tóm tắt luận án nghiên cứu cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu với những khó khăn trong cuộc sống

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAMHỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ____________ NGUYỄN THỊ HƯƠNG NGHIÊN CỨU CÁCH ỨNG PHÓ CỦA NGƯỜI BỆNH NGHIỆN RƯỢU VỚI NHỮNG KHÓ KHĂN TRONG CUỘC SỐNG... Ở Việ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

NGHIÊN CỨU CÁCH ỨNG PHÓ

CỦA NGƯỜI BỆNH NGHIỆN RƯỢU VỚI NHỮNG

KHÓ KHĂN TRONG CUỘC SỐNG

Mã số: 62 31 80 05

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2013Công trình được hoàn thành tại:

Khoa tâm lý học - Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Sinh Phúc

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp nhà nước tại:Học Viện Khoa học xã hội Việt Nam

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc Gia

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

- Thư viện Viện Tâm lý học

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sử dụng rượu là một phong tục có từ rất lâu trong lịch sử loài người Bản thân rượu nếu được sử dụng đúngmực thì hoàn toàn không có hại, thậm chí còn có lợi cho sức khỏe Trong những năm gần đây, theo các nhànghiên cứu, tình trạng lạm dụng rượu đã trở thành một trong những vấn nạn mang tính toàn cầu và có xu hướngngày một phổ biến trong xã hội hiện đại Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới khoảng 1/3 dân số thế giới có

sử dụng rượu [1], trong đó có khoảng 140 triệu người nghiện rượu Ở Úc có trên 5% người lớn nghiện rượu;[14], [96]; Pháp 4%; Ấn Độ 3%; Mỹ có 13% số người lớn lạm dụng rượu hay lệ thuộc rượu ở một thời kỳ trongđời [19]

Ở Việt Nam nghiện rượu được thừa nhận là một vấn đề xã hội đáng quan tâm Theo con số thống kê củachuyên ngành tâm thần, Việt Nam hiện có 4% dân số nghiện rượu, trong đó tỷ lệ người nghiện rượu ở vùng đôthị gần 5%, vùng núi gần 3% và các vùng nông thôn gần 1% Kết quả nghiên cứu "Đánh giá tình hình lạm dụngrượu bia tại Việt Nam" của Viện Chiến lược và chính sách y tế - Bộ Y tế công bố mới đây cho thấy: Bình quânmột người đàn ông Việt Nam uống 15,8 lít bia, 3,9 lít rượu một năm Chính vì vậy việc ngăn chặn và giải quyếtcác vấn đề liên quan tới tệ nạn này là nhiệm vụ cấp thiết của toàn xã hội, đòi hỏi sự tham gia tích cực của nhiềunhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có tâm lý học

Để ứng phó với những khó khăn trong cuộc sống là một vấn đề phức tạp của mỗi cá nhân Ở người bệnhnghiện rượu, họ liên tục phải đối mặt với những khó khăn, thách thức trong cuộc sống của họ Theo R.S.Lazarus, S Folmal, M Perrez và F.K Halligan, ứng phó tâm lý là tổng hoà các nỗ lực nhận thức và hành vi mà

cá nhân đã bỏ ra nhằm làm giảm thiểu sự ảnh hưởng của sang chấn Đối mặt với những khó khăn trong cuộcsống thường ngày, những yếu tố gây căng thẳng, hay những mất mát, bệnh tật, mỗi cá nhân tiếp nhận, trảinghiệm, nhận thức, đánh giá và phản ứng theo cách riêng của mình phụ thuộc vào khả năng, trình độ nhận thức,các kỹ năng, đặc điểm nhân cách của cá nhân đó cũng như tình huống phải đối mặt Việc sử dụng các chiếnlược ứng phó tích cực, hiệu quả sẽ đảm bảo cho con người dễ dàng thích nghi với những thách thức của cuộc

2sống Ngược lại, nếu cá nhân có xu hướng thường xuyên sử dụng các chiến lược ứng phó thụ động, kém hiệuquả thì sẽ gây trở ngại cho quá trình thích nghi của cá nhân Những nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề này đềcập đến nhiều nội dung phong phú Ở Việt Nam, mặc dù có một số nghiên cứu ở góc độ y học và tâm thần họcnhưng nghiên cứu về người bệnh nghiện rượu ứng phó với những khó khăn trong cuộc sống từ góc độ tâm lý

học còn là một mảng trống Vì vậy, việc triển khai đề tài “Nghiên cứu cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu với những khó khăn trong cuộc sống” có ý nghĩa to lớn trong việc định hướng trị liệu tâm lý cho người

bệnh nghiện rượu, góp phần bổ sung kiến thức trong hệ thống lý luận về cách ứng phó tâm lý

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu nhằm đưa ra những khuyến cáo, định hướng choviệc can thiệp, trợ giúp đối với người bệnh nghiện rượu trước những khó khăn trong cuộc sống

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Người bệnh nghiện rượu có xu hướng sử dụng các cách ứng phó tập trung vào cảm xúc, thụ động Họ ít sửdụng các cách ứng phó chủ động, tích cực khi giải quyết những khó khăn trong cuộc sống

Các yếu tố ảnh hưởng và một số đặc điểm nhân cách của người bệnh nghiện rượu có liên quan chặt chẽ đếncách ứng phó của người bệnh nghiện rượu

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

4.1 Nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan tới ứng phó tâm lý, những yếu tố ảnh hưởng tới việc sử dụng hiệu

quả các cách ứng phó tâm lý của cá nhân

4.2 Nghiên cứu thực trạng biểu hiện cách ứng phó tâm lý của người bệnh nghiện rượu với những khó khăn

trong cuộc sống

4.3 Nghiên cứu mối liên quan giữa những yếu tố ảnh hưởng và cách ứng phó tâm lý của người bệnh nghiện

rượu

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu với những khó khăn trong cuộc sống

5.2 Khách thể nghiên cứu

a Tổng số khách thể khảo sát: 105 người bệnh nghiện rượu đang điều trị tại Bệnh viện tâm thần TrungƯơng I và Bệnh viện tâm thần Hà Nội trong thời gian thực hiện đề tài, trong đó nghiên cứu trường hợp với 3NBNR

b Tham khảo ý kiến của một số giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa 2, cán bộ quản lý, người nhà NBNR:

20 người

- 02 giáo sư tâm lý

- 02 phó giáo sư tâm lý

- 03 tiến sỹ tâm lý

- 03 bác sỹ chuyên khoa 2 về tâm thần

- 04 cán bộ quản lý người bệnh tâm thần

- 06 người nhà người bệnh nghiện rượu

6 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

6.1 Giới hạn về nội dung

- Nghiên cứu cách ứng phó trong một số tình huống khó khăn của cuộc sống mang tính đặc thù cho ngườinghiện như: khó khăn về sức khỏe, khó khăn về kinh tế, khó khăn trong quan hệ gia đình - xã hội và khó khăntrong công việc

- Nghiên cứu một số yếu tố tuổi, nghề nghiệp, học vấn, kinh tế, hôn nhân, khu vực sinh sống có tươngquan với cách ứng phó như; đặc điểm khí chất (được khảo sát qua trắc nghiệm Eysenck), và một số đặc điểm vềhoàn cảnh xã hội của người bệnh nghiện rượu như: gia đình, nghề nghiệp, bạn bè, vị thế xã hội mà không đềcập tới những yếu tố khác có thể ảnh hưởng tới cách ứng phó

6.2.2 Giới hạn về địa bàn

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện tâm thần Trung ương I và Bệnh viện tâm thần Hà Nội

7 CÁC NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Nguyên tắc phương pháp luận

Đề tài luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của Tâm lý học xã hội Nghiên cứu được thực hiện trên

cơ sở một số nguyên tắc phương pháp luận cơ bản của Tâm lý học sau đây:

- Nguyên tắc hoạt động: cách ứng phó của NBNR được hình thành trong quá trình sống và làm việc đểthoát khỏi sự lệ thuộc vào các chất gây nghiện, giữ gìn sức khỏe cho bản thân, giảm thiệt hại cho xã hội Chính

vì vậy, việc nghiên cứu cách ứng phó được thực hiện thông qua hoạt động sống và làm việc của NBNR

- Nguyên tắc thống nhất ý thức và hoạt động: một mặt cách ứng phó được biểu hiện bằng hành động, hành

vi của con người, mặt khác, hành động hành vi của con người chịu sự chi phối của suy nghĩ, tình cảm, do vậykhi nghiên cứu cách ứng phó cần xem xét suy nghĩ, quan điểm, tình cảm của NBNR chứa trong các cách ứngphó đó

- Nguyên tắc hệ thống: con người là thực thể xã hội, vì vậy hành vi của cá nhân phải được xem xét như làkết quả của sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau: yếu tố chủ quan, yếu tố khách quan Do vậy, cần nghiêncứu cách ứng phó trong mối quan hệ tương hỗ của các yếu tố, đó là yếu tố di truyền, lứa tuổi, hôn nhân, học,vấn, nghề nghiệp và sự hỗ trợ xã hội

7.2 Hệ thống các phương pháp

7.2.1 Các phương pháp thu thập thông tin

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp điều tra bảng hỏi

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp

7.2.2 Phương pháp xử lý số liệu

Sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 16.0 để xử lý số liệu điều tra đã thu thập được qua bảng hỏi

8 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

8.1 Đóng góp về mặt lý luận

Từ góc độ lý luận, kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về khái niệm cách ứng phó,cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu, đặc biệt luận án chỉ ra được các biểu hiện những khó khăn trongcuộc sống; khó khăn về tình cảm, kinh tế, quan hệ gia đình - xã hội, công việc Luận án là tài liệu mới góp phầnlàm phong phú thêm tri thức tâm lý học lâm sàng ở nước ta hiện nay

8.2 Đóng góp về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án đã làm rõ thực trạng cách ứng phó với khó khăn trong cuộc sống củaNBNR trong quá trình điều trị, sống và làm việc Đồng thời luận án chỉ ra ba cách ứng phó với những khó khăntrong cuộc sống của người bệnh nghiện rượu đó là: ứng phó tập trung vào cảm xúc, ứng phó tập trung vào suynghĩ, ứng phó tập trung vào hành động Từ đó, đề tài đã phác thảo mô hình người bệnh nghiện rượu ứng phóvới những khó khăn trong cuộc sống giai đoạn hiện nay

Trong phần nghiên cứu lý luận của luận án đã đề cập tới một số đặc điểm tâm lý, hoàn cảnh khó khăn,những nhận định chung về cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu Nghiên cứu thực tiễn đã cho thấy cáchứng phó của các nhóm bệnh nhân khác nhau về hoàn cảnh sống, trình độ, tuổi, nghề nghiệp cũng như các yếu tố

về tâm lý xã hội, đặc điểm nhân cách Những kết quả thu được của đề tài góp phần làm cơ sở cho việc xâydựng mô hình và phương pháp trị liệu tâm lý đối với NBNR, nhằm nâng cao kỹ năng chăm sóc người bệnh chođội ngũ nhân viên y tế và cộng đồng

Kết quả này có thể là nguồn tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu và chăm sóc NBNR trong điềukiện còn thiếu hụt tài liệu cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn tại các cơ sở chăm sóc NBNR ở Việt Nam hiệnnay

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Luận án gồm: mở đầu, 3 chương, kết luận, kiến nghị và phụ lục

Chương 1: Cơ sở lý luận về cách ứng phó của người bệnh nghiện rượu với những khó khăn trong cuộc sốngChương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn

Kết luận và kiến nghị

- Danh mục các công trình đã công bố của tác giả

- Danh mục tài liệu tham khảo

1.1.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài

Thuật ngữ “ứng phó”(coping) được dịch từ tiếng Anh, xuất hiện ở phương Tây và Mỹ vào những năm 50của thế kỷ trước Ban đầu khái niệm ứng phó (coping) được sử dụng trong các nghiên cứu về các sang chấn tâm

lý (stress) để biểu thị phương thức tự vệ của các nghiệm thể trong các tình huống có sang chấn Về sau thuậtngữ “ứng phó” đã được sử dụng trong các công trình nghiên cứu về các thời kỳ khủng hoảng liên quan tới cácbệnh kinh niên, nan y mãn tính Trong những hoàn cảnh đó mỗi bệnh có thể được tiếp nhận như một tác nhângây sang chấn cần được vượt qua bằng cách thích nghi cơ thể với các điều kiện sống, làm sao để cơ thể có thểtiếp tục phát triển trong một trật tự nhất định Vào năm 1974, lần đầu tiên công bố những kết quả nghiên cứuliên quan đến các vấn đề như là cấu trúc của sự “ứng phó”, cũng như các đặc điểm cá nhân của sự thích nghi và

các cách ứng phó với những bệnh nan y mãn tính Từ những năm 80, ở Mỹ, khái niệm “ứng phó” đã trở nênquen thuộc không chỉ với các nhà tâm lý mà còn cả với các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành khác,những người quan tâm nghiên cứu hành vi của con người Một số tác giả cho rằng hành vi ứng phó có tính chất

ổn định và được coi như một thiên hướng ứng xử (Carver, Scheier, Weintraub,1989) Theo các tác giả này, conngười có cách ứng phó nhất định trong nhiều tình huống khác nhau (đó là quan điểm của các nhà tâm lý họcnhân cách [44]

Tuy nhiên, nhiều tác giả khác lại cho rằng hành vi ứng phó có tính chất tình huống rõ rệt, chịu ảnh hưởng

từ chính cách nhìn nhận, đánh giá tình huống của con người ngay trong thời điểm xảy ra tình huống đó (quanđiểm của các nhà tâm lý học xã hội) [78]

Như vậy, mục đích nghiên cứu của các tác giả này nhằm tìm ra những khuôn mẫu ứng phó có hiệu quả vớinhững tình huống, hoàn cảnh nhất định để có thể giúp những người rơi vào hoàn cảnh đó có cách ứng phó phùhợp Có thể tổng hợp các xu hướng nghiên cứu vấn đề này thành các nhóm:

Nghiên cứu các phương pháp đo hành vi ứng phó:

Đây là một hướng nghiên cứu ứng dụng rất hiệu quả Những test nhằm xác định con người ứng phó ra sao

trước mọi tình huống đều kế thừa những thuyết trước Trắc nghiệm Cách ứng phó (Way of coping) do Folkman

và Lazarus phát triển vào năm 1980 là một trong những công cụ hay được tham khảo nhất, trong đó tác giả đohai kiểu ứng phó tổng hợp nhất là ứng phó tập trung vào cảm xúc và ứng phó tập trung vào vấn đề

Theo xu hướng này, mục đích của cách ứng phó thứ nhất là làm giảm mức độ căng thẳng của con người khi

họ rơi vào tình huống khó khăn, chú ý nhiều đến cảm xúc cá nhân Còn mục đích của cách ứng phó thứ hai lànhằm đến việc giải quyết vấn đề hoặc định hướng làm một việc gì đó để thay đổi hoàn cảnh

Ngoài ra còn những trắc nghiệm Bảng kê cách ứng phó thường ngày DCI (Daily coping inventory) củaStone và Neale (1984), trắc nghiệm cách ứng phó nâng cấp (Way of coping revised) của Folkman và Lazarus Một số tác giả kết hợp chọn lọc nhiều trắc nghiệm khác nhau trong nghiên cứu của mình tạo nên bộ trắcnghiệm mới (Stone A.,Neale J.M., Paty J )

8Như vậy, có thể thấy khuynh hướng này là một hướng mở cho nhiều nhà nghiên cứu khác nhau khai thác

và phát triển

Nghiên cứu về các nhân tố có mối liên quan với hành vi ứng phó

Với mục đích tìm kiếm cơ chế của hành vi ứng phó, các nhà nghiên cứu đã cố gắng tìm hiểu mối quan hệcủa ứng phó với một loạt các nhân tố khác nhau

Hành vi ứng phó với sự kiện cuộc sống, với trải nghiệm cá nhân được các tác giả quan tâm (Zeidner M.,Hammer A., 1990; Brewin C.R., 1994 ) Một số tác giả cho rằng cá nhân có những trải nghiệm sớm thường cókiểu ứng phó dồn nén, ức chế khi chúng gặp lại quang cảnh của sự kiện cũ đặc biệt là những sự kiện liên quanđến quan hệ gia đình Việc trải nghiệm những sự kiện âm tính là nhân tố trung gian giữa căng thẳng và cáchứng phó của con người với hoàn cảnh khó khăn

Theo Lazarus đánh giá về hoàn cảnh là quá trình đầu tiên của cách ứng xử con người, nghiên cứu về mốiliên quan của những đánh giá về tình huống khó khăn được nhiều tác giả quan tâm (Terry D.J., 1991; LeesM.C.,1999) Theo các tác giả này, việc con người ứng xử như thế nào trong hoàn cảnh khó khăn thường chịuảnh hưởng của việc họ đánh giá về chính hoàn cảnh đó, tình huống đó như thế nào

Erry D.J (1991), nghiên cứu mối liên quan đánh giá về tình huống khó khăn, nhận thức các khía cạnh khácnhau của stress với hành vi ứng phó Theo họ, việc con người ứng xử như thế nào trong hoàn cảnh khó khănthường chịu ảnh hưởng của việc họ đánh giá về chính hoàn cảnh đó, tình huống đó [100]

Các tác giả Segersform S.C., Taylor S.E., Kemeny M.E., Fahey J.L (1998), tiếp cận nghiên cứu mối liênquan của cách ứng phó với tính lạc quan và bi quan Tính lạc quan có quan hệ với khuynh hướng sử dụng cáchứng phó tập trung vào giải quyết vấn đề, tìm kiếm chỗ dựa xã hội, thể hiện những khía cạnh dương tính trongtình huống stress; ngược lại tính bi quan thường đi kèm với xu hướng ứng phó như phủ nhận hoặc tránh xa tìnhhuống stress, tập trung trực tiếp vào những cảm giác stress của mình [99]

Hong Y., Chiu C., Dweck C.S., Lin D.M.S., Wan W (1999), nghiên cứu mối quan hệ giữa trí tuệ và các

thuộc tính của năng lực với xu hướng ứng phó thuần thục nhận thấy các thuộc tính của năng lực là cầu nốitrung gian giữa trí tuệ và xu hướng ứng phó thuần thục của con người [65]

Mối quan hệ giữa việc trải nghiệm những xúc cảm âm tính, kiểu lý giải có tính chất bi quan trước các sựkiện của cuộc sống và hành vi ứng phó cũng được quan tâm tìm hiểu Các tác giả cho rằng, có một mối liên hệđặc biệt chặt chẽ giữa mức độ trải nghiệm xúc cảm với cách con người ứng phó trước những hoàn cảnh khókhăn

Nghiên cứu mối quan hệ giữa khả năng kiềm chế tâm lý và cách ứng phó có hiệu quả do các tác giảBandura, 1977; S.Cohen và Edwards, 1989; Taylor, Redd và Skokan, 1991; S.C Thompson, 1981; K.A.Wallston, Smith và Dobbin, 1987 nghiên cứu

Một số đặc điểm của nhân cách có mối liên quan với hành vi ứng phó như tính tự tin, tự chủ, tính tráchnhiệm, sẵn sàng trải nghiệm do Holahan và Moos, 1987, 1990, 1991; Worden và Sobel, 1978; Friedman,1993 tìm hiểu Các tác giả này cho rằng các đặc điểm nhân cách là nguồn lực chính của hành vi ứng phó [67].Các tác giả S.Cobb, 1976; Cohen và Wills, 1985; Turner và Coates, 1992 nghiên cứu về chỗ dựa xã hội(social support) Các tác giả nhấn mạnh cảm giác về một chỗ dựa chi phối toàn bộ cách anh ta ứng xử với ngườikhác, môi trường xã hội cũng như tình huống khó khăn Chỗ dựa xã hội là nhân tố trung gian thúc đẩy sự vữngtin của con người, khích lệ con người thực hiện những hành động hiệu quả trong những tình huống khó khăn.Tóm lại, các nghiên cứu theo khuynh hướng này đã cố gắng tìm ra vai trò và ảnh hưởng của các nhân tố xãhội, cá nhân đối với cách con người ứng xử trong những tình huống khó khăn Mức độ quan tâm đến từng loạinhân tố phụ thuộc chặt chẽ vào khung lý thuyết mà các tác giả đã lựa chọn (tâm lý học nhân cách hay tâm lýhọc xã hội), từ đó đưa ra cách lý giải phù hợp với khung lý thuyết của mình

Nghiên cứu về cách ứng phó của một số nhóm có vấn đề

Một số tác giả Sumer N., Cozzarelli C.,Cooper M.L., nghiên cứu về cách ứng phó của phụ nữ trong tìnhtrạng bị nạo thai Các tác giả Essau C.A và Trommsdorff 1996 nghiên cứu cách ứng phó của học sinh với

10stress trong học tập Một số tác giả Fleishman, Sherbourne, Crystal, Collins, Marshall, Kelly, Shapiro, Hays,

2000 nghiên cứu cách ứng phó của nhóm bệnh nhân AIDS Khuynh hướng này cho thấy mỗi nhóm đều có cáchứng phó đặc thù trong mỗi tình huống nhất định Đó là một minh chứng cho luận điểm về ảnh hưởng của vănhóa, lứa tuổi, giới tính, đặc điểm nhân khẩu đối với cách ứng phó

Tác giả McCubbin (1980) nghiên cứu ảnh hưởng có hại của cách ứng phó sai lầm với stress gia đình có thểdẫn đến việc phá hủy hệ thống gia đình Ông tìm hiểu về tính chất của cách ứng phó sai lầm, những giai đoạncủa cách ứng phó này [77] Ngược lại, Figley (1993) lại quan tâm đến chiến lược ứng phó hiệu quả trong nhữngtình huống stress gia đình Còn Fosson lại chỉ ra những kiểu chuyển đổi trong gia đình có thể dẫn đến nhữngkhó khăn mà các thành viên phải ứng phó với nó

Nhiều nghiên cứu còn được tiến hành với những tình huống đặc thù hơn không chỉ ở cấp độ xã hội như:Cách ứng phó của phụ nữ với việc nạo thai (Sumer N., Cozzarelli C., Zubeck J., 1998); cách ứng phó vớinhững khủng hoảng tinh thần, những tổn thương tâm lý (Holman E.A., Silver R C., 1998); ứng phó với tìnhtrạng mình là nạn nhân của tội phạm (Schneider, 1981; Berg và Jonhson, 1979; Brooks, 1981 ); ứng phó vớistress ở nơi làm việc (Revicki, May, 1985; Mackay và Cooper, 1987; Adler và Matthews, 1994; Repetti, 1993);ứng phó với bệnh ung thư (Siegel B., Carl và Simonton, 1980) Mục đích của các tác giả khi nghiên cứu là tìm

ra khuôn mẫu ứng phó hiệu quả với hoàn cảnh cụ thể để tập huấn cho những người rơi vào hoàn cảnh đó

Các nghiên cứu giao thoa văn hóa về cách ứng phó

Essau C A và Trommsdorff (1996) nghiên cứu cách ứng phó với những vấn đề liên quan đến trường họccủa học sinh các châu lục đại diện là vùng Bắc Mỹ, Đức, Malaysia đã nhận thấy rằng biểu hiện các cách ứngphó tập trung vào cảm xúc hay tập trung vào vấn đề của học sinh các châu lục cũng rất khác nhau

Tổng quan những nghiên cứu cho thấy, những nghiên cứu ở nước ngoài với tính chất đa dạng, phong phú

từ cấp độ cá nhân đến cấp độ xã hội, với nhiều đối tượng và khách thể nghiên cứu khác nhau Đặc biệt là tínhứng dụng cao của các nghiên cứu thuộc lĩnh vực này

1.1.2 Những nghiên cứu ở trong nước

Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đã góp phần cải thiện đời sống, vật chất, tinh thần củamỗi người dân Tuy nhiên, đi kèm với những thay đổi mang tính tích cực đó, những khó khăn trong cuộcsống mà mỗi người phải đối diện cũng nhiều hơn Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú, mỗi người ứng phótheo những cách khác nhau và tiếc rằng không phải ai cũng giải quyết được khó khăn một cách hiệu quả Trong những năm gần đây, nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn của xã hội trong việc giải quyết những khókhăn trong cuộc sống một cách phù hợp và hiệu quả, một số tác giả đã bắt đầu quan tâm đến việc tìm hiểu cáchthức ứng phó với khó khăn

Tác giả Phan Thị Mai Hương (2007) và các cộng sự đã đi sâu vào nghiên cứu: “Cách ứng phó của trẻ vịthành niên với hoàn cảnh khó khăn” Đề tài đã được tiến hành với mục đích tìm hiểu cách ứng phó của trẻ vịthành niên hiện nay trong những tình huống khó khăn và những nhân tố góp phần hình thành các cách ứng xửnày nhằm đề xuất những kiến nghị đối với chương trình giáo dục và rèn luyện kỹ năng sống cho trẻ vị thànhniên

Tác giả Quản Trường Sơn có công trình nghiên cứu về “Mối quan hệ của sự tự đánh giá và các cơ chế ứngphó ở bệnh nhân trầm cảm và bệnh nhân nghiện ma tuý” Luận án tiến sỹ tâm lý học, Đại học tổng hợp Saint -Petersburg, 2006

Năm 2011, tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai “Nghiên cứu rối loạn trầm cảm, lo âu ở trẻ bị ung thư và phươngthức ứng phó ở cha mẹ”

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1.2.1 Khái niệm chung về nghiện rượu

1.2.1.1 Khái niệm

Theo TCYTTG (1993): Nghiện rượu là nhu cầu thèm muốn đòi hỏi thường xuyên đồ uống có cồn, hình thành thói quen, rối loạn nhân cách, giảm khả năng lao động và ảnh hưởng đến sức khỏe.

1.2.1.2 Tiêu chuẩn chẩn đoán nghiện rượu theo ICD-10

TCYTTG gắn kết một cách tích cực vào việc cải thiện sự chẩn đoán và phân loại các rối loạn tâm thần

12+ Thèm muốn mãnh liệt không thể ngăn cản và bắt buộc phải uống rượu.

+ Giảm hoặc ngừng uống rượu là một việc làm rất khó khăn

+ Có những chứng cứ về khả năng dung nạp rượu như tăng liều

+ Dần dần sao nhãng những thú vui trước đây vốn ưa thích

+ Vẫn tiếp tục uống rượu, mặc dù biết những hậu quả tai hại của nó

Chú ý: Chỉ được chẩn đoán nghiện rượu khi có từ 3 triệu chứng trở lên và biểu hiện trong vòng một năm trở lại đây [30].

1.2.1.3 Tác hại của rượu trên cơ thể

- Tăng nguy cơ gây ung thư: vòm hầu, họng, thanh quản, thực quản và gan.

- Một số nghiên cứu trước có kết luận: tỷ lệ trầm cảm và lo âu ở người bệnh có liên quan đến việc giảiquyết vấn đề [62]

1.2.1.4 Đặc điểm tâm lý của người bệnh nghiện rượu

Nghiện rượu sẽ dễ dàng dẫn đến sự biến đổi nhận thức Người nghiện rượu có những rối loạn tâm thần, trítuệ , trí nhớ và khả năng sáng tạo dần giảm sút, giảm khả năng di chuyển chú ý từ nhiệm vụ này sang nhiệm vụkhác

1.2.2 Khó khăn trong cuộc sống của người bệnh nghiện rượu

1.2.2.1 Khái niệm khó khăn trong cuộc sống

Khó khăn trong cuộc sống của người bệnh nghiện rượu là những tình huống gây căng thẳng khiến họ phải chịu những áp lực tâm lý, bị căng thẳng và stress ở một mức độ nhất định.

1.2.2.2 Biểu hiện những khó khăn trong cuộc sống của người bệnh nghiện rượu

* Khó khăn về sức khỏe

- Khó tập trung chú ý - Chán ăn

- Mệt mỏi - Đau đầu

- Bồn chồn, bất an - Thở gấp

- Khô miệng - Ác mộng

- Buồn nôn - Hay quên

- Mất ngủ - Vã mồ hôi

* Khó khăn về kinh tế

- Chi trả viện phí - Trả các khoản nợ

- Mua thuốc điều trị - Vay tiền, vàng, hàng hóa, cầm đồ

- Phục vụ sinh hoạt hàng ngày - Khó đưa ra kế hoạch phát triển kinh tế

* Khó khăn trong quan hệ gia đình - xã hội

- Chia sẻ và tâm sự cùng vợ (người yêu): khi nghiện rượu, nhân cách suy đồi, ý nghĩ lệch lạc, không chíthú làm ăn, suốt ngày bê tha khó có thể chia sẻ và tâm sự một cách thấu tình đạt lý

* Khó khăn trong công việc

- Làm những việc mà mọi người cho là kỳ lạ - Lương thấp

- Khả năng tập trung chú ý vào công việc

giảm

- Mất việc làm

- Khó hoàn thành công việc - Khó tìm công việc như mong muốn

- Dễ cáu giận với đồng nghiệp

1.2.3 Cách ứng phó

Ứng phó là cách mà cá nhân thể hiện sự tương tác của mình với hoàn cảnh gây khó khăn tương ứng với khả năng tâm lý và có ý nghĩa trong cuộc sống của cá nhân với mục đích giúp cá nhân giảm áp lực tâm lý Cách ứng phó là những cách thức cụ thể được thể hiện qua suy nghĩ, cảm xúc và hành động của cá nhân trước một tình huống, một hoàn cảnh nhất định nhằm thích nghi với những tình huống, hoàn cảnh đó đồng thời giúp cá nhân giảm sự căng thẳng và những áp lực tâm lý.