Sưu tầm tư liệu phục vụ dạy học phần V Di truyền học Sinh học 12

Tuy nhiên, nhằm mục đích để quá trình giảng dạy đạt hiệu quả cao hơn, học sinh dễ tiếp thu bài, khắc sâu nhớ lâu thì ngoài kênh thông tin sách giáo khoa có thể thêm kiến thức lý thuyết

Trang 1

Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2

LOI CAM ON

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sĩ Trương Đức Bình, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận này Tôi cũng xin trân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong tổ phương pháp

dạy học Sinh học, Khoa Sinh-KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Đồng cảm ơn các thầy cô giáo trường THPT Quế Võ 1 - thị xã Phố

Mới — tinh Bac Ninh, thầy cô giáo trường THPT Ngô Quyền - Ba Vì — Hà

Nội đã giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận

Xuân Hòa, ngày 15 tháng 5 năm 2013

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng bản thân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo Thạc sĩ Trương Đức Bình giảng viên khoa Sinh-KTNN Mọi kết quả nghiên cứu trong đề tài đều trung thực, không trùng với kết quả của tác giả nào, đề tài chưa từng được công bố

tại bất kì một công trình nghiên cứu khoa học nào hoặc của ai khác

Xuân Hòa, ngày 15 tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Nguyễn Thị Hoài Phương

Trang 3

THPT : Trung hoc phé thong

Trang 4

4 D6i tuong, khach thé nghién Cu .cccccccecsssessssesssseessseesssessssecssseesseeesseeees 2

5 Pham vi gi6i han ctha dé taic cceeecceecseecsessecsseesseesseessesssesssesssesssesesesssessees 2

6 Giả thuyết khoa HQC o cccecsecssseessseesssesssseesssesssseessessssseesseessseesssessssecsseessseeees 3

7 Phuong phap nghién CU 0 3

PHAN II NOI DUNG NGHIÊN CỨU -ccccccc2 5 CHUONG 1: CO SO Li LUAN VA THUC TIEN CUA DE TAL 5

II E020 0000 5 1.1.1 Trên thế giới -2-©-<+2EE+2EE22E1221122112211221121121.211 211.11 Xe 5 1.1.2 Ở Việt Nam -c-©ccSck E2 S111 11111111111111111111111111 11.1 cxeE 6 1.2 Cơ sở lí luận phần V “DTH” chương trình SH 12 - 7

Trang 5

CHUONG 2: BIEN SOAN TU LIEU DAY HQC PHAN V “DI TRUYEN

HỌC” CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 12 0 cccssccssssessssessssessssessssecsseeesses 12

2.1 Cau trúc phần V: Di truyền học Sinh học 12 - - 12 2.2 _ Kiến thức và kĩ năng cần đạt được phần V “DTH” SH 12 13 2.2.1 Kiến thức phần V “Di truyền học” -s+se+cxscexcee 13 2.2.2 Kĩ năng phần V “Di truyền học” -. :-cccscccxscerrscee 16 2.3 Nguyên tắc và quy trình biên soạn 2- 2 -s+cxz+cxzsrreee 16 2.3.1 Nguyên tắc biên soạn 2-©2s+2222222221122112211 221 xe 16

2.3.2 Quy trình biên sOạn 6-55 + x32 9 2 re 16

2.4.1 Về hình ảnh 2cccvcccrttrtEkrttrrrrrrrtrtrirrrrrrrrrrrirrrrrree 17

bP VÀ (la hố a 18

CHƯƠNG 3: THAM VẤN CHUYÊN GIA -22-©2cczz+ccccccee 20

3.1 Mục đích tham vấn chuyên gia 2 2¿©2s2©z+c2zxczxcree 20 3.2 Nội dung tham vấn chuyên gia 2-©222©csevczxecrrserrrs 20 3.3 Phương pháp tham vấn chuyên gia 2- 52 s2©zsz+ce2 20 3.4 Kết quả tham vẫn chuyên gia -2-22¿©222+ck222xe22xcczxrree 20

PHAN III KÉT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ - 21

Trang 6

PHAN I MO DAU

1 LÍ DO CHỌN ĐÈ TÀI

Thế ky 21, thế kỉ tri thức và kĩ năng của con người là những yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội Do đó nền giáo dục phải trang bị cho học sinh những tri thức và kĩ năng phục vụ cho quá trình học tập tốt cũng như vận dụng tốt vào cuộc sống

Cùng với sự phát triển của nền văn minh là các hệ lụy liên quan đến vấn đề duy trì nòi giống Như chúng ta đã thấy nền kinh tế phát triển làm thay đối bộ mặt của toàn xã hội nhưng những hiện tượng như ô nhiễm môi trường, bệnh tật cũng tăng lên đáng kể Nguyên nhân là do môi trường và thức ăn bị ô

nhiễm làm xuất hiện đột biến có hại và sự di truyền của chúng qua các thế hệ

làm cho số lượng xuất hiện của chúng tăng lên mạnh mẽ

Trước thực trạng khách quan đó, yêu cầu giảng dạy cho lứa tuổi học sinh về đột biến và di truyền là cần thiết Qua đây truyền đạt cho các em — những chủ nhân tương lai của đất nước về tác hại cũng như cách phòng tránh

sự xuất hiện các đột biến có hại có thể xảy ra đối với bản thân và nòi giống,

tận dụng các đột biến có lợi vào một số ngành nghề như chọn giống, lai tạo,

phòng tránh các ĐB có hại cho vật nuôi và cây trồng

Các vấn đề liên quan đến đột biến và di truyền đặc biệt là di truyền người đã được trình bày cụ thể, kĩ lưỡng trong phần V “Di truyền học” Tuy nhiên, nhằm mục đích để quá trình giảng dạy đạt hiệu quả cao hơn, học sinh

dễ tiếp thu bài, khắc sâu nhớ lâu thì ngoài kênh thông tin sách giáo khoa có thể thêm kiến thức lý thuyết bên ngoài và đặc biệt là thêm các hình ảnh minh họa hay góp phần vào giảng dạy của giáo viên trong việc kích thích tư duy tích cực, sáng tạo của học sinh theo quan điểm “từ trực quan sinh động đến tư

duy trừu tượng”

Trang 7

Vì lí do trên, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Sưu tầm tư liệu

phục vụ dạy học phần V: Di truyền học sinh hoc 12”

2 MUC DICH NGHIEN CUU

Sưu tầm các tư liệu về hình ảnh và bài tập phục vụ cho quá trình dạy học phần V: Di truyén hoc Sinh hoc 12 Cac tư liệu sẽ giúp cho quá trình

giảng dạy của giáo viên đạt hiệu quả cao hơn, kích thích học sinh chú ý, tư duy tích cực, chủ động sáng tạo

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Xác định nội dung kiến thức và kỹ năng cần đạt được trong phần V

“Di truyền học” SH I2

- Điều tra thực tế về dạy học phần V “Di truyén hoc” SH 12

- Sưu tầm và nghiên cứu kiến thức liên quan dến kiến thức phần V: Di truyền học SH 12 qua tài liệu tham khảo

- Sưu tầm các hình ảnh có liên quan đến kiến thức phần V “Di truyền học” SH 12 ban cơ bản ở trường THPT

- Thiết kế một số giáo án cho phần V “Di truyền học” SH 12 có sử dụng tư liệu đã tìm kiếm nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, đồng thời giúp các em dễ tiếp thu bài học, hiểu sâu, nhớ lâu và vận

dụng kiến thức vào cuộc sống

- Tiến hành giảng dạy một số bài theo các tư liệu đã sưu tầm được để

đánh giá chất lượng tư liệu đã sưu tầm trong việc dạy và học

- Xin ý kiến đóng góp, đánh giá của chuyên gia về chất lượng tư liệu

4 ĐÓI TƯỢNG, KHÁCH THẺ NGHIÊN CỨU

- Đối tượng nghiên cứu: Tư liệu về hình ảnh và bài tập liên quan đến nội dung kiến thức phần V: Di truyền hoc SH 12

- Khách thê nghiên cứu: GV và HS lớp 12 tại trường thực tập

5 PHẠM VI GIỚI HẠN CỦA ĐÈ TÀI

Nghiên cứu các bài thuộc phần V: Di truyền hoc SH 12

Trang 8

Nếu sưu tầm được các hình anh va bai tập phù hợp nội dung kiến thức phần V: Di truyền học SH 12 và với năng lực của học sinh thì sẽ nâng cao được chất lượng dạy và học phần V: Di truyền học SH 12

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên sinh học phần V: Di truyền học SH lớp 12

- Nghiên cứu các tài liệu trên mạng có liên quan đến phần V: Di truyền

học SH 12

- Nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy học sinh học, các biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh

7.2 Phương pháp điều tra, quan sát

Điều tra, quan sát thực trạng dạy học phần di truyền lớp 12 ở trường THPT

7.3 Phương pháp chuyên gia

Thông qua văn bản ( các giáo án), phiếu nhận xét đánh giá và qua trao đối trực tiếp, chúng tôi xin ý kiến nhận xét đánh giá của giáo viên sinh học có kinh nghiệm trong giảng dạy ở trường THPT về chất lượng các tư liệu đã biên soạn

8 NHUNG DONG GOP CUA DE TAI

8.1 Xác định được thực trạng dạy học phần V: Di truyền học SH 12

§.2 Sưu tầm được một số hình ảnh phục vụ cho quá trình dạy và học

phần V: Di truyền học SH 12 (đĩa CD video hình ảnh phục vụ dạy học phần V: Di truyền học Sinh học 12)

Trang 9

8.3 Sưu tầm được một số bài tập và các công thức giải bài tập phù hợp

cho quá trình dạy và học phần V: Di truyén hoc SH 12 (phu lục câu hỏi và bài

tập di truyền thuộc phần V: Di truyền học Sinh học 12 - phụ lục 3)

8.4 Thiết kế một số mẫu giáo án có sử dụng tư liệu đã sưu tầm (phụ luc 1)

Trang 10

PHAN II NOI DUNG NGHIEN CUU

CHUONG 1: CO SO Li LUAN VA THUC TIEN CUA DE TAI

1.1 LICH SU NGHIEN CUU DI TRUYEN HOC

1.1.1 Trén thé gidi

- Ngay từ cổ đại, nhiều nhà giáo dục lỗi lạc như Xocorat (470 — 399

TCN), Không Tử (551 - 479 TCN) đã từng nói đến tầm quan trọng to lớn

của việc phát huy tính tích cực, chủ động của HS và nói đến nhiều biện pháp phát huy tính tích cực nhận thức

- Từ thế kỉ 17 đến thế kỉ 19 nhiều nhà giáo dục lớn như J.A Conmesky

(1592 — 1670); Jacques Rousseau (1712 — 1778); A.Dixtecvec (1790 —

1866) Trong các công trình nghiên cứu của mình về giáo dục phát triển trí tuệ đều đặc biệt nhắn mạnh: Muốn phát triển trí tuệ bắt buộc người học phải

phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo để tự mình dành lay trí thức Muốn

vậy phải tăng cường khuyến khích người học tự khám phá, tự tìm tòi và suy nghĩ trong quá trình học tập [8, tr.26 — 33]

- Ngày nay, chủ trương giáo dục của mọi quốc gia trên thế giới đều khẳng định: Lên lớp mà GV chỉ thông báo kiến thức là ít có hiệu quả, cần thay dần việc thông báo bằng việc tổ chức HS tự tìm tòi để phát hiện kiến thức Do vậy việc sử đụng hình ảnh dé kích thích học sinh tìm tòi kiến thức và bài tập đề tự học là cần thiết

Trên thế giới có nhiều tác giả đề cập tới việc sử dụng bài tập vào dạy

hoc ở trường phổ thông Trong đó có một số tác giả ở Liên Xô cũ như:

Socolovskaia 1971, Abranova, Kadosnhicov, Laixeva, Okarlinxki 1975

Trang 11

1.1.2 Ở Việt Nam

Nhiều tài liệu và thực tế đã cho thay viéc su dung hinh anh trong dạy bài mới và kiểm tra bài cũ có hiệu quả để học sinh phát huy khả năng của mình

Nhiều tài liệu giáo khoa trong đó có các câu hỏi - bài tập để sử dụng trong khâu củng cô hoàn thiện kiến thức hay khâu dạy bài mới như: Trần Bá

Hoành, Lê Đình Trung,

Với vai trò như một biện pháp dạy học các bài tập đã được nhiều tác giả đề cập tới và trong những năm gần đây cũng có nhiều đề tài của nhiều tác

giả đề cập tới các bài tập như:

- TS Lê Đình Trung, Cac dang bài tập chọn lọc vé di truyền và biến dị

- Đỗ Mạnh Hung, Bai tap tuyển chọn sinh học 10 - 11 — 12 tap 1

- Đỗ Manh Hing, Bai tép tuyén chon sinh hoc 10 - 11 — 12 tập 2

- TS Vũ Đức Lưu, Tuyển chọn và phân loại bài tập di truyền hay

và khó

- Nguyễn Thành Trung, Xây đựng và sử dụng câu hỏi, bài tập chương

IT phan Di truyén hoc nham tich cực hóa hoạt động của học sinh lớp 12, luận văn thạc sĩ

- Nguyễn Thế Hưng, Lê thị Minh, Xáy đựng và sử dụng câu hỏi, bài tập nhằm phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của người học

trong dạy học Sinh học tế bào ( Sinh học 10), luận văn thạc sĩ

- Th.S Phạm Đình Văn, Bài giảng phương pháp dạy học Sinh học, http://kinhhoa.violet.vn

- Hướng dẫn giải đề thi tuyển sinh vào các trường đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp môn sinh học tập I- NXB giáo đục năm 1999

- Hướng dẫn giải đề thi tuyển sinh vào các trường đại học, cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp môn sinh học tập 2 - NXB giáo dục năm 1999

Trang 12

chuyên nghiệp môn sinh học — NXB giáo dục năm 1994

- Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2003), Lí luận dạy học Sinh học, NXB Giáo dục Hà Nội

- Nguyễn Thành Đạt —- Nguyễn Văn Đính — Hoang Thi Kim Huyền-

Dinh Thi Kim Nhung —- Nguyễn Xuân Thành —- Nguyễn Đình Tuấn, 7é kế bài giảng sinh học 12

1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN PHẦN V: DI TRUYÊN HỌC SINH HỌC 12 1.2.1 Lí luận dạy học

“Mục đích dạy học chỉ đạt được khi và chỉ khi chúng ta xác định đúng

đắn nội dung và phương pháp

Có nhiều khái niệm về PPDH, như:

- N.M Veczilin và V.M Coocxunskala: “Phương pháp dạy học là cách thức thây truyền đạt kiến thức, đồng thời là cách thức lĩnh hội của trò ”

- Nguyễn Ngọc Quang (1970): “PPDH là cách thức làm việc của thầy và của trò trong sự phối hợp thống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm

cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học ”

- Đặng Vũ Hoạt (1971): “PPDH là tổ hợp các cách thức hoạt động của thay va trò trong quá trình dạy học, được tiễn hành dưới vai trò chủ đạo của

thay, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học ”

- Đinh Quang Báo (2000): “PPDH là cách thức hoạt động của thầy tạo

ra mối liên hệ qua lại với hoạt động của trò để đạt mục đích dạy học ”

- Trần Bá Hoành (2002): “PPDH là con đường, cách thức GV hướng

dẫn, tổ chức chỉ đạo các hoạt động học tập tích cực, chủ động của HS nhằm đạt các mục tiêu dạy học ” ” [9, Tr.37]

Khái niệm khái quát về phương pháp dạy học “PPDH là cách thức hoạt động của thầy và trò trong mối liên hệ qua lại, thầy giữ vai trò chủ đạo, điều khiển, chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức các hoạt động học tập của trò một cách tích cực, chủ động nhằm đạt các mục tiêu dạy học đề ra.” [9, Tr.3§]

Trang 13

Phương pháp trực quan và thực hành là 2 phương pháp phát huy tốt

năng lực của học sinh một cách tích cực, chủ động Do vậy việc sử dụng

hình ảnh (mẫu vật tượng trưng) và bài tập (phương pháp thực hành) trong

dạy học là lựa chọn đúng đắn của giáo viên hướng cho cách thức học của học sinh đạt hiệu quả

1.2.2 Quan điểm triết học

Theo quan điểm triết học thì kết quá của hành động bị chỉ phối bởi hai

yếu tố là nội lực và ngoại lực Yếu tố ngoại lực trong học tập là sự tác động,

hướng dẫn, tổ chức, đạo diễn của GV Yếu tố nội lực là vốn tri thức đã có,

động cơ học tập, năng lực tự điều chỉnh Nội lực là nhân tố quyết định đến kết

quả quá trình nhận thức và rèn luyện kĩ năng Do đó cần chú trọng đến yếu tố

Theo quan điểm của phép tư duy biện chứng, hoạt động nhận thức của

con người đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Do vậy việc sử dụng hình ảnh vào dạy và học sẽ kích

thích được HS nhận thức, từ đó kiến thức sẽ khắc sâu nhớ lâu, vận dụng vào

các bài tập sẽ dễ dàng hơn

1.3 CƠ SỞ THỰC TIEN

1.3.1 Phương pháp xác định thực trạng

Để tìm hiểu thực trạng tô chức hoạt động dạy và học của giáo viên và

học sinh trong dạy học phần V: Di truyền học Sinh học 12 chúng tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

Trang 14

những vấn đề sau: Những khó khăn thường gặp của HS trong việc học tập Sinh học ở trường PT đặc biệt là phần V: Di truyền học Sinh học 12, những khó khăn trong giảng dạy của thầy cô khi dạy phần V: Di truyền học Sinh học 12

* Sử dụng phương pháp quan sát: Thông qua dự giờ dạy, tham khảo

bài soạn của một số GV dạy môn Sinh học 12, quan sát hoạt động của HS

trong giờ học, gặp gỡ trao đôi với các giáo viên và HS về van dé quan tam 1.3.2 Thực trạng dạy và học phần V: Di truyền học Sinh học 12

1.3.2.1 Thực trạng

Qua điều tra, phỏng vấn và quan sát, chúng tôi đã thu được kết quả như sau:

* Jê những khó khăn thường gặp của HS trong việc học tập Sinh học

cụ thể là phần V: Di truyền học SH 12

- Đa số các em gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin, tự tìm hiểu các loại sơ đồ, hình vẽ trong SGK Qua việc dạy, dự giờ, và trao đổi với HS, chúng tôi thấy khi làm việc với hình vẽ, nhiều HS còn chưa chú ý xem xét các

bộ phận các chỉ tiết cụ thể của hình vẽ, khả năng nhận biết ý nghĩa của các dấu hiệu và mối liên quan giữa các bộ phận trên hình vẽ còn rất hạn chế

- Phần V: Di truyền học Sinh học 12 có khá nhiều kiến thức trừu tượng trong khi SGK có ít tranh hình minh họa nên HS khá khó khăn trong việc hiểu bài và vận dụng

- Bên cạnh đó, môn Sinh học vẫn còn bị 14oil à môn phụ không quan trọng nên tâm lý các em thường không chú ý vào bài dạy, trong khi phần V

SH 12 kiến thức khó, không hấp dẫn được HS trong giờ học nên thường

không đạt được kết quả cao

* Về những khó khăn của giáo viên trong việc dạy học SH cụ thế là phan V: Di truyền học SH 12

- Giáo viên dạy học SH gặp khá nhiều khó khăn khi môn này bị HS coi

Trang 15

Khóa luận tốt nghiệp Truong DHSP Ha Noi 2

lại kiến thức

1.3.2.2 Nguyên nhân của thực trạng

Qua phỏng vấn và quan sát, chúng tôi thấy rằng thực trạng nói trên có thể đo một số nguyên nhân sau:

* Vẻ phía HS:

- Do các em đã quá quen với cách học từ cấp 2 theo lối bị động, chưa

có phương pháp tự học hiệu quả

- Do có nhiều HS thiếu hụt về kiến thức, động vào đâu cũng thấy khó thành ra chán nân với việc học và từ đó dẫn đến không quan tâm đến bài học trên lớp

- Tâm lí nhiều HS cho bộ môn Sinh học là môn phụ do vậy không quan tâm, không chịu đầu tư công sức, thời gian cũng như không hứng thú lắm đến

học bộ môn này nên thường học đối phó mà chưa thực sự say mê, yêu thích môn học

* Doi voi GV:

- Phần lớn các GV đều nhận thức được tầm quan trọng của việc đổi mới

phương pháp đạy học truyền thống sang dạy học đối mới, song do ảnh hưởng của lối dạy truyền thống đã quá quen thuộc trong thời gian dai, do thói quen ngại thay đối cái cũ cũng như ngại mắt nhiều công sức, thời gian cho việc soạn bài theo hướng tăng dần tính tích cực của người học Do vậy, những giờ dạy theo phương pháp dạy tăng cường hoạt động của HS chưa được nhiều

- Do các em HS có trình độ nhận thức không đều, rất nhiều em học yếu,

Trang 16

cơ bản, còn việc để bồi dưỡng niềm đam mê SH với các em là rất ít

* Ngoài các nguyên nhân cơ bản trên chúng tôi thấy còn có một số

nguyên nhân khác như thiếu tài liệu phục vụ dạy và học, do cơ sở vật chất còn

chưa đáp ứng đầy đủ cho việc đổi mới phương pháp như phòng học hiện đại, máy tính, đèn chiếu

Qua nghiên cứu thực trạng và nguyên nhân nói trên thì khẳng định việc sưu tầm tư liệu (hình ảnh và bài tập) phục vạu dạy học phần V: Di truyền học

SH 12 là điều thực sự cấp thiết

Trang 17

CHUONG II: BIEN SOAN TU LIEU DAY HQC PHAN V: DI

TRUYÊN HỌC CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 12

2.1 CÁU TRÚC PHẢN V: DI TRUYÈN HỌC SINH HỌC 12

Phan 5: DI TRUYEN HOC, gém 22 tiét va được chỉa làm 5 chương

+ Chuong I: CO CHE DI TRUYEN VA BIEN DI gém 6 bai Ii thuyết

va 1 bai thực hành từ bài 1 đến bài 7

- Bai 1: Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN

- Bai 2: Phién ma và dịch mã

- Bai 3: Diéu hoa hoat déng gen

- Bai 4: Dét bién gen

- Bai 5: Nhiém sac thế và đột biến cấu trúc nhiễm sắc thé

Bài 6: Đột biến số lượng nhiễm sắc thé

Bài 7: Thực hành

+ Chương II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HỆN TƯỢNG DI TRUYÊN

gồm 6 bài lí thuyết, 1 bài thực hành và 1 bài ôn tập từ bài 8 đến bài 15

- Bai 8: Quy luật Menđen : quy luật phân li

- Bai 9: Quy luật Menđen : quy luật phân li độc lập

- Bai 10: Tuong tác gen và tác động đa hiệu của gen

- Bai 11: Lién két gen và hoán vị gen

- Bai 12: Di truyền liên kết với giới tính và di truyền ngoài nhân

Bài 13: Ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện của gen

-_ Bài 14: Thực hành

Bài 15: Ôn tập chương I và II

+ Chương III: DI TRUYEN HOC QUAN THE gém 2 bai tir 16 đến 17

- Bai 16: Cấu trúc di truyền của quần thé

-_ Bài 17: Cấu trúc di truyền của quân thể (tiếp theo)

Trang 18

- Bai 18: Chọn giống vật nuôi và cây trồng dựa trên nguồn biến dị tổ hợp

- Bai 19: Tạo giống bằng phương pháp gây đột biến và công nghệ tế bào Bài 20: Tạo giống nhờ công nghệ gen

+ Chương V: DI TRUYÊN HỌC NGƯỜI gồm 3 bài từ 21 đến 23

- Bai 21: Di truyén y hoc

- Bai 22: Bao vé von gen cua loai người và một số vấn đề xã hội của

di truyền học

- Bai 23: Ôn tập phan di truyén hoc

2.2 KIEN THUC VA KĨ NANG CAN DAT DUQC TRONG PHAN V:

DI TRUYÈN HỌC SINH HỌC 12

2.2.1 Kiến thức phần V “Di truyền học”

+ Chwong I: CO CHE DI TRYEN VA BIEN DI

Chương này cho thấy bản chất của cơ chế di truyền là cơ chế truyền đạt thông tin

- Bai 1 và bài 2 trình bày: cách thức tổ chức thông tin thành các đơn vị

di truyền (gen), các đặc điểm của mã di truyền; cách thức truyền đạt thông tin

di truyền từ tế bào này sang tế bào khác (quá trình nhân đôi ADN), từ ADN

sang tính trạng thông qua các quá trình tổng hợp ARN (phiên mã) và từ ARN sang prôtê¡n (dịch mã)

- Bai 3 trinh bày về quá trình điều hòa hoạt động gen ở sinh vật nhân sơ

-_ Bài 4 trình bày về các loại đột biến gen với một số nguyên nhân và

cơ chế phát sinh đột biến điểm, hậu quả và ý nghĩa của đột biến gen

- Bài 5 và 6 đề cập đến cấu trúc của nhiễm sắc thể và các loại đột biến nhiễm sắc thể

Bài 7 Thực hành: quan sát cdc dang đột biến số lượng nhiễm sắc thể trên tiêu bản cố định và tiêu bản tạm thời

Trang 19

- Bài 8 và 9: trình bày về các quy luật của Menđen nhưng chú trọng đến phương pháp nghiên cứu khoa học của Menđen giúp ông phát hiện ra các quy luật di truyền, trong đó nhắn mạnh đến việc ứng dụng toán thống kê xác suất để tìm ra quy luật

- Bai 10: giới thiệu về tương tác giữa các gen không alen và tác động

đa hiệu của gen Sản phẩm của các gen có thể tương tác với nhau cho ra kiểu hình khác nhau Các alen của cùng một gen có thể tương tác với nhau theo kiểu trội lặn hoàn toàn, trội lặn không hoàn toàn hoặc đồng trội Sản phẩm của các gen khác nhau có thể tương tác với nhau theo nhiều cách trong đó tác động theo kiểu cộng gộp được trình bày kĩ vì phần lớn tính trạng liên quan dến năng suất vật nuôi cây trồng được di truyền theo cơ chế này Bài này còn cho học sinh thấy mối quan hệ gen và tính trạng không đơn giản theo kiểu một gen — một tính trạng mà một gen có thể quy định nhiều tính trạng cũng như nhiều gen cùng quy định về một tính trạng Ngoài ra môi trường cũng có ảnh hưởng nhất định đến sự hình thành tính trạng

- Bai 11: giới thiệu về cách thức phân bố các gen nằm trên cùng một nhiễm sắc thể và được di truyền theo nhóm liên kết

- Bai 12: giới thiệu về nhiễm sắc thé giới tính và cơ chế xác định giới

tính, sự di truyền liên kết giới tính và di truyền ngoài nhân

Trang 20

trong việc quy định tính trạng

- Bài 14: thực hành lai giống trên một nhóm đối tượng cá cảnh, cây ngắn ngày,

- Bai 15: bai tap chuong I va chương II

+ Chương III: DI TRUYEN HOC QUAN THE

- Bai 16: gidi thiéu về cấu trúc di truyền của quần thể ty thy phan và quan thé giao phối gần (cận huyết)

- Bai 17: trinh bày cấu trúc di truyền của quần thể ngẫu phối và trang thái cân bằng di truyền của quần thể (cân bằng Hacđi — Vanbec)

+ Chương IV: ỨNG DỤNG DI TRUYỀN HỌC

Với các bài 18 — 20, chương này giới thiệu tóm tắt về các phương

pháp tạo giống dựa trên nguồn biến đị tổ hợp, tạo nguồn đột biến nhờ công

nghệ tế bào và công nghệ gen

+ Chương V: DI TRUYỀN HỌC NGƯỜI

-_ Với bài 21 — 22, chương này giới thiệu về di truyền y học và vấn đề bảo vệ vốn gen của loài người Chương này không giới thiệu lại các phương pháp nghiên cứu di truyền người đã có trong chương trình Sinh học 9 mà giới thiệu một số bệnh di truyền ở người, nguyên nhân và cơ chế gây bệnh di truyền ở người Việc giới thiệu về tư vấn di truyền và vấn đề chuẩn đoán trước sinh cũng được đề cập như những biện pháp giảm bớt gánh nặng di truyền và bảo vệ vốn gen của loài người

Bài 23 hướng dẫn ôn tập phần di truyền học thông qua việc tóm tắt lại các kiến thức cốt lõi của các chương và sau đó nêu các câu hỏi và bài tập

di truyền để học sinh ôn luyện

Trang 21

2.2.2 Kĩ năng phần V “Di truyền học”

- Kĩ năng thực hành: phát triển kĩ năng quan sát, thí nghiệm để tìm nguyên nhân của các hiện tượng, quy luật di truyền diễn ra trong cơ thể sống

- Kĩ năng tư đuy: phát triển kĩ năng tư duy thực nghiệm quy nạp, tư duy

lí luận (phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, )

- Kĩ năng học tập: phát triển kĩ năng học tập đặc biệt là kĩ năng tự học

Biết thu thập xử lí thông tin, lập bảng, biểu đồ, đồ thị Làm việc cá nhân và theo nhóm Làm báo cáo nhỏ trình bày trước tổ và lớp

- Kĩ năng rèn luyện sức khỏe: biết vệ sinh cá nhân, bảo vệ cơ thể, phòng chống bệnh tật, thé dục thể thao, nhằm nâng cao năng suất học tập

và lao động Đồng thời biết vận dụng các kiến thức vào thực tế đời sống để giảm bớt gánh nặng di truyền và bảo vệ vốn gen của loài người

2.3 NGUYÊN TÁC VÀ QUY TRÌNH BIÊN SOẠN

2.3.1 Nguyên tắc biên soạn

Qua quá trình nghiên cứu lí thuyết và thực tiễn, chúng tôi nhận thấy hiệu quả của việc sử dụng hình ảnh và bài tập trong dạy học của giáo viên hiện nay chưa cao, còn nhiều bất cập Để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, khi sử dụng hình ảnh và bài tập cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

- Bám sát mục tiêu dạy học

- Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh

- Đảm bảo tính chính xác của nội dung

- Đảm bảo tính thực tiễn

Trong các nguyên tắc đó, phải đặt lên hàng đầu nguyên tắc bám sát mục tiêu dạy học

2.3.2 Quy trình biên soạn

- Về hình ảnh: sau khi tìm hiểu kĩ nội dung của phần V: Di truyền học Sinh học 12, tiến hành lên mạng tìm các hình ảnh phù hợp nguyên tắc tương ứng với từng bài Sau đó, tổng hợp các hình ảnh sưu tầm được thành một

Trang 22

nội dung cụ thể ra sao

- Về bài tập: theo các nguyên tắc sưu tầm, tiễn hành tham khảo các tài

liệu gồm sách, luận văn và tài liệu trên mạng về bài tập trắc nghiệm và tự luận Sau đó tiến hành kiểm định tính chính xác của các bài tập đã sưu tầm rồi

lọc các bài tập quá khó đối với học sinh, giữ lại những bài tập phù hợp năng lực của đa số học sinh nhờ sự giúp đỡ của thầy cô giáo trường THPT Cuối cùng, tống hợp các bài thành phụ lục câu hỏi và bài tập được phân chia rõ rang theo các bài để thuận tiện cho việc sử dụng

2.4 KET QUA BIEN SOAN

2.4.1 Về hình ảnh: một số hình ảnh sử dụng trong thiết kế giáo án (phụ lục

1), tư liệu hình ảnh đĩa CD tổng hợp hình ảnh (386 hình ảnh) đã sưu tầm được

cụ thé:

+ Bai 1: 27 hinh anh

+ Bai 4: 8 hinh anh

Trang 23

+ Bài 1: cung cấp công thức giải bài tập, có 10 bài tập gồm 4 bài tự

luận và 6 bài trắc nghiệm

+ Bài 3: có 10 bài tập gồm 1 bài tự luận và 9 bài trắc nghiệm

+ Bài 6: cung cấp công thức giải bài tập, có 7 bài tập gồm 4 bài tự luận

và 3 bài trắc nghiệm

+ Bài §: cung cấp công thức giải bài tập, có 10 bài tập gồm § bài tự luận và 2 bài trắc nghiệm

+ Bài 10: có 10 bai tap gồm 6 bài tự luận và 4 bài trắc nghiệm

+ Bài 11: có 7 bài tập trắc nghiệm

+ Bài 13: có I0 bài tập trắc nghiệm

Trang 24

+ Bài I7: cung cấp công thức giải bài tập, có 10 bài tập gồm 7 bài tự

Trang 25

CHUONG III THAM VAN CHUYEN GIA

3.1 MUC DICH THAM VAN CHUYEN GIA

Thăm dò, đánh giá chất lượng và phản hồi lại của học sinh và giáo

viên về các bài tập và hình ảnh dạy học để chỉnh sửa, hoàn thiện và đưa

vào sử dụng

3.2 NOI DUNG THAM VAN CHUYEN GIA

Chat lượng các hình anh và bài tập đã xây dựng ở các tiêu chí:

> Tính chính xác về nội dung

> Tính mới mẻ, phong phú về hình ảnh

> Sự hấp dẫn học sinh

> Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

3.3 PHƯƠNG PHÁP THAM VẤN CHUYÊN GIA

Thông qua phiếu nhận xét, đánh giá (phụ lục 2) các bài giảng đã xây dựng gửi tới GV để xin ý kiến đánh giá, nhận xét về tính ứng dụng các bài giảng

3.4 KET QUA THAM VAN CHUYEN GIA

Thông qua phiếu nhận xét, đánh giá và trao đổi trực tiếp với thầy cô chuyên môn ở trường THPT ban đầu cho thấy bài tập cũng như hình ánh sưu

tầm đảm bảo tính chính xác, rõ ràng, có thể sử dụng làm tài liệu học tập của

HS, cũng như là tài liệu để GV sử dụng trong công tác giảng dạy Một số ý kiến góp ý nên chỉnh sửa hình ảnh sang tiếng Việt để dễ dàng sử dụng cho giảng dạy, bài tập đến phần nào đưa công thức phần đó, công thức trong bài tập là những công thức có thể sử dụng trong các bài tập của phần V “DTH” chương trình SH 12 chứ không nhất thiết của riêng bài nào, cần lựa chọn bài phù hợp cho mục đích giảng dạy (dạy bài mới hay củng cố kiến thức về nhà)

Trang 26

PHAN III KET LUAN VA KIEN NGHI

1 KET LUAN

- Các tư liệu sinh học được biên soạn là tài liệu giúp giáo viên giảng dạy,

đồng thời là tài liệu giúp học sinh tự học

- Từ cơ sở lí luận và việc phân tích nội dung phần V“Di truyền học” sinh học 12, chúng tôi đã tiến hành biên soạn tư liệu dạy học theo từng

bài phù hợp Mỗi bài chúng tôi đều đưa ra các hình ảnh phục vụ dạy bài mới hoặc có thể kiểm tra bài cũ, đồng thời là các bài tập cung cấp công thức để giải bài tập và các bài trắc nghiệm và tự luận để củng cố kiến thức

hay vận dụng thực tế

- Qua nhận xét, đánh giá của một số GV Sinh học THPT đã bước đầu khẳng định chất lượng của chuyên đề đảm bảo

2 KIÊN NGHỊ

-_ Cần tiếp tục thăm dò chất lượng, chỉnh sửa, hoàn thiện nội dung các

tư liệu đã biên soạn đề đưa vào sử dụng

- Tiếp tục nghiên cứa xây dựng thêm các tư liệu phần V “Di truyền

học” sinh học 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn sinh học trong

trường THPT

Trang 27

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 của Bộ

GD&ĐT về hướng dẫn thục hiện điều chỉnh nội dung dạy học môn Sinh

học, cấp THPT

2 Kiều Vũ Mạnh, Xây đựng và sử dụng câu hỏi, bai tap trong day hoc phan

Dị truyền học để đánh giá định tính năng lực của học sinh chuyên Sinh,

luận văn Thạc sĩ

3 Kỷ yếu hội thảo khoa học, lần thứ III môn Sinh học, hội các trường THPT

chuyên khu vực Duyên hải và Đồng bằng Bắc Bộ năm 2010 tỉnh Hà Nam

4 Nguyễn Thành Dat — Pham Van Lập — Đặng Hữu Lanh — Mai Sỹ Tuấn (2010), Sách giáo viên lớp 12, ÑNXB Giáo dục Việt Nam

5 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2003), Lí luận dạy học Sinh học,

NXB Giáo dục Hà Nội

6 Nguyễn Thành Đạt - Nguyễn Văn Đính — Hoàng Thị Kim Huyền- Đinh Thị Kim Nhung — Nguyễn Xuân Thành — Nguyễn Đình Tuần, Thiết kế bài giảng sinh học 12

7 Nguyễn Thành Trung, Xây đựng và sử dụng câu hỏi, bài tập chương II

phan Di truyền học nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh lớp I2, luận văn thạc sĩ

8 Exipov B.P ( 1977), Những cơ sở lí luận day hoc, tap 1-NXB Giáo dục Hà Nội

9 ThS Pham Đình Văn, Bài giảng phương pháp dạy học Sinh học, http://kinhhoa.violet.vn

10 Nguyễn Thế Hưng, Lê thị Minh, Xây đựng và sử dụng câu hỏi, bài tập nhằm phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của người học

trong dạy học Sinh học tế bào ( Sinh học 10), luận văn thạc sĩ

Trang 28

12.96133.html

12 http://tailieu.vn/xem-tai-lieu/trac-nghiem-sinh-hoc-bai-16-

22.1339457.html

Trang 29

Trang 30

Chuong I: Co chê di truyén va biên dỊ

BAI5

NHIEM SAC THE

VA DOT BIEN CAU TRUC NHIEM SAC THE

I Muc tiéu bai hoc

Hoc xong bai nay hoc sinh phai:

1 Kiến thức

- M6 tả được hình thái, cấu trúc siêu hiển vi của NST

-_ Trình bày được khái niệm ĐB cấu trúc NST

- Liét ké va phat biểu được các dang DB NST va hau qua của nó

2 Kinăng

- _ Phát triển kĩ năng quan sát, phân tích và tổng hợp hình vẽ

- _ Rèn luyện thao tác tư duy so sánh (giữa các dạng ĐB)

H Công cụ phương tiên

-_ Công cụ: máy chiếu (nam châm)

- _ Phương tiện: tranh 5.1, 5.2, một số tranh sưu tầm 1, 2, 3, 4,5

Trang 31

Ôn định lóp, kiếm tra sĩ số

Kiém tra bài cũ

Trình bày khái niệm ĐBG và liệt kê các dạng ĐBG

Giảng bài mới

Hoạt động của thầy và trò

GV: Yêu cầu HS nhớ lại kiến thức

lớp 9 và cho biết NST là gì? Có

những dạng nào?

HS: Tái hiện lại kiến thức cũ, suy

nghĩ và trả lời câu hỏi

GV: Chiếu hình 1, khái quát lại

khái niệm NST

Sử dụng phương pháp vấn đáp tái hiện, van dap tim tòi, trực quan tìm

Nội dung ghi bảng

I Hình thái, cầu trúc NST

1 Hình thái

- Ở sinh vật nhân chuẩn,

NST là cấu trúc mang gen trong

nhân tế bào, có thể quan sát rõ

nhất ở phân bào dưới kính hiển

Trang 32

NST, yéu cầu HS mô tả cấu tạo

GV: Bồ sung, hoàn thiện kiến thức

GV: Yêu cầu HS quan sát 5.1 và

- Mỗi NST có 3 bộ phận chủ

yếu Tâm động (trình tự nuclêôtit đặc biệt), đầu mút (trình tự nuclêôtit ở 2 đầu cùng của NST), trình tự khởi đầu

nhân đôi ADN Tâm động là vị

trí liên kết với thoi phân bào

Trang 33

cho biết, trong tế bào sinh dưỡng giúp NST có thể di chuyển về NST tồn tại như thế nào? Ở các các cực của tế bào trong quá giao tử NST tồn tại như thế nào? trình giảm phân Tùy vị trí của HS: Quan sát hình và trả lời câu tâm động mà hình thái NST có

hồi thể khác nhau

GV: B6 sung, chỉnh sửa câu trả lời

GV: chiếu hình 3 “bản đồ gen

người” quan sát và cho biết có mây

loại NST? Và số lượng từng loại

trong tế bào dinh đưỡng?

- Trong tế bào sinh dưỡng,

NST tồn tại thành từng cặp tạo

thành bộ NST lưỡng bội 2n; ở giao tir NST tn tại thành từng

chiếc tạo NST đơn bội n

HS: Quan sát hình và suy nghĩ, trả

lời câu hỏi

GV: Bố sung, hoàn thiện câu trả

lời

Trang 34

GV: Cho số lượng bộ NST của một

số loài sau: người 2n = 46

GV: Hoàn thiện câu trả lời

- Trong tế bào sinh dưỡng

thì có một cặp NST giới tính,

còn là NST thường; ở giao tử có thể có một NST giới tính hoặc GV: Chiếu hình 4 “cấu tạo không có

nuclêôxôm” yêu cầu học sinh mô

tả câu tạo nuclêôxôm

Trang 35

GV: bổ sung, hoàn thiện câu trả

trưng về số lượng, hình dạng cũng như kích thước

2 Câu trúc siêu hiện vi

GV: Treo hình 5.2 hướng dẫn HS

quan sát, chỉ rõ đoạn nào là AND,

nuclêôxôm, đâu là sợi cơ bản, sợi

nhiễm sắc, đâu 1a crématit

Yêu cầu HS mô tả các cấu trúc

xoăn

Trang 36

Tp Protein histôn

- Don vi cau tao nén NST 1a

Crômatit (đường kính 700 nm)

các nuclêôxôm Một nuclêôxôm

Hình 5.2 Cấu trúc siêu hiển vi của NST ở sinh vật nhân thực

j được cấu tạo bằng § phân tử

Hồ: Quan sát tranh và mô tả câu protein histon tạo khối cầu nằm

GV: Bô sung, chỉnh sửa và hòan AND gồm 146 cặp

thiện

GV: Theo em NST 6 sinh vat nhan

chuẩn và sinh vật nhân sơ có gì

khác nhau?

Trang 37

HS: Tái hiện kiến thức cũ về gen

và suy nghĩ trả lời câu hỏi

GV: bổ sung, chỉnh sửa và hoàn

thiện câu trả lời

GV: Nghiên cứu SGK và cho biết

thé nào là ĐB cấu trúc NST?

HS: Nghiên cứu SGK và trả lời câu

hỏi

GV: Kết luận câu trả lời

-_ Nự gói bọc ADN theo các mức xoắn khác nhau trong mỗi

* Mức xoăn 3: siêu xoăn có

Trang 38

ODE ——> GBB coder, đường kính 700nm

GV: Nghiên cứu SGK và cho biết thức, mỗi NST có 1 sợi AND

đặc điểm và hậu quả của mất đoạn Còn ở sinh vật nhân sơ thì mỗi

HS: Nghiên cứu SGK và trả lời câu NST có I sợi AND kép dạng

II DB cau tric NST

GV: Dang DB cau trúc sẽ gây ung

thư máu ở người là:

A mất đoạn NST 22 1 Khái niệm

B Lặp đoạn NST 22 - Đột biến cấu trúc NST là

C Đảo đoạn NST 22 những biến đối trong cấu trúc

HS: Suy nghĩ và lựa chọn đáp án xếp lại những khối gen trên và

Trang 39

GV: Dua ra dap an dung giữa các NST, dẫn đến sự thay

đối hình dạng và cấu trúc của GV: Nghiên cứu SGK và cho biết NST

đặc điểm và hậu quả của lặp đoạn 2 Các dạng DB va hau qua

HS: Nghiên cứu SGK và trả lời câu

hỏi

GV: Ở ruồi giấm đột biến M:

mất đoạn; L: lặp đoạn; Ð: đảo

đoạn) trên NST (X:Y) làm

Trang 40

GV: Nghiên cứu SGK và cho biết

đặc điểm và hậu quả của đảo đoạn

HS: Nghiên cứu SGK và trả lời câu - Mất 1 đoạn nào đó không

GV: Hoàn thiện câu trả lời biến vào môi trường nội bảo

- Hậu quả: thường gây chết

ở người

VD: Ở người cặp NST 21 mắt đoạn gây ung thư máu

GV: Chiếu hình 6, kết hợp hình 5

và 6 cho biết có mấy loại chuyển

đoạn? Đặc điểm và hậu quả của lặp

được lặp lại 2 hay nhiều lần

- Xay ra trong l đoạn tương

HS: Quan sát tranh kết hợp SGK, _ Hậu quả: Làm tăng số gen

suy nghĩ và trả lời câu hỏi trên NST, làm mất cân bằng

Định dạng
Số trang	210
Dung lượng	31,1 MB