Cơ sở lý luận Môn tự nhiên xã hội ở Tiểu học nói chung và môn Lịch sử lớp 4– 5 nói riêng nó cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản và banđầu về các sự vật, sự kiện, hiện tượng và m
Trang 1A.Phần mở đầu.
I Cơ sở lý luận
Môn tự nhiên xã hội ở Tiểu học nói chung và môn Lịch sử lớp 4– 5 nói riêng nó cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản và banđầu về các sự vật, sự kiện, hiện tượng và mối quan hệ giữa chúng trong
tự nhiên, con người và xã hội, về cách vận dụng kiến thức đó trong đờisống và sản xuất
Cùng với môn Tiếng Việt và Toán học, môn lịch sử là một trongnhững môn quan trọng nhất trong chương trình tiểu học
Trong giai đoạn này, việc phát huy tính tích cực của học sinhtrong việc học tập môn tự nhiên , xã hội nói chung và phân môn lịch sử ởlớp 4 – 5 nói riêng là một việc làm hết sức quan trọng trong quá trình đổimới phương pháp dạy học Góp phần giáo dục toàn diện cho học sinhtiểu học
Qua thực tế nhiều năm đã dạy lớp 5, tôi nhận thấy:
Học sinh chưa thực sự chủ động, chưa tích cực trong giờ học lịch
sử (chủ yếu là nghe, ghi, đọc sách giáo khoa) Với yêu cầu phát triểnkhoa học kỹ thuật ngày càng nhanh, diễn ra từng ngày, từng giờ đòi hỏicon người phải chủ động, tích cực, sáng tạo để thích ứng được sự pháttriển của xã hội Vì vậy, yêu cầu đặt ra cho nghành giáo dục “Đào tạo ranhững con người có kiến thức văn hóa, khoa học, có kỹ năng nghềnghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo, có kỷ luật, giàu lòng nhân ái, yêunước, yêu CNXH, sống lành mạnh, đáp ứng được nhu cầu phát triển đấtnước ở thế kĩ XXI ”
II Cơ sở th ực ti ển
Trang 2Trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy học sinh có tiềm năngđược tiếp xúc với nhiều thông tin (từ ông, bà, bố, mẹ - từ các phươngtiện thông tin nghe, nhìn ) Vì vậy, trong lớp xuất hiện nhiều em có tiềmnăng tích cực, chủ động, cần khơi dậy giúp các em phát triển để đáp ứngmục tiêu và yêu cầu của đất nước và thỏa ý nguyện của Bác Lúc sinhthời, Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã nói: “ Dân
ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà mới hay”
Mặt khác, chương trình lịch sử lớp 5 giúp học sinh lĩnh hội đượcmột số tri thức ban đầu và thiết thực về xã hội Đó là các sự kiện và nhânvật tiêu biểu trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Từ đóhình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng quan sát, mô tả, phântích, so sánh, đánh giá mối quan hệ giữa
các sự kiện trong xã hội, đồng thời vận dụng các tri thức đã học vào thựctiễn cuộc
sống Qua đó khơi dậy và bồi dưỡng tình yêu đất nước, hình thành thái
độ đúng đắn đối với bản thân, gia đình, cộng đồng, kích thích tính hamhiểu biết khoa học của học sinh Để từ đó các em có lòng tự hào dân tộcphát huy mọi khả năng để xây dựng một tương lai xứng đáng với lịch sửcủa dân tộc
Tuy nhiên, thực tế cho thấy học sinh học môn lịch sử thường tiếpthu một cách thụ động do đa số giáo viên chỉ cho học sinh thảo luậnnhóm trả lời các câu hỏi trong SGK mà không khai thác được các kiếnthức đã có của học sinh Ngoài SGK ra, giáo viên thường không có nội
dung bổ trợ nào khác Cốt sao cho học sinh chỉ cần nhớ tên nhân vật và
sự kiện lịch sử là đủ Chính vì vậy học sinh không hứng thú trong các
Trang 3giờ lịch sử và đặc biệt không hình dung được sinh động về các sự kiệnlịch sử đã diễn ra cách các em rất xa Từ đó dễ tạo cho các em có thóiquen ỷ lại, thụ động, dễ quên và trì trệ trong tư duy.
Vì lý do đó, khi mới nhận các em lớp 5B của tôi, qua trao đổi vàthông qua 1 số tiết dạy lịch sử đầu năm, tôi nhận thấy thực trạng học sinh
ở lớp chỉ có khoảng 3 em học môn này một cách tích cực, khoảng 12 emhọc trung bình, còn lại 15 em học rất thụ động
Chính vì lẽ đó, việc đổi mới phương pháp dạy học phân môn lịch
sử, cũng như mọi môn học khác, học sinh tự mình khám phá ra kiến thức(dưới sự hướng dẫn của giáo viên), tức là học sinh phải được tiếp xúc vớicác tư liệu lịch sử: tranh ảnh, bản đồ lịch sử, các di vật, câu chuyện lịch
sử được ghi lại thành lời văn dưới sự định hướng và kết luận của giáoviên để học sinh tự hình thành các biểu tượng lịch sử
Trên đây là một số cơ sở kí luận và tình hình thực tế dạy học mônlịch sử lớp 5 mà tôi đã gặp phải Tất nhiên còn nhiều tồn tại ở giáo viên
và học sinh Vậy khi hướng dẫn học sinh lĩnh hội kiến thức môn lịch sửnhư thế nào để phát huy được tính tích cực của học sinh là một điều màtôi và các đồng nghiệp rất quan tâm
II Phạm vi nghiên cứu:
- Học sinh lớp 5B trường tiểu học Quảng Thuận
- Bộ sách lịch sử lớp 5
- Sách tham khảo ( một số mẫu chuyện lịch sử)
- Tìm hiểu qua Inrtenet
B.Nội dung sáng kiến.
Trang 4CHƯƠNG I: nội dung dạy học môn lịch sử lớp 5
Kiến thức lịch sử ở tiểu học không được trình bày theo một hệ thốngchặt chẽ mà chỉ chọn ra những sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch sử tiêu biểu cho một giai đoạn lịch sủ nhất định đưa vào chương trình phân môn lịch sử
Tuy vậy, những kiến thức trong phân môn lịch sử vẫn đảm bảo tính
Sự kiện lịch sử: Hơn 80 năm chống thực dân Pháp (1858 - 1945),
Xô Viết Nghệ Tĩnh, các cuộc khởi nghĩa và hoạt động yêu nước chốngthực dân Pháp đầu thế kỉ XX, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Cáchmạng mùa thu (1945) và Bác
Hồ đọc tuyên ngôn Độc lập (2/9/1945); Chín năm kháng chiến bảo vệđộc lập dân tộc (1945 - 1954): các chiến dịch quân sự lớn Chiến thắngĐiện Biên Phủ Hiệp định
Giơnevơ chẩm dứt chiến tranh Đông Dương; Kháng chiến chống Mỹ vàxây dựng đất
nước (1954 - 1975); Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nước (năm
1975 đến nay) và tìm hiểu lịch sử địa phương
Trang 5CHƯƠNG II: HỆ THỐNG GIẢI PHÁP
I Phương pháp thực hiện:
Để phát huy tính tích cực của học sinh trong phân môn lịch sửlớp 5 thì việc lựa chọn phương pháp dạy học và chuẩn bị đồ dùng dạyhọc là rất quan trọng Giáo viên phải lựa chọn phương pháp sao cho phùhợp với từng bài, với từng đối tượng học sinh sao cho học sinh phải tựkhám phá ra kiến thức (dưới sự hướng dẫn của giáo viên)vì hoạt độngcủa trò là quá trình tự giác, tích cực, tự vận động, chiếm lĩnh kiến thức
và phát triển nhưng phải được điều khiển
1 Hướng dẫn học sinh cách học bộ môn lịch sử theo từng loại bài:
Với loại bài dạy về nhân vật lịch sử: Giáo viên yêu cầu học sinhsưu tầm tranh ảnh hoặc tư liệu về cuộc sống và sự nghiệp của nhân vậtlịch sử đó Kết hợp
với đọc sách giáo khoa trước ở nhà để nắm được nội dung của bài mới vềcuộc sống và sự nghiệp của nhân vật lịch sử trước khi đến lớp
Trước khi nhắc đến nhân vật lịch sử nào đó, giáo viên cần cungcấp để học sinh biết được những nét sơ lược về bối cảnh lịch sử mà nhânvật hoạt động.Học sinh tự trình bày cơ sở hiểu biết đã có của mình vềnhân vật lịch sử đó
Những bài học lịch sử mà các nhân vật có những lời đối thoại đắtgiá thể hiện phẩm chất cao quí của nhân vật, học sinh có thể tự đóng vai
để diễn lại
Với loại bài dạy về sự kiện lịch sử: Việc sưu tầm tranh ảnh tưliệu là rất quan trọng để các em dễ hình dung, dễ nhớ, nhớ lâu các sự
Trang 6kiện đó Chính vì vậy học sinh phải sưu tầm tranh ảnh từ ở nhà, đọctrước sách giáo khoa kết hợp với
những tư liệu sưu tầm được hoặc do giáo viên cung cấp để nắm vữngđược nội dung bài Giúp các em dễ dàng trình bày được những hiểu biếtcủa mình qua bài dạy
2 Giáo viên chuẩn bị sưu tầm tư liệu, tranh ảnh, bản đồ, tài liệu lịch sử:
Như trên đã trình bày, một trong những phương pháp dạy họckhông thể thiếu được khi dạy phân môn lịch sử là phương pháp trựcquan Những phương tiện trực quan được sử dụng nhiều để dạy môn lịch
3 Dạy học trên lớp:
Việc hướng dẫn học sinh cách học bộ môn lịch sử theo từng loạibài: việc giáo viên và học sinh chuẩn bị sưu tầm tài liệu, tranh ảnh, tư
Trang 7liệu lịch sử tất cả đều nhằm phục vụ cho việc dạy học ở trên lớp với mụcđích qua bài học học sinh phát huy được tính tích cực của mình thôngqua phân môn lịch sử.
Trước kia chúng ta thường quan niệm học lịch sử là phải họcthuộc, nạp vào bộ nhớ của học sinh theo lối thầy đọc, trò chép, học thuộclòng theo thầy, theo sách giáo khoa là đạt yêu cầu
Nhưng học lịch sử theo quan niệm hiện đại không phải là theo cách trên
mà là: học
sinh thông qua làm việc với sử liệu để tạo ra hình ảnh lịch sử, tự xậydựng, tự hình dung về quá khứ lịch sử đã diễn ra
Cơ sở nhận thức cá thể, độc lập đó, bằng các biện pháp tương tác
xã hội (học theo nhóm, học cả lớp, đối thoại thầy, trò đặc biệt theo chủ
đề năm học là “ Đẩy mạnh và sử dụng công nghệ thông tin vào quản lí
và dạy học” nên chúng ta dễ có điều kiện để đưa những hình ảnh, nhữngthước phim tư liệu để học sinh nắm bắt bài một cách dễ dàng )giúp họcsinh xây dựng sự nhận thức đúng đắn về môn lịch sử Muốn làm đuợcđiều đó khi dạy học trên lớp, giáo viên cần phải tiến hành qua các bướcsau:
Bước thứ nhất: Giáo viên cần phải định hướng được mục đích,
nêu nhiệm vụ nhận thức của tiết học.
Ví dụ: Bài Thu - Đông 1947, Việt Bắc “ mồ chôn giặc pháp”
phần giới thiệu bài giáo viên nói: Sau tiếng súng mở đầu ở Hà Nội ngày19-12-1946 quân dân ta đã phá tan kế hoạch tấn công Việt Bắc của địchtrong chiến dịch thu-đông 1947 Vì sao lại xuất hiện chiến dịch này?
Trang 8Diễn biến của chiến dịch ra sao? Ý nghĩa của chiến dịch là gì? Chúng ta
sẽ cùng nhau tìm hiểu qua bài hôm nay: Thu - Đông 1947, Việt Bắc “ mồchôn giặc pháp”
Bước thứ hai: (Hoạt động của học sinh) Học sinh đọc tài liệu
sách giáo khoa, xem tranh ảnh nghiên cứu đọc thêm tư liệu, trao đổithảo luận nhóm, cá nhân Học sinh làm phiếu học tập - đại diện nhómtrình bày, các bạn trong lớp nghe và góp ý kiến
Ví dụ: Bài “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước”
Khi tìm hiểu một vài nét về thời thơ ấu của Nguyễn Tất Thành.Học sinh đọc sách giáo khoa từ đầu ”người dân Việt Nam thờiấy”, kết hợp với những mẩu chuyện, câu chuyện đã sưu tầm để nói lênđược thời thơ ấu của Nguyễn Tất Thành (làm cá nhân)
Khi tìm hiểu về sự kiện Nguyễn Tất Thành quyết chí ra đi tìmđường cứu nước:
Học sinh đóng vai: người dẫn truyện, Nguyễn Tất Thành và anh
- Người ra đi gặp hoàn cảnh như thế nào?
Thông qua hai bưc ảnh “Bến nhà Rồng” và “Tàu La – tu – sơ Tờ
- rê- vin”( hoặc đoạn phim) học sinh dễ dàng hình dung được sự kiệnlịch sử quan trọng này Từ đó các em sẽ thảo luận rồi cử đại diện nhómlên trình bày để rút ra bài học
Trang 9Ví dụ 2: Bài Thu - Đông 1947, Việt Bắc “ mồ chôn giặc pháp”
Để giảng nguyên nhân xuất hiện chiến dịch, tôi đưa bản đồ hành
chính Việt Nam, để học sinh chỉ được các tỉnh thuộc căn cứ địa Việt Bắc
từ đó nắm vững được vị trí của căn cứ địa Việt Bắc trên bản đồ ViệtNam
Sau đó học sinh đọc phần đầu SGK thảo luận trong nhóm để tìm
ra được nguyên nhân xuất hiện chiến dịch từ những cơ sở gợi ý củaphiếu học tập và nội dung SGK rồi viêt ý kiến ra phiếu học tập để trìnhbày
Để giảng về diễn biến của chiến dịch:
Tôi giới thiệu lược đồ của chiến dịch để học sinh nắm được
Các em dựa vào lược đồ SGK để thảo luận trình bày và cử đạidiện trình bày diễn biến, trực tiếp trên lược đồ Các nhóm khác nhận xét
bổ xung nếu thiếu
Ở phần củng cố:
Tôi yêu cầu các em lên thuyết minh về những bức tranh haynhững bài thơ các em đã sưu tầm được có liên quan đến bài học theonhóm
Ví dụ: Khi dạy bài Thu - Đông 1947, Việt Bắc “ mồ chôn giặc
pháp” Tôi cho các em lên trình bày theo nhóm( chia nhóm tranh ảnh
sưu tầm theo thời gian có liên quan đến chiến khu Việt Bắc để các em cóthể hình dung được căn cứ địa kháng chiến nơi Bác Hồ- Đảng- Chínhphủ đã hoạt động lâu dài để chỉ huy cuộc
Trang 10kháng chiến chống Pháp của ta, đồng thời để học sinh thấy được sự đổimới của Việt Bắc ngày nay.
Hoặc tôi có thể tổ chức cho các em chơi một số trò chơi như đoán
ô chữ, phóng viên nhỏ tuổi
Ví dụ: Khi dạy bài “Vượt qua tình thế hiểm nghèo” Phần cũng
cố bài tôi tổ chức cho các em chơi trò chơi Phóng viênnhỏ tuổi Cho mộtvài em đóng vai phóng viên phỏng vấn các bạn về những kiến thức đãhọc
- Chào bạn, mình là phóng viên báo Tuổi Hoa Bạn có thể chomình phỏng vấn một vài điều không ạ?
- Cách mạng Tháng tám vừa thành công đất nước ta gặp những khókhăn gì?
- Nếu không đẩy lùi được nạn đói và nạn dốt thì điều gì có thể xẩyra?
- Trước tình hình đó Đảng và Bác đã làm gì?
-
Với trò chơi này một, hai lần đầu có thể học sinh còn gặp khó khănnhưng sau quen các em sẽ hứng thú và dễ dàng ghi nhớ các câu hỏi vàcâu trả lời để được chơi và chơi tốt hơn
Chính nhờ việc sử dụng phong phú đồ dùng dạy học giúp họcsinh gần gũi với các sự kiện, nhân vật lịch sử hơn dễ gây cho các em ấntượng sâu sắc, hứng thú tìm tòi, học tập Nó tạo điều kiện cho học sinh
dễ nhớ, nhớ lâu phát triển năng lực chú ý quan sat, óc tò mò khoa học.Đặc biệt, nó phù hợp với đặc điểm nhận thức, đặc điểm lứa tuổi của cácem
Bước thứ 3: Giáo viên chốt lại hoặc liên hệ mở rộng.
Trang 11Qua mỗi phần giáo viên nên chốt lại hoặc liên hệ mở rộng Việcgiáo viên chốt lại kiến thức, khẳng định kiến thức hoặc liên hệ mở rộng
là việc làm rất cần thiết Bởi vì: những thông tin học sinh thu lượm đượccòn rời rạc, kiến thức mà các
em thu lượm được khác nhau, đôi khi sai lệch hoặc chưa chuẩn Chính vìvậy, giáo viên phải chốt lại chuẩn kiến thức, từ đó mở rộng vừa tầm họccho học sinh, gây cho các em sự hứng thú trong giờ học
Ví dụ: Bài: Thu - Đông 1947, Việt Bắc “ mồ chôn giặc pháp”
Khi tìm hiểu về diễn biến của chiến dịch.
Sau khi học sinh đọc SGK, quan sát lược đồ, trao đổi, thảo luận
trong nhóm để trình bày lại diễn biến của chiến dịch Giáo viên sẻ chốtlại:
Tháng 10 - 1947 thực dân Pháp huy động một lực lượng lớn chialàm 3 mũi tấn công lên Việt Bắc Đường không
Đường bộ
Đường thủy
Đường không: Khi Binh đoàn nhảy dù xuống Thị xã Bắc Cạn,
Chợ Mới, Chợ Đồn thì rơi vào trận địa phục khích của bộ đội ta ( Tôivừa nói nhưng vừa bấm máy
để trên lược đồ vừa xuất hiện hình ảnh thả dù đồng thời xuất hiện trậnphục kích của quân ta)
Đường bộ: Bộ binh theo đường số 4 tấn công lên đèo Bông Lau,
Cao Bằng rồi vòng xuống Bắc Cạn Nhưng khi chúng lên đến đèo BôngLau bị quân ta chặn đánh, chúng ta đã giành thắng lợi lớn.( Tôi vừa nóivừa cho hiển thị các mũi tên thể hiện đường tiến công của địch đồng thời
Trang 12các mũi tên chặn đánh của quân ta và để biểu thị thắng lớn tôi có thể choxuất hiện ở đó một lá cờ.)
Đường thủy: Thủy binh từ Hà Nội theo sông Hông và sông Lô
qua Đoan Hùng đánh lên Tuyên Quang bị ta chặn đánh tại Đoan Hùng,tàu chiến và ca nô Pháp bị đốt cháy trên sông Lô( Khi nói đến bị quân tachặn đánh tại Đoan Hùng tôi có thể sử dụng âm thanh và sau lúc kếtthúc diễn biến tôi cho các em nghe ca khúc “ Sông Lô” của nhạc sĩ VănCao để tái hiện không khí hào hùng của quân và dân ta.)
Ví dụ: Bài “ Thà hi sinh Tất cả, chứ nhất định không chịu mất
nước” Sau khi chốt lại nội dung bài tôi liên hệ cho các em biết thêm “ Ở
Quảng Thuận ta hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Bác
Cả xã đã đốn hàng ngàn cây tre để rào làng chiến đấu Ông Trần Phỉ mộtnhà buôn đã dùng chiếc ghe của mình
chở đầy đá và nhấn chìm ở cửa sông để chặn đường tiến củagiặc ”Làm được như thế sẽ tạo cho học sinh lòng tự hào về quê hươngmình
II.Kết quả bước đầu thu được.
1 Kết quả về chất lượng thu được:
So với đầu năm chất lượng của các em về môn lịch sử hiện nay
đã tiến bộ rõ rệt các bài kiểm tra diểm cao hơn, việc nắm kiến thức chắcchắn hơn Kiểm tra bài đột xuất nhiều em trình bày bài tốt
2 Kết quả về tình cảm với bộ môn:
Trước đây, lớp tôi các em rất sợ khi đến giờ lịch sử và khôngthích học Còn
Trang 13đến nay, các em chờ đón được học một tiết sử hiếm hoi trong tuần với tất
cả lòng nhiệt tình và hào hứng của mình
Nếu như trước đây chỉ có 3 em tích cực, 12 em trung bình, 15 emhọc còn thụ động thì đến nay 100 % số học sinh trong lớp ưa thích đượchọc môn lịch sử
3 Kết quả năng lực học tập của học sinh:
Từ sự tự tin, từ năng lực chủ động, phát huy tính tích cực của mìnhtrong giờ lịch sử, các em đã coi mỗi tiêt sử là một ngày hội một cuộc thinho nhỏ để tìm ra
kiến thức mới, được trở lại khí thế hào hùng của dân tộc trước kia đãcách xa các em rất lâu.Từ đó làm cho các em thêm yêu quê hương, yêuđất nước hơn
CHƯƠNG III: KẾT LUẬN CHUNG
I Bài học rút ra qua thực nghiệm đề tài
Nói tóm lại để phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy mônkịch sử lớp 5, người giáo viên cần phải phối hợp các phương pháp và cáchình thức tổ chức dạy học lịch sử rất đa dạng Muồn làm được điều đóngười giáo viên phải thực hiện:
- Nắm vững chương trình
- Nắm vững đặc trưng phương pháp bộ môn
- Sưu tầm tư liệu, tranh ảnh để minh hoạ
- Chuẩn bị cơ sở vật chất cho việc dạy học, thành thạo trong việctìm kiếm thông tin
- Tổ chức tốt giờ học trên lớp