Làm việc với bản đồ ( hoặc các thiết bị khác ) của một giờ lên lớp môn địa lí, học sinh sẽ rèn được kĩ năng sử dụng, phân tích bản đồ, tranh ảnh ...... không chỉ trong học tập nghiên cứu mà còn trong cuộc sống, đặc biệt đối với lĩnh vực quân sự, trong các nghành kinh tế khác nhau. Như vậy đối với một giờ học môn địa lí lớp 8 nói riêng và ở các khối khác nói chung, việc hướng dẫn học sinh sử dụng đồ dùng thiết bị dạy học ( đặc biệt là bản đồ ...) trong giờ lên lớp với môn địa lí là rất cần thiết và không thể thiếu được đó là lí do tôi chọn đề tài Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác sử dụng đồ dùng dạy học trong một giờ học môn Địa lí 8 .
Trang 1Và thông qua việc giảng dạy thực tế tôi thấy sự cần thiết là hướng dẫn học sinh
sử dụng đồ dùng thiết bị dạy học (đặc biệt là bản đồ) trong giờ lên lớp là không thểthiếu được, nó có tác dụng hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ ,biểu đồ , tranhảnh
Khi đã có khả năng sử dụng đồ dùng trực quan trong một giờ lên lớp thì họcsinh có thể tái tạo được hình ảnh lãnh thổ nghiên cứu với những đặc điểm cơ bản củachúng mà không phải nghiên cứu trực tiếp ngoài thực địa
Làm việc với bản đồ ( hoặc các thiết bị khác ) của một giờ lên lớp môn địa lí,học sinh sẽ rèn được kĩ năng sử dụng, phân tích bản đồ, tranh ảnh không chỉtrong học tập nghiên cứu mà còn trong cuộc sống, đặc biệt đối với lĩnh vực quân sự,trong các nghành kinh tế khác nhau Như vậy đối với một giờ học môn địa lí lớp 8nói riêng và ở các khối khác nói chung, việc hướng dẫn học sinh sử dụng đồ dùngthiết bị dạy học ( đặc biệt là bản đồ ) trong giờ lên lớp với môn địa lí là rất cần thiết
và không thể thiếu được đó là lí do tôi chọn đề tài " Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác sử dụng đồ dùng dạy học trong một giờ học môn Địa lí 8 "
2 ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH CỦA TRƯỜNG
Trường là trường tập trung các con em dân Vì vậy đối tượng học sinh củatrường rất đa dạng, các em về trường học tập mang theo bản sắc riêng của từng dân
Trang 2tộc như: Tiếng nói, cách ăn uống, ứng sử phong tục tập quán, tình cảm gia đình, tâmsinh lý, tâm tư nguyện vọng khác nhau Trong quá trình tiếp xúc với học sinh bảnthân tôi thấy đa phần học sinh biểu hiện tính hẹp hòi, bảo thủ, cục cằn, bất cần, tự áicao trước suy nghĩ, không muốn học tập các bạn, không muốn tiếp thu, không muốnsửa đổi phong tục tập quán lạc hậu, quen sự tự do của gia đình, độ tuổi không đồngđều Cộng vào đó giữa các dân tộc điều kiện đi lại rất khó khăn, đời sống kinh tếtinh thần hết sức thấp chưa thoát khỏi tình trạng tự cấp tự túc Vì vậy tình trạng thiếuđói, thất học, mê tín lạc hậu là một vấn đề nổi cộm trong mỗi gia đình học sinh.Nhiều gia đình học sinh chưa nhận thấy được tầm quan trọng của việc học tập, chưaquan tâm đến việc học tập của con em mình Được vào học ở trường phổ thông dântộc nội trú chỉ là việc giảm bớt kinh tế gia đình là chính, vì vậy kiến thức của các em
bị hổng nhiều, thêm vào đó là chương trình học trên các
khe bản ( Có xã học chương trình 100 tuần, có xã học chương trình 120 tuần, 165 tuần), tiếng phổ thông chưa sõi, việc giao tiếp còn hạn chế
Khi học sinh xuống trường các thầy cô giáo ngoài việc hướng dẫn các em họcsinh từ những việc nhỏ nhất như: Giặt phơi, gấp quần áo, đánh răng rửa mặt đếnviệc giáo dục tình đoàn kết các dân tộc và thực hiện các nội quy, nề nếp của nhàtrường thì nhà trường còn có một nhiệm vụ cung cấp cho học sinh một trình độ họcvấn phổ thông, những kiến thức cần thiết làm cho học sinh sớm thích nghi với sựthay đổi về môi trường về thực trạng của hoàn cảnh học sinh
Xác định được nhiệm vụ này mặc dù còn nhiều khó khăn trong quá trìnhgiảng dạy nhưng ngay từ đầu bản thân tôi được phân công giảng dạy bộ môn địa lí 8,tôi đã cố gắng và quyết tâm thực hiện giảng dạy tốt bộ môn này và đặc biệt chú ý đếnkhâu hướng dẫn học sinh sử dụng đồ dùng thiết bị trong dạy học địa lí 8
Trang 4NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN
Như chúng ta đã biết bản đồ, tranh ảnh là phương tiện dạy học địa lí cósẵn và thông dụng được sử dụng phổ biến trong dạy học địa lí THCS từ trước đếnnay Trong chương trình và sách giáo khoa mới các loại phương tiện này rất được coitrọng vì tính đơn giản, rẻ tiền, dễ xây dựng dễ vận dụng và phổ biến ở tất cả các bàihọc Tuy nhiên để nâng cao hiệu quả dạy học, việc sử dụng chúng cần được triệt đểtuân thủ theo hướng đề cao vai trò chủ thể nhận thức của học sinh, xem chúng là cơ
sở để học sinh chủ động tích cực tìm tòi khai thác kiến thức dưới sự tổ chức hướngđẫn chỉ đạo của giáo viên
Trường PT DTNT cũng là năm thứ năm thực hiện đổi mới chương trìnhSGK Qua một thời gian vận dụng phương pháp mới vào dạy học để khắc phụcnhững nhược điểm còn tồn tại và nâng cao chất lượng dạy và học của học sinh là hếtsức cần thiết nhằm giúp học sinh học tốt và chuẩn bị tiếp thu kiến thức ở lớp 9 có liênquan.Tôi đưa ra một số phương pháp hướng dẫn học sinh sử dụng đồ dùng thiết bịtrong dạy học địa lí 8 đặc biệt là bản đồ
I.
ĐIỀU TRA KHẢO SÁT CHẤT LƯỢNG ĐẦU NĂM .
1) Khảo sát chất lượng đầu năm.
Tổng số học sinh toàn khối là 54 học sinh
Giỏi: 0Khá: 10 - 18,5%
TB : 23 - 42,6%
Yếu: 13 - 24,1%
Kém: 8 - 17,5%
2) Chỉ tiêu phấn đấu cuối năm
- 100% học sinh hiểu và năm được những kiến thức, phương pháp cơ bản vềkhai thác sử dụng đồ dùng dạy học trong một giờ học của chương trình môn Địa lí ởtrường THCS
Trang 5- 60% học sinh có khả năng quan sát suy luận hợp lý và hợp lôgíc, khả năng
dự đoán, sử dụng ngôn ngữ hợp lý, chính xác xong trình bày có thể chưa thật chặtchẽ
- 40% học sinh có khả năng suy luận tốt, tìm ra cách khai thác, sử dụng có hiệuquả, tổng hợp một cách thông minh nhanh chóng, trình bày khoa học chặt chẽ, cóphẩm chất tư duy linh hoạt, độc lập và sáng tạo Bước đầu hình thành thói quen diễnđạt chính xác và khoa học ý tưởng của mình và hiểu được ý tưởng của người khác
Không có học sinh yếu kém
b) Đối với giáo viên :
Soạn giảng có chất lượng, sử dụng tốt thiết bị và phương pháp giảng dạy giúphọc sinh hoạt động tích cực, tự tin, nắm bắt bài tốt hơn
Trang 6Châu Á sẽ giúp các em củng cố kiến thức về địa lí tự nhiên lớp 6; 7 và giúp các emhọc tốt phần địa lí tự nhiên Việt Nam.
Ngày nay xu thế hội nhập giữa các nước, các dân tộc ngày càng mở rộng, việchợp tác trong kinh tế, văn hoá, giáo dục đang diễn ra sôi động trên thế giới cũng nhưtrong từng khu vực Việc hiểu biết về địa lí các châu lục, các nước trên thế giới có vaitrò hết sức quan trọng bởi lẽ khi chúng ta hiểu rõ về điều kiện tự nhiên, con người,cuộc sống và phương pháp khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên của các nước thìchúng ta mới có thể học tập và vận dụng kinh nghiệm của các nước đó vào nước ta,đồng thời mới có khả năng đề xuất nội dung hợp tác sát với hoàn cảnh của các nướcmuốn hợp tác với ta
Những kiến thức địa lí Việt Nam có tác dụng giúp các em học tập tốt chươngtrình địa lí kinh tế xã hội Việt Nam ở lớp 9 đồng thời đó là vốn hiểu biết cho các emtrong quá trình công tác và cuộc sống sau này
2 Mục tiêu của môn địa lí 8:
Khi học xong chương trình địa lí 8 học sinh phải nắm được các yêu cầu sau:
2) Kĩ năng:
- Sử dụng tương đối thành thạo các kĩ năng địa lí chủ yếu sau:
+ Đọc, sử dụng bản đồ địa lí : xác định phương hướng, quan sát sự phân bố các hiện tượng, đối tượng địa lí trên bản đồ, nhận xét mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên với tự nhiên, giữa tự nhiên với sự phát triển kinh tế xã hội, thông qua sự sosánh đối chiếu các bản đồ với nhau
Trang 7+ Đọc phân tích nhận xét các biểu đồ địa lí như : biểu đồ các yếu tố nhiệt độ, lượngmưa, độ ẩm, biểu đồ phát triển dân số kinh tế xã hội.
+ Đọc phân tích nhận xét các lát cắt về địa hình, cảnh quan, lát cắt tổng hợp địa lí
tự nhiên
+ Đọc phân tích nhận xét các bảng số liệu thống kê các tranh ảnh về tự nhiên, dân
cư, kinh tế xã hội của các châu lục, các quốc gia khu vực trên thế giới và của nước ta
- Vận dụng các kiến thức đã học để hiểu và giải thích các hiện tượng, các vấn đề về
tự nhiên kinh tế xã hội xảy ra trên thế giới và ở nước ta
- Hình thành thói quen quan sát, theo dõi thu thập các thông tin, tài liệu về địa lí qua các phương tiện thông tin đại chúng ( như sách báo tranh ảnh ) tổng hợp và trình bày lại các tài liệu đó
Tham gia tích cực các hoạt động bảo vệ môi trường xây dựng nếp sống vănminh của gia đình cộng đồng và xã hội
3 Yêu cầu nghiên cứu
Qua nhận thức về việc tiếp cận phương pháp giảng dạy học sinh sử dụng đồdùng thiết bị dạy học trong giờ lên lớp môn địa lí lớp 8 tôi thấy cần được quan tâmnhư sau:
- Trước khi yêu cầu HS thực hiện một hoạt động, giáo viên cần có sự địnhhướng cho HS về việc sắp phải làm
- Cần phải nêu thật cụ thể nhiệm vụ, yêu cầu đối với HS
- Phải giành thời gian cho HS hoàn thành nhiệm vụ và trình bày kết quả họctập theo đúng kế hoạch đã định
a) Về kĩ năng sử dụng bản đồ:
Trang 8- Bản đồ là nguần kiến thức quam trọng và được coi như quyển sách địa lí thứ hảitong việc nghiên cứu và học tập địa lí nó có tác dụng tái tạo hình ảnh khai thác đốitượng địa lí.
- Phục vụ học tập nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực quân sự và trong cácngành kinh tế
- Khi phân tích nội dung các bản đồ so sánh chúng với nhau học sinh sẽ pháttriển tư duy lôgic, biết thiết lập mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí Thực hiện việc
so sánh và phát hiện ra các mối liên hệ nhân quả giữa chúng
b) Mối liên hệ giữa tri thức bản đồ và hình thành kĩ năng bản đồ cho học sinh
- Kĩ năng xuất phát từ tri thức nên muốn dạy cho học sinh kĩ năng hiểu, đọc vàvận dụng bản đồ, việc sử dụng các tri thức tối thiểu về bản đồ, sơ đồ là rất cần thiết
- Tri thức bản đồ sẽ giúp học sinh giải mã các kí hiệu bản đồ, lược đồ, sơ đồ tranh ảnh và xác lập mối quan hệ giữa chúng Từ đó phát hiện ra các kiến thức địa límới ẩn trong bản đồ Tất nhiên ở đây chỉ có những tri thức bản đồ cũng chưa đủ màcần phải có cả những tri thức địa lí
Qua thực tế giảng dạy đúc rút từ kinh nghiệm tôi thấy khi bản đồ là đối tượnghọc tập thì kiến thức và kĩ năng bản đồ là mục đích còn khi bản đồ là nguồn tri thứcthì kiến thức và kĩ năng bản đồ trở thành phương tiện của việc khai thác tri thức địa lítrên bản đồ
Mối quan hệ này có thể được thể hiện như sau :
Bản đồ học sinh ( Đối tượng học tập ) (kiến thức bản đồ,kĩ năng bản đồ)
Bản đồ Học sinh
(Nguồn kiến thức) (Kiến thức địa lý mới)
phương pháp dạy của thầy
giáo viên hướng dẫn
Hs vận dụng kĩ năng khai thác bản đồ và kết hợp với kiến thức địa lý đã có
Trang 9III BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
Hệ thống bản đồ trong dạy học địa lí rất đa dạng, phong phú, mỗi loại bản đồ
có chức năng riêng Vì vậy trong dạy học phải biết sử dụng phối hợp các loại bản đồvới nhau để tận dụng tối đa chức năng, ưu thế của của từng loại bản đồ, đồng thờicũng tạo cho HS thường xuyên được tiếp xúc với bản đồ, biết cách tìm kiếm thông tin
từ các bản đồ riêng lẻ hoặc đối chiếu, so sánh, phối hợp các bản đồ với nhau trên cơ
sở đó mà nắm vững tri thức, phát triển tư duy và kĩ năng sử dụng bản đồ
Nội dung chính của bài : Tìm hiểu tình hình phát triển các ngành kinh tế đặc biệt là các thành tựu về nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ ở các nước trong vùng lãnh thổChâu Á là ưu tiên phát triển công nghiệp dịch vụ và không ngừng nâng cao đời sống.Học sinh tìm hểu và nắm được nội dung chính của bài phải có kĩ năng đọc, phát triểnmối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên và hoạt động kinh tế đặc biệt với sự phân bố câytrồng vật nuôi, ứng dụng, nắm được bài cần hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh, qua kĩ năng biết sử dụng bản đồ học sinh hiểu bài nắm rõ kiến thức
trong các bảng sau nội dung kiến thức phù hợp
Trang 10Khí hậu Cây trồng chủ yếu Vật nuôi chủ yếu
Khí hậu gió mùa
lớn trong phát triển kinh tế vào bảng sau
Nhóm nước Đặc điểm phát triển kinh tế Tên
nước
Các ngành công nghiệp
Phát triển cao Nền kinh tế xã hội toàn diện
Công nghệ mới Mức độ công nghiệp hoá
nhanhĐang phát triển Nông nghiệp phát triển chủ
yếu
Có tốc độ tăng
trưởng kinh tế cao
Công nghiệp hoá nhanh, nông nghiệp có vai trò quan trọng
Trang 11Bước 2 : Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện nội dung đó trên bản
đồ như thế nào, bằng các kí hiệu gì, bằng các màu sắc gì
Bước 3 : Tìm xem từng kí hiệu, từng màu sắc xuất hiện ở những vị trí nàotrong bản đồ, nếu cần thì dùng thước tỉ lệ để đo tính khoảng cách
Bước 4 : Phân tích bản đồ
- Những kí hiệu đó có ở những địa danh nào, khu vực nào trên bản đồ
- Tại sao chúng có ở đó mà không có ở khu vực khác
- Những điều kiện gì làm cho chúng xuất hiện ở đó hoặc không xuất hiện ở đó hoặcảnh hưởng tác động đến chúng
Và sau khi học song mỗi bài, học sinh hiểu được bằng cách cho học sinh kể lạinhững gì đẫ biết về bản đồ theo trình tự sau
Ví dụ: Quan sát mô tả địa hình Châu Á trên bản đồ tự nhiên Châu Á Học sinh
tiến hành theo các bước sau:
+ Dựa vào kí hiệu bảng chú giải, quan sát toàn bộ bản đồ xem Châu Á cónhững dạng địa hình nào chiếm ưu thế
+ Tìm xem chỗ cao nhất, thấp nhất của châu lục là bao nhiêu mét
+ Quan sát từng dạng địa hình, so sánh đối chiếu với các dạng địa hình khác đểnêu dặc điểm của từng dạng địa hình đó
2) Ví dụ cụ thể một bài dạy về hướng dẫn học sinh sử dụng đồ dùng thiết bịtrong một giờ học
Nhận xét kí hiệu và có biểu tượng rõ ràng về các sự vật và hiện tượng địa lí thể hiệnqua các kí hiêu đó trên bản đồ
Trang 122 Phương pháp sử dụng số liệu thống kê và biểu đồ:
Bản thân các số liệu thống kê không hoàn toàn là kiến thức nhưng chúng có ýnghĩa lớn trong dạy học địa lí
Trước hết số liệu thống kê và các hình thức biểu hiện trực quan của nó dùng đểmịnh họa, cụ thể hóa nội dung, các khái niệm, các mối quan hệ, các quy luật
Ví dụ: Các số liệu thống kê về độ cao, độ sâu, nhiệt độ, lượng mưa, dân số và
tình hình tăng dân số, tình hình phát triển của các ngành kinh tế
Bởi vậy các số liệu thống kê có vai trò làm sáng tỏ các kiến thức địa lí Số liệuthống kê giúp cho người nghiên cứu, người học lượng hóa được và có cách nhìn đúngđắn về đối tượng nghiên cứu Thông qua việc phân tích, so sánh, đối chiếu các số liệuthống kê
Ví dụ: Khi dạy về một trong những đặc điểm về nhiệt độ của khí hậu Việt Nam
là "nhiệt độ trung bình năm của nước ta có sự thay đổi từ Bắc vào Nam"; trongtrường hợp không có số liệu thống kê thì HS rất khó hình dung và chỉ có thể họcthuộc lòng đặc điểm này một cách máy móc, nhưng nếu giáo viên cho HS quan sát,phân tích bảng số liệu về "nhiệt độ trung bình năm của một số địa phương nước ta"dưới đây:
Trang 13Địa điểm Nhiệt độ trung bình năm (0C)
3 Phương pháp so sánh:
Phương pháp so sánh là một trong những phương pháp chung của hoạt động tưduy song nó cũng là một phương pháp có tính chất đặc trưng của bộ môn địa lí Cóthể nói rằng, đa số các bài học địa lí đều cần đến phương pháp so sánh dưới hình thứcnày hay hình thức khác Sử dụng phương pháp so sánh sẽ tạo điều kiện thuận lợi choviệc hình thành và khắc sâu các biểu tượng, khái niệm địa lí cho HS; làm cho HS rễnhận ra các thuộc tính cơ bản của các đối tượng địa lí, tránh những hiểu biết mơ hồ,nhầm lẫn, đồng thời nó làm cho các kiến thức địa lí bớt trìu tượng và trở lên sinhđộng, hấp dẫn, dễ nhớ và nhớ được vững chắc hơn
Ví dụ: Muốn cho HS nắm vững và phân biệt được các biểu tượng, khái niệm
đồng bằng và cao nguyên thì phương pháp này có tác dụng rất lớn nó giúp cho HS sosánh để tìm ra những điểm giống và khác nhau giữa đồng bằng và cao nguyên
Hoặc khi cần có một kết luận về sự gia tăngdân số của một quốc gia thì HScũng phải so sánh các số liệu về dân số trong một thời kì nhất định
Như vậy sử dụng phương pháp so sánh trong hướng dẫn HS khai thác sử dụng
đồ dùng dạy học thì nó phát huy cao độ tính tích cực của HS trong học tập môn địa lí,điều này giúp giáo viên khơi dậy được ở HS nhu cầu tìm hiểu kiến thức và biết đề racác loại câu hỏi, bài tập dưới nhiều hình thức khác nhau để HS làm
Giáo án minh họa:
