi: "Tại sao Khổng Tử san định Kinh Thi" Để trảlời cho câu hỏi này, ông viết: "Khổng Tử san định Kinh Thi bởi Khổng Tửtìm thấy ở Kinh Thi một phương pháp trị dân "Khổng Tử tin rằng nghệ thuật

là sản phẩm của tình cảm" "Vì thế cái khởi điểm giáo hóa của Khổng Tử làchỉnh lại nền tình cảm của con người Muốn chỉnh lại tình cảm của con người,

ngài cho học Thi vì thơ chính là tiếng nói của tình cảm… Ngài nói rằng, thơnhạc và tình cảm có ảnh hưởng mật thiết với nhau Tình cảm trong sạch thì thơnhạc thiện, tình cảm vẩn đục thì thơ nhạc ác, ngược lại, thơ nhạc dâm oán thì lôicuốn tình cảm vào tội lỗi, thơ nhạc khoan hòa thì biến tình cảm theo điều kiện"[20, tr 691] Qua đó, chúng ta cũng thấy được lối vận dụng học thuyết của Marxrất khéo léo của ông trong trường hợp Khổng Tử.

Cũng từ lập luận đó, Trương Tửu tiến đến "đoàn thể" một ý niệm mới mẻcủa triết học Marx, ông viết: "Muốn biết rõ tình cảm của một đoàn thể, không

gì bằng xem những phát hiện tinh thần của đoàn thể ấy Cái phát hiện thuần

khiết nhất của nó là thơ và nhạc, vì thế nên Khổng Tử đã nói trong Nhạc ký:

"Thanh âm chí đạo dữ chính thông hỹ, đạo thanh âm thông với chính trị vậy"

và lại nói: "Thẩm nhạc dĩ tri chính, xem kỹ âm nhạc thì biết cách chính trị" Đãnói "Thơ nhạc do tình cảm con người mà sinh ra", lại nói “Tình cảm con người

do chính trị tạo thành" thì có khác gì nói: Thơ nhạc bắt nguồn ở xã hội"? Cáimối tương quan của nghệ thuật và nhân sinh diễn đạt đến như trong Khổnggiáo thật cũng đã cặn kẽ và đanh thép lắm Từ cái thuyết: "Thơ nhạc gốc ở tìnhcảm, tình cảm gốc ở chính trị", Khổng tử đã đi đến một kết luận rất hợp lý là:

"Có thể dùng thơ nhạc để cải tạo tình cảm và luôn thể cải tạo xã hội" [20, tr.692- 693] Tất cả những dẫn chứng và biện luận trên đây của Trương Tửu đểđưa đến luận điểm then chốt: "Chúng ta cũng có một Kinh Thi quý giá khôngkém gì Kinh Thi của người Tàu Bổn phận chúng ta ngày nay là phải ghi chép

nó, san định nó, chú thích nó, như Chu Công đã ghi chép, Khổng Tử đã sanđịnh, Chu Hy đã chú thích Kinh Thi của Trung Hoa" [20, tr.688]

Qua đó ta thấy rằng, ở thời kỳ nào người đứng đầu một xã hội lấy vănhóa, lấy nhân nghĩa làm gốc cho việc cai trị của mình thì sẽ đạt được kết quảtốt Văn chương bắt nguồn từ cuộc sống, là sản phẩm của xã hội, vì thế muốnbiết xã hội đó như thế nào thì phải khảo sát văn chương Chính từ những luận

điểm đó đã dẫn Trương Tửu đến với phê bình ca dao Để đến với ca dao, đểhình thành một cuốn Kinh Thi cho người Việt Nam chẳng kém gì của ngườiTàu, ông đã vận dụng rất nhiều phương pháp: sử dụng xã hội học, tâm lý học

và nhất là ông dựa trên tư tưởng nòng cốt, lịch sử tiến hóa của nhân loại làlịch sử đấu tranh giai cấp

Có thể nói, môi trường là một yếu tố rất quan trọng trong việc xây dựng,hình thành nên tính cách của con người bởi con người là sản phẩm của môitrường Tác phẩm văn chương do con người tạo ra, vì thế, nó vừa phản ánhmôi trường sống ấy đồng thời mang dấu ấn riêng của tác giả và tâm lý củadân tộc Chính từ lý do đó mà Trương Tửu chủ trương phải san định lại cadao Việt Nam bởi ca dao là tiếng nói của dân tộc qua các thời đại Qua cadao, người ta biết được phong tục tập quán của dân tộc Việt Ca dao chính làtiếng nói xuất phát từ quần chúng đối kháng lại giai cấp cầm quyền Ca dao lànhững mũi tên bắn vào hệ thống đạo đức cổ hủ của Nho giáo, chống lại chếđộ phụ quyền, chống lại đạo đức nam nữ thụ thụ bất thân của Khổng Tử, đòiquyền tự do nhục dục, chống lại vấn đề trinh tiết, chống lại vấn đề lẽ mọn…

ca dao là nơi thể hiện sự đấu tranh thường trực của người dân Để đưa ranhững minh chứng về sự phản ứng của dân tộc Việt Nam trong ca dao đối vớiNho giáo, ông đã thống kê một cái "bảng giá trị" của Nho giáo:

- Tôn trọng quyền đàn ông và áp chế quyền đàn bà

- Tôn trọng quyền chồng và áp chế quyền vợ

- Tôn trọng quyền cha và đoạt mất quyền con

- Tôn trọng quyền vua và áp chế quyền dân

- Tôn trọng lý tính và tỏa chiết tình cảm cùng bản năng

Bảng giá trị này là tinh hoa Nho giáo, nó ủng hộ quyền lợi của đàn ông

và sự củng cố chế độ xã hội đương thời Ông viết tiếp: "Chân tướng của Nhogiáo là vậy đó Chính cái Nho giáo này đã được quyền lấn sang xứ Việt Nam

ta, hồi đầu Tây lịch kỷ nguyên, và tôi phải nói ngay là nó đã bị dân chúngViệt Nam nổi lên chống lại rất dữ dội Vì ở một hoàn cảnh kinh tế xã hội khácvới Trung Quốc, dân ta không thể đồng hóa theo cái triết lý ngoại bang ấy.Suốt khoảng lịch sử mấy nghìn năm của xứ Việt Nam chỉ là cuộc xung đột gắtgao giữa dân chúng Việt Nam và nho giáo, tổ tiên ta đã chứng tỏ một tinhthần độc lập hùng mạnh vô cùng Cho nên tuy được giai cấp cầm quyền (vua,quan, sĩ) cần cù truyền bá và ủng hộ Nho giáo vẫn phải luôn lùi bước trướcsức phản kháng của dân chúng Việt Nam" [20, tr.707] Trong hoàn cảnh ấy

"dân Việt Nam đã thành một khối tinh thần riêng" Hiện nay còn có rất nhiềuphong tục lễ nghi còn sót lại trong dân gian mang tinh thần riêng ấy "Cái

thuyết nam nữ hữu biệt, nam nữ thụ thụ bất thân của Nho gia chỉ thực hành

trong giai cấp quý tộc sĩ phu chứ không thể thực hành được trong dân gian"[20, tr709] bởi đất nước ta là một nước nông nghiệp xung quanh "là đồngruộng, là ao chuôm, là rừng lúa, là mặt đê" Đây không chỉ là nơi làm việc

mà còn là nơi tạo điều kiện cho những đôi trai gái gặp gỡ trò chuyện, tự tìnhvới nhau và kết thành đôi lứa Dường như tất cả những điều kiện phản khánglại Nho giáo ấy đều được thể hiện rất nên thơ ở tục mời trầu Miếng trầu tình

tứ của những đôi trai gái thôn quê trực tiếp mời nhau một cách mặn mà, âu

yếm đã lật nhào cái thuyết nam nữ thụ thụ bất thân của Nho gia Chỉ với vài

câu thơ thôi nhân vật trữ tình đã thể hiện được sự duyên dáng nhưng cũng rấtthẳng thắn, chân thành về tình cảm của mình với đối tượng được mời trầu Qua lờimời, ta nhận thấy sự mộc mạc, quê mùa rất Việt Nam Dân Việt Nam đã phảnkháng lại như vậy đó, không bao giờ họ chịu sự đồng hóa của người Trung Hoa,chỉ trừ một số ít người cầu lợi cho riêng mình

Nhưng để hiểu ca dao tức Kinh Thi Việt Nam thì không những phải tìm

hoàn cảnh lịch sử Việt Nam từ thời Bắc thuộc đến ngày nay mà còn phải hiểu

cả bản chất của Kinh Thi và xã hội Trung Hoa nữa Sự tìm kiếm này dẫn ôngđến lập luận: Kinh Thi là một tài liệu xã hội học và ông đã làm rõ lập luận nàycủa mình qua ba yếu tố sau:

- Kinh Thi đánh dấu sự xuất hiện của văn tự

- Nó là bức họa chân xác của những tín ngưỡng, tư tưởng, chính pháp,phong tục trong một xã hội

- Nó điểm chỉ cho nhà xã hội học những vết tích cho một cuộc sinh hoạtkinh tế

Bằng những dẫn chứng trong Kinh Thi, ông đã tái hiện lại bộ mặt xã hộiTrung Hoa cổ với những nề nếp, phong tục của người Tàu Nghiên cứu KinhThi của Trung Hoa không chỉ cho ra những tài liệu quý báu mà còn giúp tanhìn thấu được "chân tướng" của nó đồng thời lại "hiểu được tình trạng xã hộiđặc biệt của xứ Việt Nam mới có thể hiểu được cái xu hướng chống Nho giáocủa nền thơ phong dao Việt Nam, Kinh Thi của nước nhà" Cũng từ nhữngchương tiếp sau đó, "tác giả sẽ căn cứ vào những phong dao ấy, truy cứu tớicái cơ sở hạ tầng và cái kiến thức thượng tầng của xã hội Việt Nam [20,tr.706] Qua những chương sách đó Trương Tửu đã cho ta thấy cuộc sốngsinh hoạt cũng như đời sống văn hóa tinh thần của cư dân một đất nước nôngnghiệp Ông cũng chỉ ra "từ thời thượng cổ xứ ta là một xứ nông nghiệp" nênnhững kinh nghiệm về công tác, về thiên văn ấy được tích trữ từ đời nọ sangđời kia và dần trở nên tinh tế phù hợp với đất và thiên nhiên của xứ ta Cũngđời sống sinh hoạt đó đã tạo điều kiện cho tư tưởng tình cảm và đời sống tâmhồn của con người được bộc lộ, rõ nét nhất là những người phụ nữ, "đôi khi

sự săn sóc thành kính của đôi vợ chồng ăn học có một thi vị làm ta cảm động"[20, tr.717]:

Canh một dọn cửa dọn nhà

Canh hai dệt cửi, canh ba đi nằm

Canh tư bước sang canh năm

Trình anh dậy học chớ nằm làm chi

Không chỉ vậy, họ còn là những con người yêu lao động, biết bảo bannhau làm ăn:

Trên đồng cạn dưới đồng sâu

Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa

Và ông nhận xét: "Cảnh "chồng cày vợ cấy" và cảnh "chàng ngồi đọcsách, thiếp ngồi quay tơ" là tất cả cái đặc sắc, là cái thi vị của đời sống bìnhdân Việt Nam, một đời sống trong trẻo, đầy khí trời, đầy ánh sáng, đầy trăngsao và đầy sức mạnh Sức mạnh này là sức mạnh của nòi giống Lạc Hồng".Chỉ bằng những câu phong dao ấy, Trương Tửu đã phân tích làm rõ hình ảnhxã hội Viêt Nam ở rất nhiều phương diện: dân chúng Việt Nam và Nho giáo,xã hội Việt Nam xây dựng trên kinh tế nông nghiệp, gia tộc phụ hệ, chốngnam quyền, đời sống tình cảm, đời sống bản năng và thực trạng xã hội quyếtđịnh ý thức con người Chỉ bấy nhiêu thôi nhưng tác giả đã cho thấy được đờisống tư tưởng, tình cảm của người dân đất Việt Chính cái tư tưởng tình cảm

ấy, đã tạo nên sức mạnh và có thể nói đó chính là sức sống tiềm tàng của nhândân ta chống lại sự đồng hóa của Trung Hoa cho nên dù hơn một nghìn nămBắc thuộc nhân dân ta, đất nước ta vẫn giữ được bản sắc riêng của mình VàTrương Tửu đã khẳng định: "Văn học Việt Nam không phải ở văn hóa TrungQuốc thoát thai ra Hai cái chỉ là hai chị em cùng dòng họ, cùng một nguồn

cội Nguồn cội này là kinh tế nông nghiệp Cho nên có nhiều tín điều trongNho giáo, ta sẵn sàng đón nhận để kết tinh thêm, làm sáng thêm cái ý thứctâm lý đã phôi thai trong hoàn cảnh của xã hội ta Và cũng có nhiều tín điều tathấy chỉ thích hợp với xã hội Trung Quốc, thì ta chiến đấu bài xích đến tậncùng, không chịu công nhận [20, tr.710].

Phải có một vốn lý luận vững chắc, sáng suốt, một năng lực cảm thụ tinh

tế ông mới lắng nghe, cảm nhận và phân tách tư liệu văn học dân gian thànhnhững vấn đề, những nội dung khác nhau Nó vừa hệ thống hóa được nhữnggiá trị của ca dao, dân ca Việt Nam, vừa tìm ra cái giá trị nền tảng của vănhóa Việt Nam mà theo cách gọi của Trần Ngọc Vương là "Cách đặt vấn đề rấtthú vị" Qua đó ta thấy rằng, nhân dân ta đất nước ta chiến đấu và chiến thắngTrung Hoa không chỉ bằng sức người trên trận mạc mà còn có một sức chiếnđấu bền bỉ, tạo thành một sức mạnh vô biên để chiến đấu và chiến thắng tất cảmọi kẻ thù, đó chính là sức mạnh của đời sống tinh thần, của tư tưởng, tìnhcảm của người dân đất Việt Sức mạnh này đã trở thành một sức sống tiềmtàng trong tâm hồn mỗi người dân đất Việt Vì thế nó không chỉ chiến thắngTrung Hoa mà còn chiến thắng mọi kẻ thù khác làm nên những trang lịch sử

vẻ vang của dân tộc, đem lại nền hòa bình độc lập cho nước nhà, tự do, hạnhphúc cho nhân dân

1.2 Trương Tửu với văn học trung đại Việt Nam

Văn học Việt Nam nói chung và văn học trung đại nói riêng đã sinh thành vàphát triển trong những hoàn cảnh đặc biệt của dân tộc đồng thời có quan hệ giaolưu, tiếp nhận mật thiết với các nền văn hóa, văn học ngoài biên giới

Trương Tửu tiếp cận với nền văn học trung đại trước hết thể hiện tìnhcảm yêu mến, say sưa với văn học nghệ thuật đồng thời ông muốn thực hànhmột phương pháp nghiên cứu khoa học để phân tích cảm nhận tác phẩm văn

chương nhằm tạo ra một hướng nhìn mới và tạo ra những giá trị mới cho tácphẩm Chính với niềm say mê đó, Trương Tửu đã dành rất nhiều thời gian vàcông sức của mình đi vào tìm hiểu những giá trị, những tinh hoa và tạo nêncái nhìn mới cho người đọc đối với văn học trung đại.

1.2.1 Trương Tửu với Truyện Kiều của Nguyễn Du

Từ khi ra đời cho đến nay Truyện Kiều của Nguyễn Du đã trở thành một

bộ phận không thể thiếu trong đời sống tâm hồn Việt Nam nói chung và đờisống văn học nói riêng Có thể nói Nguyễn Du là một tài năng bậc thầy mà

mỗi khi nói đến ông người ta không thể không nhắc đến Truyện Kiều - một kiệt tác văn chương Cũng chính vì thế, từ trước đến nay Truyện Kiều luôn là

"bãi thử" của những phương tiện phê bình mới và cũng chưa có một tác giả

nào để lại một số lượng công trình nghiên cứu về Truyện Kiều như Trương Tửu với các công trình: Triết lý Truyện Kiều (1931), Nguyễn Du và Truyện Kiều (1940); Văn chương Truyện Kiều (1944); Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du (1956) Điều đó, đã thể hiện lòng say mê của ông đối với nghiên

cứu phê bình văn học Ông cho rằng phê bình văn học phải tìm hiểu cá tínhnhà văn vì "cá tính là thể cách sinh hoạt riêng của một cá nhân Nhờ có cátính mà mỗi người chúng ta cảm xúc, suy nghĩ và hành động một cách khác,không ai giống ai" Nếu các nhà phê bình cùng thời chỉ nêu lên những ấntượng chủ quan của mình về tác phẩm văn chương mà không cần đến bằngchứng thì với Trương Tửu, ông đòi hỏi tác phẩm văn học phải có ích cho côngviệc hiện nay Bởi ông cho rằng, văn chương không đơn thuần chỉ là một tácphẩm nghệ thuật thể hiện những rung cảm của mình trước cuộc sống mà cònphải thể hiện được yêu cầu của thời đại Qua những công trình nghiên cứu đó,

đặc biệt với hai tác phẩm: Nguyễn Du và Truyện Kiều; Văn chương Truyện Kiều ông đã thể hiện rất rõ quan điểm phê bình văn học của mình.

Với quan điểm phê bình văn học phải tìm hiểu "cá tính" nhà văn,Nguyễn Bách Khoa đã tạo ra cái mới trong cách nhìn nhận đánh giá một tácgiả Theo ông "cái này mới thành thực, mới không bị che đậy hoặc xuyên tạc

Nó là cái phần sâu thẳm nhất, tiềm tàng nhất, mạnh mẽ nhất của cơ thể, của

khối óc, của tâm hồn Cá tính đó mới là phần cống hiến riêng của nhà vănđem dâng trong linh từ văn học" [20, tr.191] Bởi mỗi người có một "thể cáchriêng", có những "Cảm xúc, suy nghĩ và hành động một cách khác, không aigiống ai" [20, tr.191] Theo ông, lối phê bình tìm hiểu "tâm sự nhà văn trongtác phẩm văn chương" vừa dễ dãi vừa không đúng đắn Nó vẽ đường để cho

ai cũng có thể bàn về Truyện Kiều kể cả những sự tủn mủn, vụn vặt nhất,

khiến cho độc giả có lúc chẳng hiểu cuốn Truyện Kiều là câu chuyện về nàng

Kiều hay câu chuyện về Nguyễn Du [16, tr.193] Trương Tửu cho rằng, cátính là một kiến trúc bao gồm nhiều yếu tố kết tinh lại, trong đó có ba yếu tốnổi trội: sinh lý di truyền (huyết thống), địa lý tự nhiên (quê quán, khí hậu,thổ ngơi, vị trí địa dư, lịch sử) và quan trọng nhất là điều kiện xã hội (bốicảnh thời đại, vị trí đẳng cấp) Kết thúc phần “khái luận” tác giả bài viết đưa

ra một kết luận khá cực đoan: “Nghiên cứu một văn phẩm mà không tìm đến

cá tính nhà văn và hình ảnh xã hội đương thời với nhà văn phản chiếu trongtác phẩm ấy tức là không hiểu gì về nghệ thuật phê bình hết” [20, tr.200] Vớilối nói “chắc như đinh đóng cột” trong văn phong phê bình, Trương Tửu đãgây sự khó chịu cho rất nhiều người, nhất là trong môi trường văn hóa vốntrọng sự nhũn nhặn, khiêm cung Hoài Thanh từng nhận xét: “Với ôngNguyễn Bách Khoa cái gì cũng rõ ràng như hai lần hai là bốn” Trịnh Bá Đĩnh

trong Phê bình văn học – Trường hợp Trương Tửu nhận xét: “Lối viết của

Hoài Thanh và Nguyễn Bách Khoa hết sức khác biệt nhau, thậm chí có thểnói thuộc về hai đối cực, như nước với lửa, như âm với dương, một đằng nhẹnhõm tinh vi, đằng kia thì gân guốc sắc sảo ” [17]

Yếu tố đầu tiên hình thành nên cá tính của Nguyễn Du theo Trương Tửu

đó là huyết thống Nguyễn Du được sinh ra trong một dòng họ nho sĩ hiển đạt,không chỉ “nổi tiếng về khoa hoạn mà còn chiếm bậc đàn anh trong văngiới” Thêm vào đó, mẹ Nguyễn Du là một cô gái quan họ Bắc Ninh, “một

tỉnh giàu có, thích văn chương và phong tình diễm lệ vào bậc nhất ở Bắc Kỳ”.Như thế, chảy trong mạch máu Nguyễn Du là một huyết thống nho sĩ thư lại

có tài văn chương Chính huyết thống này “đã ảnh hưởng rất nhiều đến việchình thành cá tính của nhà thơ đặc biệt khi đẳng cấp này suy tàn và thất thếvào thời mạt Lê” [32] Bên cạnh yếu tố đó, Nguyễn Du được sinh ra ở NghệTĩnh – một vùng đất “bị vây ba mặt bởi núi, sông và biển, nó vốn là một đấthiểm, có khí tượng anh hùng” Chính “thiên nhiên hùng vĩ và khắc nghiệt đóđã kích thích ở con người một sức chống cự bền bỉ, một lòng kiên nhẫn phithường trước hết để tồn tại và sau đó để tồn tại một cách xứng đáng” Bởi thế

nó đã tạo nên những con người xứ Nghệ vừa bất khuất, kiên cường, cứng cỏi

và đầy ý chí Và đây cũng là một vùng đất biên cương phân chia nước ta vớinước Chàm từng xảy ra nhiều xung đột lại càng trau dồi ý chí cho người nơiđây thêm vững vàng Tuy nhiên, nói đến Nguyễn Du chỉ nói đến quê xứ Nghệchưa đủ mà phải nói thêm quê mẹ Bắc Ninh- một vùng văn hóa cổ của ngườiViệt Nơi có những làn điệu quan họ độc đáo trữ tình làm xao xuyến bao thế

hệ người nghe Nơi sản sinh ra “những cô thôn nữ trắng trẻo, vững chắc màkhông thô kệch, quê mùa mà thanh lịch, yêu kiều mà đoan trang, áo tứ thânvải nâu non, váy lưỡi trai bảy bức, yếm thắm hoa hiên, răng đen như hạthuyền, mắt trong như dòng suối ” Như vậy bản thân Nguyễn Du đã có sựkết hợp của cả hai vùng đất, tuy đối lập nhau nhưng lại bổ sung cho nhau, tất

cả những điều đó góp phần quan trọng vào sự hình thành cá tính Nguyễn Du.Qua đó, cho ta thấy Trương Tửu là người rất chú ý đến đặc điểm thời đại vàphân tích nó một cách sắc sảo Bởi đây là một yếu tố rất quan trọng tạo thànhnhững cái riêng, độc đáo trong cá tính của nhà văn

Trương Tửu đọc rất nhiều các nhà khoa học phương Tây và vận dụngnhiều lý thuyết khoa học trong các công trình nguyên cứu phê bình tiêu biểunhư: thuyết chủng tộc – địa lý của Taine, thuyết phân tâm học Freud và học