văn hóa và lối sống đô thị trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở việt nam hiện nay

BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CHƯƠNG TRÌNH KH&CN TRỌNG ĐIỂM CẤP NHÀ NƯỚC KX.03/06-10: “Xây dựng con người và phát triển văn hóa Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế” BÁO C

BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CHƯƠNG TRÌNH KH&CN TRỌNG ĐIỂM CẤP NHÀ NƯỚC KX.03/06-10:

“Xây dựng con người và phát triển văn hóa Việt Nam trong quá trình

đổi mới và hội nhập quốc tế”

BÁO CÁO TỔNG HỢP KẾT QUẢ

NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI CẤP NHÀ NƯỚC

“VĂN HÓA VÀ LỐI SỐNG ĐÔ THỊ TRONG GIAI ĐOẠN ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY”

Mã số: KX 03 20/06 - 10

Chủ nhiệm đề tài: PGS,TS Trương Minh Dục

Cơ quan chủ trì đề tài: Học viện Chính trị - Hành chính khu vực III

8392

Đà Nẵng - tháng 12 năm 2010

CÁC THÀNH VIÊN CHÍNH THAM GIA THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:

PGS,TS Trương Minh Dục: Chủ nhiệm đề tài

TS Lê Văn Định: Thư ký khoa học đề tài

TS Nguyễn Khắc Cảnh PGS, TS Nguyễn Văn Mạnh PGS,TS Nguyễn Hữu Minh PGS,TS Hồ Tấn Sáng PGS,TS Nguyễn Hồng Sơn

GS, TS Nguyễn Đình Tấn

BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN

NGHIÊN CỨU LỐI SỐNG ĐÔ THỊ TRONG GIAI

ĐOẠN ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN

ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

33

I LỐI SỐNG ĐÔ THỊ TỪ NHỮNG CÁCH TIẾP

II NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA LỐI SỐNG ĐÔ

3 Một số vấn đề rút ra từ quá trình hình thành, biến đổi của

TRONG GIAI ĐOẠN ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ HIỆN ĐẠI HÓA 86

4 Lối sống đô thị trong sử dụng các dịch vụ đô thị thiết yếu

5 Lối sống đô thị trong sinh hoạt gia đình, họ tộc

136

7 Lối sống đô thị trong việc đảm bảo an ninh, trật tự và môi

II LỐI SỐNG ĐÔ THỊ CỦA CÁC NHÓM CƯ DÂN ĐIỂN HÌNH 173

Chương 3 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG LỐI SỐNG

ĐÔ THỊ VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN ĐẨY

MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 226

I NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN ĐỊNH HƯỚNG QUÁ

TRÌNH XÂY DỰNG LỐI SỐNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP

II HỆ THỐNG CẤC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU XÂY DỰNG

LỐI SỐNG ĐÔ THỊ VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN

MỞ ĐẦU

I TÍNH CẤP BÁCH, Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Đô thị hóa là một quá trình biến đổi xã hội mang tính đa diện, không chỉ là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang các lĩnh vực phi nông nghiệp mà còn là quá trình biến đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa và lối sống của người dân Sự biến đổi môi trường sống của các cộng đồng dân cư dưới tác động của quá trình đô thị hóa tất yếu dẫn đến những thay đổi trong văn hóa và lối sống của họ Như vậy, đô thị hóa

bao giờ cũng kéo theo sự hình thành, phát triển văn hóa và lối sống đô thị

trong các cộng đồng cư dân Vì thế, có thể nói, thực chất của quá trình đô thị

hóa là quá trình chuyển đổi văn hóa và lối sống nông thôn sang văn hóa và

lối sống đô thị

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, đô thị hóa là một quá trình mang tính tất yếu khách quan Trên phạm vi toàn cầu, quá trình đô thị hóa đã diễn ra mạnh mẽ trong quá trình loài người chuyển từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp Hiện nay, quá trình đô thị hóa trên thế giới đang bước vào một giai đoạn mới khi hàng loạt nước đang phát triển đi vào quá trình CNH, HĐH Cùng với đô thị hóa, văn hóa và lối sống đô thị lan tỏa rộng đến mức cả văn hóa và lối sống nông thôn hiện nay cũng đang bị ảnh hưởng ngày càng nhiều hơn của văn hóa và lối sống đô thị

So với nhiều nước trên thế giới, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, các

đô thị ở Việt Nam xuất hiện khá sớm, nhưng tốc độ đô thị hóa lại diễn ra rất chậm chạp Sự phát triển yếu kém của khu vực đô thị đã để lại những dấu ấn khá rõ nét trong văn hóa và lối sống đô thị Qua các thời kỳ lịch sử, quá trình hình thành văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam diễn ra chậm chạp, ít biến đổi, vẫn chịu sự chi phối, tác động mạnh của các đặc trưng văn hóa và lối sống nông thôn, nhất là ở các đô thị vừa và nhỏ

Trong 25 năm đổi mới vừa qua, cùng với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và thị trường hóa nền kinh tế, đô thị hóa ở Việt Nam

đã diễn ra nhanh hơn Tốc độ tăng trưởng kinh tế thường xuyên ở mức cao đi kèm với sự cải thiện không ngừng chất lượng hệ thống hạ tầng kỹ thuật cũng như hạ tầng xã hội là điều kiện làm gia tăng chất lượng đời sống mọi mặt của

cư dân đô thị tạo nên sức hút mạnh tạo nên các dòng di dân lớn từ nông thôn vào đô thị; thêm vào đó là sự xuất hiện nhiều đô thị mới do sự hình thành các khu công nghiệp, khu kinh tế, khu thương mại, trung tâm hành chính (do chia tách các đơn vị hành chính cũ) … đã làm cho tỷ trọng dân cư đô thị ở Việt Nam tăng nhanh hơn nhiều so với các thời kỳ trước

Quá trình đô thị hóa nhanh thời gian qua đã để lại những dấu ấn đa chiều lên quá trình hình thành, biến đổi của văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam Nó thúc đẩy quá trình hình thành, biến đổi văn hóa và lối sống đô thị nước ta diễn ra nhanh hơn, sâu sắc và toàn diện hơn, phân biệt rõ nét với văn hóa và lối sống nông thôn truyền thống hơn Do điều kiện sinh hoạt vật chất biến đổi, thu nhập và mức sống được cải thiện, hệ thống dịch vụ xã hội mở rộng nên cư dân đô thị có nhiều cơ hội để phát triển và hoàn thiện văn hóa và lối sống của mình Trong đó, biểu hiện rõ nhất là phần chi tiêu cho giáo dục - đào tạo, y tế, thông tin, văn hóa, du lịch, thưởng thức văn học nghệ thuật… trong tổng cơ cấu chi tiêu của các gia đình ở đô thị đang ngày càng cao hơn nhiều so với trước đây; các mối quan hệ xã hội dựa trên thị trường và pháp luật mở rộng lấn át các quan hệ xã hội truyền thống, Trong văn hóa đô thị đang hình thành một cấu trúc “đa văn hóa” gắn với quá trình phân hóa xã hội,

đa dạng hóa thành phần dân cư Quá trình hội nhập quốc tế của đô thị Việt Nam diễn ra mạnh mẽ hơn làm cho tiếp biến văn hóa và lối sống từ bên ngoài vào ngày càng mạnh Internet, truyền hình vệ tinh, kỹ thuật số và các phương tiện nghe nhìn hiện đại, đang kết nối đô thị Việt Nam với bên ngoài ngày càng sâu rộng,v.v khiến cho đời sống văn hóa của người dân đang được quốc tế hóa, trở nên phong phú, đa dạng hơn

Cùng với những thay đổi trong văn hóa, lối sống của cư dân đô thị cũng đang có những biến đổi tích cực Tác phong công nghiệp, hiện đại của người

đô thị đang hình thành; lối sống, tác phong sản xuất nhỏ, trì trệ, tùy tiện, luộm thuộm, manh mún, vô tổ chức đang dần bị loại bỏ; tác phong công nghiệp hiện đại, ý thức tổ chức kỷ luật, ý thức công dân; tinh thần trách nhiệm đang dần dần được xác lập, Kinh tế thị trường bước đầu làm thay đổi thái độ lao động của cư dân đô thị khiến họ trở nên tích cực, năng động, sáng tạo hơn trong công việc để nâng cao thu nhập, tâm lý ỷ lại vào sự bao cấp, trợ cấp của nhà nước như trong thời kỳ trước đây hầu như không còn Một lối sống theo tôn chỉ “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” đang hình thành

Bên cạnh những nhân tố tích cực, tiến bộ trên, văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam hiện nay cũng đang bị tác động bởi nhiều yếu tố tiêu cực Mặc

dù đã có những bước tiến vượt bậc, nhưng đến nay văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam vẫn mang đậm dấu ấn của văn hóa và lối sống nông nghiệp, nông thôn với nhiều tàn tích, hủ tục cần gột bỏ Ở phần lớn các đô thị Việt Nam, nhất là ở các đô thị loại vừa và nhỏ, người ta dễ dàng nhận thấy sự hiện diện (thậm chí là chi phối) của các yếu tố thuộc văn hóa và lối sống làng xã trong kết cấu không gian, cảnh quan kiến trúc đô thị; trong tổ chức đời sống; phương thức lao động, sinh hoạt, ứng xử hàng ngày của người dân với nhiều biểu hiện tiêu cực, lạc hậu như: tính tùy tiện, chắp vá, lộn xộn, phi khoa học, thiếu thẩm mỹ…

Trong bối cảnh kinh tế thị trường ngày càng phát triển, hội nhập quốc

tế ngày càng sâu rộng thì điều quan ngại nhất trong văn hóa và lối sống đô thị hiện nay là sự xuất hiện ngày một rõ hơn chủ nghĩa cá nhân, lối sống tiêu dùng, thực dụng thái quá ở một bộ phận người dân đô thị Lối sống hưởng thụ, sự tha hóa về đạo đức có vẻ như phổ biến hơn trong môi trường đô thị Một bộ phận cư dân đô thị có biểu hiện suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống, trong đó có cả cán bộ, công chức, thanh niên, học sinh, sinh viên, Sự truyền bá, lưu hành các loại sách báo, băng, đĩa có nội dung độc hại; tình

trạng sử dụng internet không được kiểm soát (gia tăng sự truy cập vào các Websites đen), những biến tướng của các loại hình dịch vụ nhạy cảm như massage, karaoke, vũ trường, được phát hiện ngày càng nhiều,v.v cho thấy nhiều sự “ô nhiễm” trong đời sống văn hóa và lối sống đô thị hiện nay Kinh tế thị trường đã và đang tạo nên môi trường cho sự năng động và sáng tạo cá nhân nhưng cũng thực sự là “mảnh đất màu mỡ” cho chủ nghĩa cá nhân

vị kỷ, vụ lợi, chủ nghĩa thực dụng, lối sống hưởng thụ và buông thả nảy mầm, phát triển, làm xói mòn các giá trị đạo đức truyền thống, trong khi hệ thống pháp luật và hệ giá trị tiến bộ mới hình thành, chưa bắt rễ sâu trong xã hội

Rõ ràng, văn hóa và lối sống đô thị văn minh, tiến bộ không hình thành đồng thời với quá trình đô thị hóa, nhất là khi đô thị hóa diễn ra nhanh trong điều kiện kinh tế thị trường Không phải cứ thành lập phường, quận, thành phố mới, cứ chuyển các xã nông thôn thành phường đô thị, cứ xây nhiều nhà cao tầng và thiết lập hệ thống kết cấu hạ tầng đô thị hiện đại, tiện nghi, là có ngay văn hóa và lối sống đô thị văn minh, tiến bộ, trật tự, kỷ cương

Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH đang đặt ra yêu cầu phải nghiên cứu, đánh giá lại thực trạng văn hóa và lối sống đô thị trong quá trình đô thị hóa, tìm ra những nguyên nhân của thành công, tồn tại của quá trình xây dựng văn hóa

và lối sống đô thị thời gian qua, rút ra những bài học kinh nghiệm và đề ra những giải pháp nhằm xây dựng văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam theo hướng văn minh, tiến bộ Đây chính là điều kiện cần thiết để đô thị nói riêng, đất nước nói chung phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn đẩy

mạnh CNH, HĐH hiện nay Triển khai nghiên cứu đề tài “Văn hóa và lối

sống đô thị trong giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH ở Việt Nam hiện nay” là

đáp ứng yêu cầu bức thiết của thực tiễn, góp phần vào sự phát triển đất nước trong thời đại hiện nay

Về mặt học thuật, từ lâu nay các vấn đề về văn hóa và lối sống luôn

được quan tâm nghiên cứu trong hàng trăm công trình nghiên cứu khác nhau

trong và ngoài nước Trong bất cứ giai đoạn phát triển nào, văn hóa và lối sống luôn là một chủ đề quan trọng có sức lôi cuốn đối với người nghiên cứu, đặc biệt là trong các thời kỳ mà xã hội có những chuyển biến mạnh mẽ trong đời sống của mình Các thời kỳ phát triển trước đây của Việt Nam đều đã có những công trình nghiên cứu tiêu biểu về văn hóa và lối sống Giai đoạn hiện nay được coi là “bản lề” trong quá trình phát triển của đất nước: chuyển xã hội Việt Nam từ xã hội nông thôn sang xã hội đô thị và công nghiệp hiện đại

Vì vậy, nghiên cứu văn hóa và lối sống đô thị trong giai đoạn nhiều biến đổi hiện nay không chỉ đáp ứng những yêu cầu thực tiễn nêu trên mà còn đáp ứng những đòi hỏi cấp thiết về mặt học thuật, lý luận, để tìm ra luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước ta hoạch định các chủ trương, chính sách xây dựng văn hóa, lối sống đô thị Việt Nam theo những mục tiêu đã đặt ra

Như vậy, những phân tích trên đã khẳng định rằng, việc tiến hành một nghiên cứu liên ngành, toàn diện, đầy đủ và sâu sắc về vấn đề văn hóa và lối sống đô thị trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay là một yêu cầu mang tính lý luận và thực tiễn hết sức cần thiết

II TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THUỘC LĨNH VỰC CỦA ĐỀ TÀI

1 Tổng quan các công trình nghiên cứu ở ngoài nước

Ở phương Đông, vấn đề văn hóa và lối sống được nghiên cứu sớm hơn

nhiều so với phương Tây Ngay từ thế kỷ VI trước Công nguyên, những quan điểm triết học về nhân sinh quan và lối sống đã có trong Bà La Môn giáo Trên cơ sở đó, chế độ đẳng cấp khắc nghiệt Ấn Độ ra đời đã quy định rất khắt khe về hành vi ứng xử của mỗi đẳng cấp Sau Bà La Môn giáo, Phật giáo ra đời đã chủ trương một lối sống từ bi, hỉ xả, bình đẳng hơn giữa mọi người, chống lại những kỳ thị đẳng cấp khắt khe, bất công do Bà La Môn giáo đặt ra

Nhân sinh quan, triết lý về lối sống cũng đã xuất hiện rất sớm ở Trung Hoa cổ đại, gắn với sự ra đời của Đạo giáo, Nho giáo và một số trào lưu tư tưởng khác Những tôn giáo, tín ngưỡng, trào lưu tư tưởng này đã phổ biến

sâu rộng trong xã hội Trung Hoa và các nước xung quanh, ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa, lối sống của người Trung Hoa và cả các cộng đồng dân cư trong khu vực Tuy có những khác nhau, nhưng các tôn giáo, trào lưu tư tưởng này đều bàn nhiều đến triết lý nhân sinh, trật tự, kỷ cương xã hội,… đề ra các nguyên tắc lối sống, quy định khuôn mẫu hành vi ứng xử cá nhân và cộng đồng, Các quan niệm về đạo đức, lối sống chứa đựng trong Đạo giáo, Nho giáo và các trào lưu tư tưởng này còn ảnh hưởng sâu sắc tới văn hóa, lối sống của nhiều cộng đồng trong khu vực đến tận ngày nay

Khó có thể liệt kê hết các công trình nghiên cứu về văn hóa, lối sống

của các tôn giáo, các trào lưu tư tưởng phương Đông đã nêu trên

Ở phương Tây, văn hóa, lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị

nói riêng đã được đề cập trong nhiều tác phẩm thời cổ đại Thời đó, đã xuất hiện những tác phẩm mô tả kỹ lưỡng đời sống thị dân trong các đô thị cổ như Babilon, Athen, Roma, Pompeli,v.v nhưng chưa được chú ý nhiều vì đô thị thời đó còn rất nhỏ bé, văn hóa và lối sống đô thị vẫn bị văn hóa, lối sống nông thôn chi phối Sang thời Trung đại, tuy đô thị đã phát triển hơn, văn hóa

và lối sống đô thị được mở rộng hơn, nhưng trong bối cảnh nền văn minh nông nghiệp đang thống trị thì vấn đề văn hóa, lối sống đô thị vẫn chưa được đặt ra cấp bách Vì vậy, những công trình nghiên cứu về văn hóa và lối sống

đô thị thời kỳ này không có nhiều Tuy nhiên, ở bình diện chung, lại có khá nhiều các tác phẩm bàn về nhân sinh quan, thế giới quan, ý nghĩa cuộc sống của con người,…

Trong quá trình chuyển từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp, vấn đề văn hóa và lối sống đô thị ở các nước phương Tây được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn Trong giai đoạn chuyển đổi từ xã hội nông thôn sang xã hội đô thị, vấn đề văn hóa và lối sống của các giai tầng mới nổi như

tư sản, vô sản, tiểu tư sản, trí thức,… đã được phân tích, mổ xẻ trong nhiều công trình nghiên cứu khác nhau Những thói hư tật xấu, những khuynh hướng tiêu cực trong văn hóa và lối sống của các giai tầng, các nhóm xã hội

đã bị phê phán; những vấn đề của lối sống trong xã hội tư sản như: sự xuống cấp của đạo đức xã hội, chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng coi trọng vật chất, đồng tiền, sự nghèo nàn trong đời sống tinh thần của một số nhóm xã hội, sự khủng khoảng của hệ thống các giá trị và niềm tin,v.v… đã được phân tích, mổ xẻ Trong giai đoạn này, phương pháp thực chứng đã bắt đầu ảnh hưởng mạnh và hiển diện trong các công trình nghiên cứu

Tuy nhiên, do nhiều lý do khác nhau, có thể nói cho tới nửa đầu thế kỷ

19, nghiên cứu về văn hóa, lối sống đô thị vẫn chưa đạt được những thành tựu mang tính đột phá Hầu hết các công trình nghiên cứu chủ yếu được thực hiện theo hướng mô tả và kinh nghiệm Các nghiên cứu đã mô tả bức tranh khá sinh động của văn hóa tộc người, phong tục, tập quán, các kiểu tổ chức xã hội, các phương thức sinh hoạt, kiếm sống của các cộng đồng dân cư, kể cả các bộ lạc, bộ tộc ở châu Mỹ, châu Phi và châu Úc,

Từ cuối thế kỷ 19, nhất là trong những năm cuối thế kỷ 20, quá trình đô thị hóa diễn ra với tốc độ nhanh chưa từng thấy đã chuyển hàng loạt nước châu Âu, Bắc Mỹ trở thành các xã hội đô thị điển hình với phần lớn dân số là thị dân; các đô thị lớn và sau đó là các siêu đô thị với dân số hàng chục triệu người hình thành một cách nhanh chóng Trong bối cảnh đó, trước đòi hỏi của thực tiễn cuộc sống, văn hóa và lối sống đô thị được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn Các công trình nghiên cứu văn hóa, lối sống đô thị tăng nhanh về

số lượng, đa dạng về chất lượng, quy mô, chiều sâu, góc độ tiếp cận Thời kỳ này xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu thực chứng công phu về văn hóa, lối sống trong các xã hội công nghiệp phương Tây với tính trường phái học thuật rất rõ rệt Những công trình nghiên cứu đáng lưu ý nhất thuộc loại này thường thuộc các lĩnh vực như triết học, xã hội học, tâm lý học, nhân học, lịch

sử, văn hóa học, Học giả nổi tiếng được coi là người đặt nền móng cho các nghiên cứu xã hội học về văn hóa, lối sống là Emile Durkheim (1858 - 1917)

với 2 tác phẩm “Tự sát” (1897) và “Các hình thức cơ bản của đời sống tôn

giáo” (1912) Tuy nhiên, có ảnh hưởng hơn cả trong các nghiên cứu về văn

hóa, lối sống lại là các công trình của Max Weber như “Đạo đức Tin lành và

tinh thần của chủ nghĩa tư bản” (xuất bản năm 1902), “Xã hội học tôn giáo”

(2 tập, xuất bản năm 1916), “Kinh tế và xã hội” (xuất bản năm 1914) Có thể

coi Max Weber là người đặt nền móng cho một cách tiếp cận mới, cấp tiến hơn trong nghiên cứu văn hóa, lối sống Những luận điểm của ông về mối liên

hệ giữa các giá trị đạo đức tôn giáo với hệ giá trị đạo đức xã hội và thực tiễn

xã hội là những khám phá có ảnh hưởng lớn tới các nghiên cứu về văn hóa, lối sống sau này trên phạm vi toàn cầu Cùng với M Weber, các công trình nghiên cứu của các nhà triết học, xã hội học, tâm lý học, nhân chủng học, khác thời kỳ này đã tạo nền tảng lý luận và thực tiễn quan trọng đối với các nghiên cứu về văn hóa, lối sống trong thời kỳ này

Trước chiến tranh thế giới lần thứ hai, các nước TBCN phương Tây phân hóa thành các nhóm nước có trình độ phát triển khác nhau với những khuynh hướng chính trị khác nhau đã thúc đẩy sự phân hóa sâu sắc (thành các trường phái, khuynh hướng khác nhau) trong các nghiên cứu về văn hóa và lối sống đô thị Một trường phái nổi tiếng trong nghiên cứu đô thị nói chung, văn

hóa và lối sống đô thị nói riêng là Trường phái Chicago ở Mỹ Tiêu biểu nhất

cho trường phái này là Louis Wirth (1897 - 1952) với các công trình có giá trị

như: “The urban mode of life” (1937), “Urbanism as a way of life” (1938),

“The urban society and civilization” (1940), “Morale and minority groups”

(1941),v.v… Trong các công trình của mình, L Wirth đã chỉ ra những đặc trưng của xã hội đô thị và những yếu tố tác động đến sự hình thành, biến đổi của văn hóa, lối sống đô thị Một đại diện nổi tiếng nữa của trường phái Chicago là Robert E P (1884 - 1944) đã tiếp cận nghiên cứu văn hóa, lối sống

đô thị từ góc độ sinh thái học đô thị với những công trình như “The City:

Suggestions for the Study of Human Nature in the Urban Environment”,

“Human Communities: the City and Human Ecology Glencoe”,…

Một nhóm các nhà xã hội học và nhân chủng học không nhất trí với L Wirth đã phát triển một quan điểm khác trong nghiên cứu đô thị gọi là quan

điểm thành phần Họ không đồng ý với quan điểm của L.Wirth về sự yếu đi của các liên kết xã hội trong môi trường đô thị mà trái lại, môi trường đô thị lại củng cố, tăng cường nhiều mối liên kết có ý nghĩa đối với cá nhân giúp

họ tạo ra những lớp đệm chống lại áp lực bất lợi của xã hội đô thị Có thể nêu tên một số nhà nghiên cứu tiêu biểu thuộc nhóm này như: Hebert Gans,

Gerald Suttles, Albert Huntes,v.v… với các tác phẩm như The Urban

Villagers (1962), The Social Order of the Slum - Ethnicity and Territory in the Inner City,…

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ diễn ra mạnh mẽ sau Đại chiến thế giới lần thứ II, nhất là từ những năm sáu mươi của thế kỷ XX, đã góp phần chuyển nhiều nước Âu - Mỹ sang một thời kỳ phát triển mới, hình thành

xã hội hậu công nghiệp hiện đại với sự ra đời nền kinh tế tri thức Những nhân tố này đã tác động mạnh đến đời sống văn hóa và lối sống đô thị các nước phương Tây Cụ thể, những thay đổi trong đời sống kinh tế - xã hội đã là khởi nguồn của rất nhiều những biến động trong cơ tầng xã hội và hệ thống giá trị Bên cạnh những mặt tích cực như sự phát triển của khoa học, công nghệ làm gia tăng hiểu biết của con người về thế giới vật chất và tinh thần, về thế giới vĩ mô lẫn vi mô kéo theo sự gia tăng năng lực và hiệu quả hoạt động

có giá trị cải thiện nhanh chất lượng đời sống của con người, sự phát triển quá thiên về kỹ thuật, về kinh tế cũng dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực đẩy nhân loại vào tình trạng phát triển thiếu bền vững Sau Thế chiến thứ II, nhất là từ đầu những năm 1960, sự phân hóa xã hội ngày càng sâu sắc, tình trạng thất nghiệp, nghèo đói, ô nhiễm môi trường sinh thái và môi trường nhân văn, tội phạm và tệ nạn xã hội gia tăng,v.v… vẫn là những vấn đề cố hữu tác động tiêu cực đến đời sống văn hóa và lối sống đô thị ở nhiều nước phát triển Chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa phát xít mới, các trào lưu “dân chủ mới”, “cách mạng tình dục”, cùng hàng loạt các tôn giáo, tín ngưỡng mới

ra đời là sự báo hiệu cho tình trạng phức tạp trong đời sống văn hóa và lối sống đô thị, nhất là trong những giai đoạn khủng khoảng kinh tế Trong bối

cảnh đó có một sự gia tăng đáng kể các nghiên cứu về văn hóa và lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng từ các hướng tiếp cận khác nhau: văn hóa học, tâm lý học, xã hội học, nhân chủng học, sinh thái học,… Trong thời gian này đã xuất hiện một số trường phái nghiên cứu như cấu trúc - chức năng, mâu thuẫn xã hội,v.v… với những tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu văn hóa và lối sống đô thị

Trường phái cấu trúc chức năng coi văn hóa nói chung, văn hóa đô thị

nói riêng như một hệ thống hợp nhất, tương đối ổn định qua thời gian Trong

hệ thống này, mỗi yếu tố văn hóa có chức năng nhất định đối với hoạt động

và duy trì văn hóa nói chung Nhìn chung, trường phái cấu trúc chức năng chú trọng tính ổn định của văn hóa và coi các giá trị là nền tảng của hệ thống văn hóa Trong một chừng mực nào đó, quan niệm cấu trúc chức năng có thể dẫn đến chủ nghĩa duy tâm triết học, coi các quan điểm về giá trị là cơ sở thực tại của con người Theo quan điểm của trường phái này, văn hóa đô thị là một hệ thống phức tạp nhưng có nhiều đặc điểm chung phổ biến Với tư cách là một

hệ thống, văn hóa phải được sắp xếp để có thể đáp ứng nhu cầu đa dạng của con người Hạn chế của mô hình cấu trúc chức năng trong nghiên cứu văn hóa, lối sống đô thị là khuynh hướng đề cao các mẫu văn hóa thống trị của một xã hội mà ít chú ý đến tính đa dạng văn hóa trong đó, đặc biệt là trong trường hợp khác biệt văn hóa xuất phát từ sự bất công xã hội Đại diện tiêu biểu nhất cho trường phái này là Talcott Edgar Frederick Parsons (1902 -

1979) với các tác phẩm: The Social System (1951); Toward a General Theory

of Action (1951);Structure and Process in Modern Societies (1960); Theories

of Society (1961); Societies:Evolutionary and Comparative Perspectives (1966);Sociological Theory and Modern Society (1967);Politics and Social Structure (1969); Social Systems and the Evolution of Action Theory (1977); Action Theory and the Human Condition (1978),

Trường phái mâu thuẫn xã hội coi văn hóa không chỉ là một hệ thống

hữu cơ mà còn tính đến các mâu thuẫn xã hội do sự bất bình đẳng giữa các

nhóm trong xã hội tạo ra Trường phái này không coi một số giá trị văn hóa như là giá trị đương nhiên phải chấp nhận mà có phê phán tại sao những giá trị ấy đang tồn tại Trường phái mâu thuẫn xã hội cho rằng hệ thống văn hóa

có tính chất bất bình đẳng, trong đó các nhu cầu của các thành viên không bình đẳng với nhau Hệ thống văn hóa cũng thể hiện và dùng để duy trì sự thống trị của nhóm người này đối với nhóm người khác Hạn chế của trường phái mâu thuẫn xã hội là nhấn mạnh đến sự chia rẽ văn hóa, ít chú ý đến các phương diện thống nhất và hợp nhất văn hóa

Ngoài hai trường phái nêu trên còn có một số lý thuyết khác nghiên cứu văn hóa và lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng như Thuyết sinh thái học văn hóa, Thuyết sinh vật xã hội học văn hóa,v.v…

Cũng trong thời gian này, ở Tây Âu và Bắc Mỹ xuất hiện ngành khoa học chính trị, trong đó có hướng nghiên cứu về văn hóa chính trị mà công

trình có ảnh hưởng mạnh nhất trong hướng tiếp cận này là cuốn The Civic

Culture của Gabriel A Almond và Sidney Verba (công bố vào năm 1963)

Trên cơ sở khảo sát văn hóa chính trị của 5 dân tộc Mỹ, Italy, Đức, Anh và Mexico, công trình này đã đưa ra ba mô-típ văn hóa chính trị phương Tây

điển hình và một số dạng văn hóa chính trị hỗn hợp Cho đến nay The Civic

Culture vẫn được coi là công trình có ảnh hưởng lớn tới các nghiên cứu về

văn hóa chính trị ở nhiều nước trên thế giới hiện nay

Một học giả đương đại nổi tiếng, đem lại cách tiếp cận khá mới trong triết học phương Tây nói chung, trong nghiên cứu văn hóa và lối sống nói riêng là nhà tương lai học Alvin Toffler với các tác phẩm nổi tiếng như

“Thăng trầm quyền lực”, “Cú sốc tương lai”, “Làn sóng thứ ba”, Đây

không phải là những quan điểm hoàn toàn mới nhưng lần đầu tiên trong các tác phẩm của mình, Alvin Toffler đã biểu đạt một cách khúc chiết cách nhìn nhận của mình về tiến trình phát triển của văn minh và văn hóa nhân loại, trong đó ông đã đề cập nhiều đến những biến đổi của văn hóa và lối sống khi gắn chúng với quá trình biến đổi của các nền văn minh Ông đã phân tích,

chứng minh khá thuyết phục về tác động ngày càng mạnh mẽ, sâu rộng của khoa học - công nghệ đối với văn hóa và lối sống Đặc biệt, trong tác phẩm

“Làn sóng thứ ba”, tác giả đã luận giải những biến đổi sâu rộng của văn hóa,

lối sống do tác động mạnh mẽ, sâu rộng của khoa học, công nghệ hiện đại và kinh tế tri thức Từ đó, Alvin Toffler đã dự báo khá ấn tượng về biến đổi của văn hóa và lối sống trong xã hội tương lai

Trong các trường phái học thuật nghiên cứu văn hóa và lối sống đô thị

ở phương Tây, C Mác và Ph Ăng ghen chính là những người xây dựng nền tảng cho sự ra đời của trường phái mác xít trong nghiên cứu về văn hóa và lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng Đóng góp của hai ông trong lĩnh vực này hết sức to lớn: những luận điểm rút ra từ các công trình

nghiên cứu như Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Luận cương về Phơ bách,

Chống Đuyrinh, Nguồn gốc của tư hữu, của gia đình và nhà nước, Phê phán Cương lĩnh Gôta, Tình cảnh giai cấp công nhân Anh, Tư bản, đến nay vẫn

mang những ý nghĩa thời sự cho các nghiên cứu về văn hóa, lối sống đương đại, nhất là các dự đoán thiên tài của hai ông về con đường phát triển của xã hội loài người đã có ảnh hưởng rất lớn trong các nghiên cứu học thuật về văn hóa và lối sống đô thị về sau này Bởi vậy, có thể khẳng định rằng những tác

phẩm của C Mác và Ph Ăng ghen có giá trị rất lớn, là cơ sở phương pháp

luận cho những khảo sát và phân tích về sự biến đổi của văn hóa và lối sống

đô thị trong các xã hội đang trải qua quá trình CNH, HĐH và hội nhập quốc

tế, trong đó có Việt Nam

Sau C Mác và Ph Ăng ghen, V I Lê nin, trong các tác phẩm như: Thà

ít mà tốt, Những nhiệm vụ trước mắt của Chính quyền Xôviết, Bệnh ấu trĩ tả khuynh trong phong trào cộng sản,v.v , cũng đã đề cập nhiều tới các nội

dung liên quan đến vấn đề xây dựng và phát triển văn hóa và lối sống XHCN nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng Cùng với tư tưởng của C Mác

và Ph Ăng ghen, những tư tưởng đó của V I Lê nin là tiền đề lý luận của các công trình nghiên cứu về văn hóa và lối sống của các học giả mác xít ở Liên

Xô và một số nước XHCN trước đây cũng như hiện nay, nhất là trong việc đề xuất, định hình những đặc trưng văn hóa và lối sống mới XHCN

Trong những năm cuối thế kỷ XX, một số học giả phương Tây đã xuất bản một số công trình nghiên cứu về Việt Nam có giá trị tham khảo như:

- Công trình “Vietnam and the Chinese Model” (1971) và “Community

and Revolution in Modern Vietnam” (1976) của Alexander B Woodside là một

trong những công trình nổi tiếng nhất của giới nghiên cứu Việt Nam ở phương Tây Trong các công trình này, tác giả đã đi sâu phân tích tác động của một số yếu tố truyền thống và hiện đại trong tổ chức và vận hành các thiết chế chính trị - xã hội Việt Nam đương đại cũng như đề cập đến những biến đổi về văn hóa, lối sống,… của một số nhóm xã hội ở Việt Nam thời cận - hiện đại

- Cuốn sách “The Vietnamese Tradition on Trial, 1920-1945” (1981)

của David G Marr là chuyên khảo phân tích quá trình biến đổi của hệ giá trị truyền thống Việt Nam trong thời kỳ cận đại dưới tác động của văn minh phương Tây, trong đó có những đánh giá về biến đổi trong văn hóa, lối sống của một số nhóm xã hội cơ bản ở Việt Nam thời kỳ cận - hiện đại

Các công trình “Revolution in the Village, Tradition and Transformation

in North Vietnam, 1925-1988”, (Lương Văn Hy - Honolulu, USA 1992),

“Facing the Future, Reviving the Past A Study of Social Change in a

Northern Vietnamese Villages” (John Kleinen - Singapore, 1999) và cuốn

“Vietnam's Rural Transformation” (Kervliet và Porter chủ biên - 1995), là

những nghiên cứu về những chuyển biến kinh tế - xã hội ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới xã hội dưới góc độ nhân học, trong đó có đề cập đến những biến đổi trong đời sống văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và toàn cầu hóa

- Công trình nghiên cứu “Social Inequality in Vietnam and the

Challenges of Reform” của tập thể tác giả trong và ngoài nước cộng tác do

Philip Taylor chủ biên ấn hành ở Singapore năm 2004 đã đề cập tới nhiều vấn

đề kinh tế, xã hội, văn hóa, lối sống đang biến đổi hết sức phức tạp ở Việt

Nam hiện nay Philip Taylor cũng là tác giả của cuốn sách “Goddess on the

Rise: Pilgrimage and Popular Religion in Vietnam” (Hawaii, 2004), đề cập

đến các vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng của xã hội Việt Nam hiện nay

Trong giai đoạn đổi mới, một số học giả nước ngoài đã công bố một số công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt ở Việt Nam liên quan đến đề tài Một

trong những công trình được xuất bản sớm nhất là cuốn “Luật và xã hội Việt

Nam thế kỷ XVII - XVIII” của Insun Yu do Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn

hành năm 1994 Cũng năm này, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia – Sự thật đã cho ra mắt hai chuyên khảo của các học giả Viện phát triển quốc tế Havard

(I.I.D) là “Việt Nam cải cách kinh tế theo hướng rồng bay” và “Những thách

thức trên con đường cải cách ở Đông Dương” phân tích những biến đổi kinh

tế - xã hội của Việt Nam dưới tác động của các chính sách mới Trong suốt thời kỳ Việt Nam tiến hành đổi mới, phát triển kinh tế thị trường, các tổ chức quốc tế như UNDP, UNESCO, WB, ADB,… đã độc lập hoặc phối hợp với một số tổ chức và cá nhân ở Việt Nam tiến hành nhiều nghiên cứu về sự biến đổi trong văn hóa và lối sống Việt Nam thời đổi mới, mở cửa và hội nhập

Đáng kể nhất phải kể đến là các Báo cáo phát triển con người do UNDP ấn hành hàng năm và một số chuyên khảo như “Việt Nam quá độ qua kinh tế thị

trường” (1993), “Việt Nam qua lăng kính thế giới” (1996), “Mức sống thời

kỳ bùng nổ kinh tế ở Việt Nam” (1998), “Câu chuyện ở 2 thành phố ở Việt Nam” (1999), “Hà Nội: Một hồ sơ đô thị” (2000), v.v…

Như vậy, trong thời cận - hiện đại, nhất là trong giai đoạn hiện nay khi Việt Nam tiến hành đổi mới và hội nhập quốc tế, giới học thuật ở nước ngoài rất quan tâm đến các vấn đề của xã hội Việt Nam đang chuyển đổi, trong đó

có đề cập ít nhiều đến văn hóa và lối sống đô thị Mặc dù, đến nay chưa có những chuyên khảo về văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam, nhưng những công trình nghiên cứu của các học giả ngoài nước thuộc các lĩnh vực khác nhau là tài liệu tham khảo có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu đề tài

2 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước

Trong lịch sử, hai nền văn minh Trung Hoa và Ấn Độ đã ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển của xã hội Việt Nam Và điều này cũng đã thể hiện rõ trong lĩnh vực văn hóa và lối sống: người Việt Nam đã biết tích hợp nhiều giá trị của các nền văn minh đó vào văn hóa và lối sống của mình nhưng đã biến đổi đi cho phù hợp với cơ tầng văn hóa bản địa truyền thống Điểm lại, các tài

liệu của chế độ phong kiến Việt Nam còn lưu lại như “Quốc triều hình luật” (Luật Hồng Đức, thế kỷ 15), “Hoàng triều Luật lệ” (Luật Gia Long, thế kỷ 19)

cùng các điển chế, các huấn dụ của nhà vua và triều đình ở các thời kỳ, điểm lại

một số sách đã được in ấn và lưu truyền (như Thọ mai gia lễ, Lễ ký, Gia huấn

ca,…) chúng ta thấy chúng đều chứa đựng nhiều giá trị, chuẩn mực, lễ nghi

văn hóa, lối sống mang đậm dấu ấn của văn hóa Trung Hoa kết hợp với truyền thống văn hóa bản địa và Phật giáo Ấn Độ Tuy nhiên, khi đi sâu vào trong các tầng lớp dân cư của làng Việt thì những ảnh hưởng “khúc xạ” hết sức khác nhau tùy thuộc vào “lăng kính văn hóa làng xã” với những tập tục cổ truyền Vì vậy, dù luật nước là thống nhất nhưng các quy ước dưới dạng văn bản hay phi văn bản mà làng xã đặt ra (hương ước, khoán ước,…) để điều chỉnh lối sống cá nhân, cộng đồng lại hết sức đa dạng, phong phú đáng kinh ngạc Các loại tài liệu này là nguồn dữ liệu tham khảo bổ ích khi nghiên cứu văn hóa, lối sống

“tam nông” đặc trưng của xã hội Việt Nam truyền thống, nhất là để đối chiếu,

so sánh với văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam cận - hiện đại

Vào thời trung đại đã xuất hiện một số công trình ghi chép, mô tả về văn hóa, lối sống của các cộng đồng dân cư các địa phương, vùng, miền khác

nhau ở Việt Nam Chẳng hạn, cuốn “Dư địa chí” của Nguyễn Trãi, “Phủ biên

tạp lục” của Lê Quý Đôn, “Lịch triều hiến chương loại chí” của Phan Huy

Chú, “Phương Đình dư địa chí” của Nguyễn Văn Siêu, “Vũ Trung tùy bút” của Phạm Đình Hổ, “Việt điện u linh” của Lý Tế Xuyên và “Lĩnh Nam trích

quái” của Trần Thế Pháp,v.v… là những công trình biên khảo có giá trị khi

nghiên cứu văn hóa và lối sống người Việt Nam trong lịch sử

Thời cận - hiện đại, dưới ảnh hưởng của khoa học xã hội phương Tây, một số học giả Việt Nam đã tiến hành một số nghiên cứu về văn hóa và lối sống người Việt Nam theo phương pháp tiếp cận mới Tiêu biểu nhất là các

công trình “Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính, bộ “Nếp cũ” của Toan Ánh, “Tục ngữ phong dao” của Nguyễn Văn Ngọc, “Nếp sống tình cảm của

người Việt” của Nguyễn Văn Siêu,… cho đến những bài khảo cứu của Phạm

Quỳnh và một số tác giả khác đăng trên các tạp chí Nam Phong, Phong

Hóa,… Ngoài ra, những tác phẩm đặc sắc của Trương Vĩnh Ký, Nguyễn An

Ninh, Nguyễn Văn Huyên, Đào Duy Anh, đã bổ sung thêm nguồn tư liệu quý giá trong nghiên cứu vấn đề văn hóa, lối sống Việt Nam nói chung, văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam nói riêng

Ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975, trong bối cảnh văn hóa và lối sống phương Tây du nhập, ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa và lối sống của người Việt Nam, với mong muốn bảo vệ những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, một số trí thức Việt Nam yêu nước đã xuất bản những tác phẩm

về văn hóa và lối sống Việt Nam truyền thống Tiêu biểu nhất trong số này là các chuyên khảo về văn hóa và lối sống Việt Nam của Nguyễn Hiến Lê, các tác phẩm về văn hóa và lối sống của người Nam Bộ của Nam Sơn, Trong các tác phẩm này, những vấn đề về văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam có được đề cập đến nhưng hết sức ít ỏi và mờ nhạt

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhất là sau khi miền Bắc được giải phóng (1954), văn hóa và lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn, nhất là trong bối cảnh thực thi chính sách xây dựng xã hội mới và con người mới Các tác phẩm của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng con người mới, xây dựng nền văn hóa mới, về phát triển đô thị,… có ý nghĩa định hướng đối với quá trình nghiên cứu đề tài

Trong thời kỳ này, văn hóa và lối sống nói chung, văn hóa và lối sống

đô thị nói riêng được nhiều học giả Việt Nam quan tâm nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau

- Trước hết, có thể kể đến 2 công trình nghiên cứu về văn hóa Việt

Nam của Nguyễn Hồng Phong là “Xã thôn Việt Nam” (1959) và “Tìm hiểu

tính cách dân tộc” (1963) là những công trình nghiên cứu sâu sắc về văn hóa,

lối sống truyền thống Việt Nam và sự biến đổi của chúng trong quá trình xây dựng xã hội mới

- Công trình “Phương pháp luận về vai trò của văn hóa trong phát

triển” (UBQG về Thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 1993) tập hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu hàng đầu ở Việt Nam về các vấn đề có tính chất định hướng phương pháp luận khi nghiên cứu văn hóa và lối sống

- Công trình rất nổi tiếng của Phan Ngọc “Văn hóa Việt Nam - cách

tiếp cận mới” (1994) chứa đựng những quan điểm đặc sắc về văn hóa nói

chung, văn hóa Việt Nam nói riêng

- Trong khuôn khổ của Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp nhà

nước KX.07 “Con người Việt Nam - mục tiêu và động lực của sự phát triển

kinh tế-xã hội” đã có một số tác phẩm được xuất bản Chẳng hạn như công

trình “Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay” của nhóm

nghiên cứu do Phan Huy Lê và Vũ Minh Giang thực hiện xuất bản năm 1994 (tập1) và 1996 (tập 2) đã tổng kết kết quả các nghiên cứu về ảnh hưởng của các giá trị truyền thống đối với văn hóa và lối sống Việt Nam hiện nay

Cũng trong khuôn khổ Chương trình Khoa học và Công nghệ cấp nhà

nước KX.07, năm 1994, Trần Đình Hượu cho ra đời cuốn sách “Đến hiện đại

từ truyền thống” tuyển tập những bài viết của ông về ảnh hưởng của văn hóa

truyền thống đến văn hóa và lối sống con người Việt Nam hiện nay

- Năm 1996, Vũ Khiêu xuất bản bộ sách “Bàn về văn hiến Việt Nam” gồm 3 tập, tuyển tập và sắp xếp lại những công trình nghiên cứu về văn hóa

Việt Nam của ông trong một thời kỳ dài nghiên cứu về văn hóa Việt Nam

- Cũng vào năm 1996, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng cho ra đời cuốn

“Văn hóa và Đổi mới”, Phạm Xuân Nam chủ biên công trình “Văn hóa và

phát triển” đã mang đến cho giới nghiên cứu những cách tiếp cận có tính chất

phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa và về mối quan hệ giữa văn hóa

và phát triển trong thời kỳ đổi mới

- Cuốn “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam” do Trần Ngọc Thêm biên

soạn (1996) đã đưa ra cách tiếp cận hệ thống, tổng hợp về văn hóa và lối sống Việt Nam, trong đó có những gợi mở có tính chất phương pháp luận để tìm hiểu bản sắc văn hóa Việt Nam

- Năm 1997, cuốn sách “Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng tôn giáo đối

với con người Việt Nam hiện nay” do Nguyễn Tài Thư chủ biên được Nhà

xuất bản Chính trị quốc gia ấn hành Đây là công trình viết về ảnh hưởng của các hệ tư tưởng tôn giáo như Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo,… đối với văn hóa và lối sống Việt Nam hiện nay

- Công trình nghiên cứu “Những thay đổi về văn hóa, xã hội trong quá

trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở một số nước châu Á” (1998) do

Dương Phú Hiệp và Nguyễn Duy Dũng chủ biên là một chuyên khảo về những biến đổi văn hóa, xã hội ở các nước láng giềng trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa Từ công trình này có thể gợi mở các nghiên cứu so sánh những biến đổi của văn hóa, lối sống của các nước xung quanh với Việt Nam

- Năm 2000, Trần Quốc Vượng đã tuyển chọn, biên tập lại một số bài

viết của mình thành cuốn sách “Văn hóa Việt Nam: tìm tòi và suy ngẫm” đã

cho người đọc cảm nhận phần nào những ý tưởng của ông về văn hóa và lối sống Việt Nam theo dòng lịch sử

- Đặc biệt gần gũi với nội dung nghiên cứu của đề tài này là một số công trình nghiên cứu trong lĩnh vực văn hóa học đô thị, xã hội học đô thị, xã

hội học lối sống mới xuất bản gần đây Công trình có nội dung gần gũi nhất

với đề tài nghiên cứu là cuốn sách “Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay”

(1993) do Lê Như Hoa chủ biên Đây là tập hợp các nghiên cứu đa diện về biến đổi của lối sống đô thị Việt Nam trong bối cảnh Việt Nam tiến hành đổi mới và phát triển kinh tế thị trường Năm 1996, Lê Như Hoa cũng đã chủ biên

cuốn sách “Lối sống đô thị miền Trung - Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” đề

cập đến những vấn đề cơ bản về xây dựng lối sống đô thị ở miền Trung trong bối cảnh đổi mới và phát triển kinh tế thị trường

- Một công trình có thể tham khảo trong nghiên cứu đề tài là cuốn sách

“Tìm hiểu môn xã hội học đô thị” (1996) do Trịnh Duy Luân chủ biên đã tập

hợp các nghiên cứu xã hội học đô thị của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước thời gian gần đây Các nghiên cứu này đã tiếp cận nghiên cứu đời sống

đô thị từ nhiều phương diện như kiến trúc đô thị, kinh tế đô thị, văn hóa và lối sống đô thị, phân tầng xã hội đô thị,… Vào năm 2004, Trịnh Duy Luân đã

cho ra đời cuốn sách “Xã hội học đô thị” (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà

Nội, 2004) với tư cách của một chuyên khảo xã hội học về đô thị, trong đó có

đề cập những vấn đề cơ bản của văn hóa và lối sống đô thị nói chung

- Công trình thứ năm có nội dung nghiên cứu khá gần gũi với đề tài là

cuốn sách “Đời sống văn hóa đô thị và khu công nghiệp Việt Nam” do Đình

Quang chủ biên (ra mắt độc giả vào năm 2005) Đây là kết quả nghiên cứu

của đề tài KX.05.03 “Đời sống văn hóa và xu hướng phát triển văn hóa vùng

đô thị và khu công nghiệp trong thời kỳ CNH, HĐH” thuộc Chương trình

Khoa học và Công nghệ trọng điểm cấp nhà nước KX.05 Công trình này đã khảo sát, đánh giá thực trạng đời sống văn hóa trong các đô thị lớn và các khu công nghiệp tiêu biểu ở Việt Nam trong những năm cuối thế kỷ 20 và đầu thế

kỷ 21 khi Việt Nam bước vào giai đoạn đô thị hóa nhanh Công trình đã làm

rõ một số vấn đề đặt ra và dự đoán các triển vọng biến đổi của đời sống văn hóa đô thị Việt Nam trong tương lai

- Công trình “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”

do Huỳnh Khái Vinh chủ biên năm 2001 đã đề cập tới những vấn đề cơ bản của lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội; phân tích mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức với phát triển văn hóa; đánh giá tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội tới lối sống, đạo đức, chuẩn xã hội trong giai đoạn CNH, HĐH ở Việt Nam hiện nay

- Năm 2001, Nguyễn Viết Chức và các cộng sự thực hiện đề tài: "Nếp

sống văn minh của người Hà Nội”, trong đó quá trình hình thành, biến đổi của

nếp sống người Hà Nội đã tiếp cận nghiên cứu một cách khá hệ thống Kết quả

nghiên cứu này đã được xuất bản thành sách “Nếp sống người Hà Nội”

- Có nội dung gần gũi với vấn đề nghiên cứu là đề tài cấp thành phố

“Xây dựng lối sống đô thị trong quá trình đô thị hóa ở thành phố Đà Nẵng - thực trạng và những giải pháp” (2006) do Học viện Chính trị - Hành Chính

khu vực III tiến hành Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên về biến đổi của lối sống ở một đô thị lớn miền Trung trong giai đoạn đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ hiện nay Công trình này cũng đã đề xuất một số giải pháp và kiến nghị quan trọng nhằm xây dựng lối sống đô thị văn minh, tiến bộ ở thành phố Đà Nẵng

Năm 2007, Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Đà Nẵng phối hợp với Viện Xã hội học và Viện Tâm lý học thuộc Viện Khoa học xã hội Việt

Nam đã thực hiện đề tài khoa học cấp thành phố: “Biến đổi tâm lý - xã hội

của cộng đồng dân cư Đà Nẵng dưới tác động của quá trình đô thị hóa” Đây

là một nghiên cứu tâm lý xã hội về quá trình đô thị hóa được thực hiện tại một thành phố có tốc độ đô thị hóa cao hiện nay

Trong vài năm trở lại đây có một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài đã được hoàn thành Chẳng hạn như:

- Luận án tiến sĩ của Văn Thị Ngọc Lan với đề tài: “Cộng đồng dân cư

ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hóa” Trong luận

án này vấn đề biến đổi lối sống của các nhóm dân cư vùng ven thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đô thị hóa đã được khảo sát, phân tích

- Bài viết “Đô thị hóa và xây dựng văn hóa đô thị Việt Nam hiện đại”

của Trần Minh Tơn Viện Chiến lược và Khoa học Công an, Bộ Công an (đăng tải ở Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 12/9/2007)

- Tác giả Nguyễn Minh Hòa có các viết “Hẻm phố đô thị Việt Nam” đăng tải ở Tạp chí Kiến trúc Việt Nam số 05/2007 và bài viết “Đời sống thị

dân” của đăng ở Tuổi trẻ cuối tuần, ngày 02/04/2008

- Bài viết “Văn hóa đô thị trong quá trình đô thị hóa” của Hồ Sĩ Vịnh

đăng tải ở Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 04/2005

- Bài viết “Lối sống đô thị hậu WTO” của Class Dornte - Đại học Georg, CHLB Đức đăng ở Tạp chí Kiến trúc Việt Nam, số 3/2007

Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị lớn nhất Việt Nam Quá trình đô thị hóa và kèm theo đó sự biến đổi nhanh của văn hóa, lối sống đô thị

ở thành phố Hồ Chí Minh trong những năm gần đây là chủ đề của nhiều

nghiên cứu khác nhau Trước hết, phải kể đến các công trình như: Tiềm năng

cho kỳ tích sông Sài Gòn, Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2008 của

Nguyễn Minh Hòa; Những giá trị văn hóa đô thị Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí

Minh của Tôn Nữ Quỳnh Trân và tập thể tác giả, Nxb.Tổng hợp thành phố Hồ

Chí Minh, 2010, đề cập những khía cạnh khác nhau của văn hóa và lối sống

đô thị của thành phố năng động nhất nước ta Tiếp đến là hai công trình:“Văn

hóa truyền thống trong phát triển đô thị” và “Những vấn đề của phát triển không gian đô thị” do Trung tâm nghiên cứu phát triển đô thị và cộng đồng

thuộc Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh xuất bản

chứa đựng những vấn đề có liên quan đến văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam hiện đại

Đặc biệt, trong khuôn khổ Chương trình Khoa học và Công nghệ trọng

điểm cấp nhà nước KX.03/06-10 “Xây dựng con người và phát triển văn hóa

Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế” có một số đề tài cấp

nhà nước có nội dung liên quan ít nhiều đến đề tài này

Trước hết, phải kể đến đề tài “Đặc điểm tư duy và lối sống của con

người Việt Nam hiện nay và những vấn đề đặt ra trước yêu cầu đổi mới và hội

nhập quốc tế”, mã số KX.03.07/06-10 do Nguyễn Ngọc Hà làm chủ nhiệm

Đề tài đã trình bày một cách hệ thống những quan điểm khác nhau về khái niệm “tư duy” và “lối sống”; đã phân tích sâu sắc một số đặc điểm cơ bản của

tư duy và lối sống truyền thống của người Việt Nam; nêu ra và phân tích một

số đặc điểm của tư duy và lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới; phân tích khá sâu sắc một số vấn đề đặt ra trong quá trình đổi mới tư duy

và lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới… Cách tiếp cận nghiên cứu cũng như nhưng khái niệm, luận điểm, căn cứ lý luận và thực tiễn của đề tài có thể được kế thừa khi nghiên cứu văn hóa và lối sống đô thị

Thứ hai, đề tài “Thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của thanh

niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế” mã số

KX.03.16/06-10 (do Phạm Hồng Tung làm chủ nhiệm) đã công bố một số công trình nghiên cứu về lối sống nói chung, lối sống thanh niên Việt Nam nói riêng trong giai đoạn CNH, HĐH và hội nhập quốc tế Chẳng hạn công

trình “Nghiên cứu về lối sống: Một số vấn đề về khái niệm và cách tiếp cận”

[đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa học Xã hội và

Nhân văn số 23 (2007)] và công trình “Văn hóa và lối sống của thanh niên

Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế: một số vấn đề về khái niệm và cách tiếp cận” [đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia

Hà Nội, Khoa học Xã hội và Nhân văn số 24 (2008)],… đã đưa ra hệ thống các khái niệm có liên quan cũng như khái quát cách tiếp cận nghiên cứu vấn

đề lối sống thanh niên trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay

Như vậy, nhìn một cách tổng quát có thể thấy rằng cho tới nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu được công bố ở trong và ngoài nước có liên quan tới các vấn đề văn hóa, lối sống nói chung, văn hóa và lối sống đô thị nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một cách toàn diện, đầy đủ và sâu sắc vấn đề văn hóa và lối sống đô thị trong bối cảnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay Các công trình được tổng thuật ở đây, dù thuộc nhiều trường phái khoa học khác

nhau, nhưng đều là những công trình có giá trị tham khảo nhất định đối với nghiên cứu đề tài này

III MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1 Làm rõ một số vấn đề lý luận cơ bản: Các khái niệm lối sống, lối

sống đô thị, các yếu tố cấu thành và đặc trưng của lối sống đô thị, quan hệ

giữa lối sống đô thị và văn hóa đô thị, để xây dựng phương pháp tiếp cận đúng đắn nghiên cứu lối sống đô thị Việt Nam trong bối cảnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế hiện nay

2 Làm rõ thực trạng lối sống đô thị trong giai đoạn CNH, HĐH ở Việt Nam hiện nay: Bằng các phương pháp khảo sát, điều tra của khoa học hiện

đại thu thập các dữ liệu để làm rõ thực trạng lối sống đô thị Việt Nam; phân tích nêu bật được những đặc trưng cơ bản của lối sống này và dự báo được hướng biến đổi của nó trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế

3 Đề xuất hệ thống các giải pháp xây dựng lối sống đô thị Việt Nam phù hợp với tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế Trên cơ sở thực trạng và

xu hướng biến đổi của văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam, đề tài xác lập hệ quan điểm định hướng và hệ thống những giải pháp cơ bản xây dựng lối sống đô thị Việt Nam trong bối cảnh CNH, HĐH và hội nhập quốc tế hiện nay

IV GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI, CÁCH THỨC TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Giới hạn của đề tài

Với những mục tiêu nghiên cứu đã được xác định như trên có thể thấy rằng đề tài sẽ tập trung chủ yếu vào vấn đề lối sống đô thị Việt Nam trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Là một bộ phận cấu thành văn hóa đô thị, lối sống đô thị được hiểu là sự thể hiện ra bên ngoài của văn hóa

đô thị, là biểu hiện rõ nét nhất của văn hóa đô thị Vì vậy, nghiên cứu lối sống

đô thị sẽ góp phần quan trọng vào nhận diện văn hóa đô thị

Tuy nhiên cần phải thấy rằng, nghiên cứu lối sống đô thị phải được đặt trong sự tương tác chặt chẽ với văn hóa và văn hóa đô thị, vì lối sống đô thị không những là một bộ phận cấu thành mà còn được hình thành trong môi trường văn hóa nói chung, văn hóa đô thị nói riêng

2 Cách tiếp cận

Vì nội dung nghiên cứu chủ yếu của đề tài là văn hóa lối sống đô thị

trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay, nên đối tượng tiếp cận chính của đề tài là thực trạng, xu hướng biến đổi

của văn hóa lối sống đô thị Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Văn hóa lối

sống đô thị có thể tiếp cận theo hướng tích hợp liên ngành và đơn ngành

Trong tiếp cận liên ngành sẽ chú trọng

- Tiếp cận khu vực học là phương pháp nghiên cứu liên ngành giữa lịch

sử, dân tộc học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học, chính trị học, hành chính học, kinh tế học, sinh thái học nhân văn, tộc người, quan hệ quốc tế, địa kinh

tế học,v.v Cách tiếp cận này đặt khu vực trong cả trạng thái “tĩnh” và

“động”, trong mối tương quan giữa các yếu tố nội sinh và ngoại sinh, yếu tố nội vùng và ngoại vùng, để nghiên cứu Cách tiếp cận khu vực học chú trọng những sắc thái riêng biệt của vùng, miền để xem xét vấn đề văn hóa lối sống đô thị

- Tiếp cận liên vùng đòi hỏi phải đặt vùng lãnh thổ nghiên cứu trong

quan hệ với các vùng lãnh thổ khác trong sự thống nhất của quốc gia để nhìn thấy sự tương tác lẫn nhau giữa chúng Điều đó sẽ cho phép gắn kết vấn đề văn hóa lối sống đô thị của từng vùng với cả nước thành một chỉnh thể thống nhất để có các giải pháp chung cho vấn đề nghiên cứu Tiếp cận liên vùng sẽ cho phép tránh được cái nhìn thiển cận, biệt lập giới hạn bởi một vùng lãnh thổ nhất định

- Tiếp cận liên cấp vấn đề văn hóa lối sống đô thị đòi hỏi phải xem xét

vấn đề này liên thông ở cả 2 cấp độ vĩ mô và vi mô, đồng thời có sự đan xen,

tác động qua lại lẫn nhau giữa các cấp độ trong hoạch định các chính sách xây dựng, phát triển văn hóa lối sống đô thị

- Cách tiếp cận nội sinh kết hợp ngoại sinh đòi hỏi khi nghiên cứu và

đề xuất giải pháp phải xem xét đầy đủ cả yếu tố bên trong và các tác nhân bên ngoài, trong đó, vấn đề cơ bản nhất là phải chuyển hóa được các nguồn lực bên ngoài biến thành năng lực nội sinh bên trong Cách tiếp cận này còn đòi hỏi phải xem xét vấn đề văn hóa và lối sống đô thị gắn với các điều kiện bên trong và yếu tố bên ngoài

- Cách tiếp cận nghiên cứu tổng thể về văn hóa lối sống đô thị đòi hỏi

phải xâu chuỗi, đan kết các nhân tố kinh tế, chính trị, văn hóa, tinh thần vào một thể thống nhất, để từ đó có thể xây dựng một cộng đồng đô thị có một đời sống phát triển toàn diện, cân đối, hài hòa, bền vững

Trong tiếp cận đơn ngành sẽ chú trọng

- Hướng tiếp cận kinh tế học phát triển giúp nhận diện, đánh giá những

khía cạnh kinh tế - vật chất của văn hóa lối sống đô thị, chẳng hạn như đánh giá tác động của những biến đổi trong đời sống kinh tế tới văn hóa lối sống đô thị ra sao; mức sống vật chất của con người có vai trò như thế nào trong xây dựng, phát triển văn hóa, lối sống đô thị,…

- Hướng tiếp cận lịch sử trong nghiên cứu vấn đề văn hóa lối sống đô

thị cho phép nhìn nhận văn hóa lối sống đô thị trong tính liên tục của nó, với đầy đủ quá khứ, hiện tại và tương lai Tuy nhiên, tiếp cận theo góc độ lịch sử không có nghĩa là chỉ tập trung trình bày lịch sử văn hóa, lối sống đô thị mà là khám phá những đặc trưng lịch sử của vấn đề này Hướng tiếp cận lịch sử được đề xuất còn dựa trên quan niệm rằng bất cứ mã số văn hóa, lối ứng xử nào cũng đều có nguồn gốc lịch sử của nó Vì vậy, cách tiếp cận lịch sử cho phép nhận diện các yếu tố truyền thống và tác động của chúng tới văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam hiện nay

- Hướng tiếp cận xã hội học trong nghiên cứu vấn đề văn hóa và lối

sống đô thị là một trong những hướng tiếp cận chủ đạo của đề tài Với tư cách

là một hình thái ý thức xã hội, văn hóa lối sống đô thị chỉ có thể được nhận diện thông qua những biến số, thông số, dữ liệu cụ thể Để có được những số liệu cụ thể này không có cách nào khác là phải tiến hành nghiên cứu văn hóa, lối sống đô thị từ góc độ xã hội học, trong đó dứt khóat phải tiến hành các

cuộc điều tra, khảo sát xã hội học bằng các công cụ đo để nhận diện rõ thực

trạng văn hóa lối sống đô thị hiện nay

- Hướng tiếp cận văn hóa học - dân tộc học Hướng tiếp cận này được

đề xuất trên cơ sở coi lối sống là sự hiện thực hóa hàng ngày của các giá trị văn hóa và các mã số văn hóa Vì vậy việc khảo sát, phân tích các hệ giá trị văn hóa, và các mã số văn hóa quy định các hành vi trong môi trường đô thị là một trong những chìa khóa để hiểu rõ lối sống đô thị hiện nay Vì Việt Nam lại là một dân tộc đa tộc người, nên cần kết hợp hướng tiếp cận văn hóa với dân tộc học để nhận diện vai trò, ý nghĩa của yếu tố tộc người trong văn hóa, lối sống đô thị hiện nay

- Hướng tiếp cận của khoa học chính trị chủ yếu nghiên cứu những

khía cạnh chính trị trong văn hóa và lối sống đô thị Việt Nam trên cơ sở phân tích những hành vi chính trị của các cộng đồng dân cư đô thị hiện nay cũng như các định hướng chính sách đối với vấn đề văn hóa, lối sống đô thị

- Hướng tiếp cận tâm lý học Đây là một trong những hướng tiếp cận

chủ đạo góp phần chỉ ra những động cơ tâm lý xã hội tiềm ẩn bên trong của

các biểu hiện văn hóa lối sống các cộng đồng dân cư đô thị hiện nay

3 Phương pháp nghiên cứu và kỹ thuật sử dụng

Đề tài sẽ sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tư liệu thứ cấp (phân tích và tổng hợp) được

sử dụng để thu thập, phân tích và tổng hợp thông tin từ các nguồn có sẵn liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm các văn kiện, tài liệu của Đảng, Nhà nước trung ương và địa phương, các công trình nghiên cứu, các bài viết trên các

phương tiện truyền thông đại chúng, các số liệu thống kê của các tổ chức, cá nhân liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề văn hóa và lối sống đô thị

- Phương pháp đối chiếu, so sánh dùng để nghiên cứu quá trình

chuyển đổi của văn hóa, lối sống nông nghiệp sang văn hóa, lối sống đô thị;

để so sánh văn hóa, lối sống đô thị Việt Nam với văn hóa, lối sống đô thị của các nước trên thế giới từ đó thấy những mặt ưu điểm, nhược điểm của lối sống đô thị Việt Nam để định hướng xây dựng văn hóa, lối sống đô thị Việt Nam phù hợp với bối cảnh CNH, HĐH

- Khảo sát, điều tra xã hội học là phương pháp chủ lực quan trọng của

đề tài

+ Một nhóm chuyên gia của đề tài đã thiết kế 01 mẫu bảng hỏi gồm

199 chỉ tiêu

+ Địa bàn khảo sát, điều tra xã hội học: là khu vực đô thị Việt Nam ở

3 miền: Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ Trên mỗi miền đã tiến hành chọn từ

03 đến 05 đô thị với các cấp độ khác nhau để nghiên cứu: đô thị lớn, đô thị vừa, đô thị nhỏ, đô thị ở đồng bằng, đô thị ở trung du - miền núi, đô thị vùng dân tộc thiểu số Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã chọn các đô thị sau đây để tiến hành khảo sát, điều tra xã hội học: Vùng Bắc Bộ: Hà Nội, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc; Vùng Trung Bộ: Đà Nẵng, Huế, Đà Lạt, Buôn Mê Thuột; Vùng Nam Bộ: thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Thủ Dầu Một

+ Đối tượng điều tra: là dân cư đô thị thuộc các nhóm nghề nghiệp,

giới tính, lứa tuổi, thành phần dân tộc có tính chất dại diện tương đối đầy đủ cho toàn bộ dân cư đô thị Việt Nam hiện tại

+ Quy mô mẫu khảo sát, điều tra: 3.000 mẫu (để phát phiếu hỏi)

+ Kết quả điều tra đã được xử lý bằng chương trình SPSS Sau khi kết quả điều tra được xử lý, nhóm nghiên cứu đề tài tiến hành phân tích thông tin

để đưa vào các bài viết, các chuyên đề cũng như các sản phẩm của đề tài

- Các phương pháp nghiên cứu định tính (điền dã thực tế, tọa đàm, quan sát,v.v )

Ngoài khảo sát, điều tra xã hội học đề tài đã tổ chức điền dã thực tế, tổ chức 03 hội thảo và một số cuộc tọa đàm khoa học nhằm lấy ý kiến các chuyên gia làm sâu thêm các thông tin, phân tích các vấn đề đặt ra trong quá trình nghiên cứu cũng như tranh thủ sự đánh giá của các chuyên gia đối với các sản phẩm đề tài

V LỢI ÍCH CỦA ĐỀ TÀI

- Kết quả của đề tài sẽ đóng góp vào hoàn thiện thể chế, chính sách xây dựng lối sống đô thị tầm quốc gia, khu vực và địa phương

- Kết quả của đề tài sẽ góp phần nâng cao trình độ nhận thức lối sống

đô thị cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị các cấp nói chung, nhất là cho cán bộ lãnh đạo, quản lý chuyên trách về văn hóa, lối sống và quản lý đô thị

- Kết quả nghiên cứu của đề tài đóng góp vào sự phát triển của các khoa học xã hội và nhân văn ở Việt Nam, từ các khoa học chuyên ngành đến các lĩnh vực khoa học liên ngành liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Quá trình nghiên cứu đề tài cùng những kết quả thu được sẽ góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu của các tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện đề tài như: Học viện Chính trị - Hành Chính khu vực III, Viện Xã hội hội học thuộc Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Gia đình

và Giới thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam; Đại học Huế, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh và một số cơ sở đào tạo, nghiên cứu khác

- Kết quả nghiên cứu đề tài góp phần cung cấp dữ liệu, tài liệu tham khảo cho các đơn vị đào tạo đại học và sau đại học về vấn đề liên quan đến lối sống đô thị Thông qua đó đề tài góp phần trực tiếp vào quá trình đào tạo nghiên cứu sinh và học viên cao học khi họ nghiên cứu các chủ đề liên quan với lối sống đô thị

VI KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo tỏng hợp kết quả nghiên cứu đề tài gồm 3 chương, 12 tiết

Sau đây là nội dung chính của Báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu

đề tài:

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN

NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ LỐI SỐNG ĐÔ THỊ TRONG GIAI ĐOẠN

ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

I LỐI SỐNG ĐÔ THỊ TỪ NHỮNG CÁCH TIẾP CẬN KHÁC NHAU

1 Các quan niệm về văn hóa, lối sống, văn hóa đô thị và lối sống đô thị

- Quan niệm về văn hóa

Để nghiên cứu lối sống đô thị, trước hết phải làm rõ khái niệm văn hóa

và văn hóa đô thị, vì lối sống đô thị không những là một bộ phận cấu thành

mà còn được hình thành trong môi trường văn hóa nói chung, văn hóa đô thị nói riêng

Nếu hiểu theo cách chiết tự thuật ngữ “văn hóa” theo gốc từ Hán Việt:

“văn” là đẹp, “hóa” là biến đổi thì văn hóa là quá trình con người sáng tạo, biến đổi thế giới hướng đến cái đẹp Chính vì vậy, trong cuộc sống hàng ngày, rất nhiều người đồng nhất văn hóa với nghệ thuật bao gồm các loại hình cụ thể như văn học, hội họa, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, kiến trúc Đây là cách hiểu văn hóa theo nghĩa hẹp

Theo nghĩa rộng, “văn” là đẹp, nhưng tiêu chí của cái đẹp không đơn thuần chỉ là những xúc cảm, những thị hiếu thẩm mỹ cụ thể, nhất thời mà còn

là (và chủ yếu là) hệ giá trị mang bản chất người C Mác đã từng khẳng định rằng con người luôn sáng tạo theo quy luật của cái đẹp, hướng tới Chân, Thiện, Mỹ Và với nghĩa này, văn hóa cũng có nghĩa là nhân hóa Văn hóa là biểu hiện sâu sắc và đầy đủ nhất trình độ phát triển các phẩm chất NGƯỜI biểu hiện qua năng lực sáng tạo ra các giá trị vật chất, tinh thần của con người; qua phương thức ứng xử của cá nhân, cộng đồng với người khác, với công việc, với tự nhiên hay với chính bản thân họ theo các tiêu chí hướng tới

sự đề cao các giá trị NGƯỜI, hướng tới CÁI ĐẸP theo nghĩa rộng nhất Và

chính với cách hiểu này mà người ta thường căn cứ vào những thành quả lao động sáng tạo hay những phương thức ứng xử của cá nhân, cộng đồng để nhận xét là họ “có văn hóa” hay không, hoặc để so sánh “tầm cao văn hóa” của họ,… Với cách hiểu này, vấn đề phát triển văn hóa được mỗi cá nhân, cộng đồng, quốc gia và toàn thể nhân loại quan tâm sâu sắc

Văn hóa là sản phẩm của con người thông minh (homosapiens) Văn hóa không tĩnh tại mà luôn biến động Trong quá trình phát triển, văn hóa là cái lớn lên giúp con người chế ngự các bản năng sinh học và định dạng môi trường sống cho chính mình Khi đó bản chất của con người không còn nằm ở tính bản năng tự nhiên mà chủ yếu là bản chất xã hội, là văn hóa của họ Trong lịch sử nhân loại, con người đã dựa vào văn hóa hơn là vào bản năng

để đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của chính mình Chỉ có con người mới

có khả năng tạo ra văn hóa và chính họ là kẻ tiếp thu, bảo tồn và phát triển văn hóa làm cho nó phong phú, đa dạng và biến đổi không ngừng

Như vậy, nội hàm của khái niệm văn hóa là rất rộng, vừa trừu tượng lại vừa cụ thể Chính vì vậy, sự tiếp cận khái niệm văn hóa có thể diễn ra theo nhiều góc độ, nhiều tầng cấp, và trong bối cảnh đó, khó có thể có được sự thống nhất về khái niệm văn hóa Tùy theo mục đích, phương pháp, góc độ tiếp cận, mỗi định nghĩa về văn hóa thường chỉ nhấn mạnh một mặt nào đó của nó Điều đó thể hiện tính đa dạng và phức tạp của văn hóa Bởi lẽ, văn hóa không còn giới hạn trong khuôn khổ của một khoa học mà là sự đa chiều (pluralisime) của nhiều khoa học

Theo các nhà nghiên cứu, khái niệm văn hóa mới được sử dụng như thuật ngữ khoa học (puferdorf) vào thế kỷ XVII Đến đầu thế kỷ XX, hai nhà khoa học Mỹ Knoi bơ (A L Knoeber) và Klúc hôn (C L Kluc Khohn) đã

hóa học Pháp cho rằng, có 250 định nghĩa về văn hóa Nhà nghiên cứu văn

1 Theo Đoàn Văn Chúc: Những bài giảng về Văn hóa, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội 1993, tr.24

hóa Trung Quốc Từ Hồng Hưng cho rằng, có đến "hàng nghìn định nghĩa về

Ngày nay, đứng trước sự tấn công của xu thế tự do hóa kinh tế và toàn cầu hóa, vấn đề bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc đã trở thành vấn đề cấp bách của tất cả các quốc gia, dân tộc Tại Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ 26 tháng 7 đến 6 tháng 8 năm 1982, trong Tuyên bố chung được thông qua tại hội nghị đã nhấn mạnh ý nghĩa rộng của

"văn hóa": Đó là một tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí thức và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục

và tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét bản thân Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân vào đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người

tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ, và sáng tạo nên những công trình mới mẻ và sáng tạo nên những

Nghiên cứu các định nghĩa về văn hóa cho thấy, các nhà nghiên cứu đều có những điểm chung trong quan niệm về văn hóa:

Thứ nhất, văn hóa bao gồm văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất chứ

không chỉ là văn hóa tinh thần hay văn hóa nghệ thuật;

Thứ hai, văn hóa là sự sáng tạo của con người hướng tới giá trị Chân -

Thiện - Mỹ Do vậy, nó trở thành dấu hiệu tộc loại để phân biệt con người với động vật khác;

Thứ ba, nói đến văn hóa là nói đến tính hệ thống với chức năng tổ chức

xã hội, tính giá trị với chức năng điều tiết xã hội, tính lịch sử với chức năng giáo dục, tính nhân bản với chức năng giao tiếp;

Thứ tư, văn hóa về bản chất là một quá trình phát triển mang tính

người, nó là cái đặc trưng cho một cộng đồng dân tộc

Như vậy, dù có nhiều cách tiếp cận, cách định nghĩa văn hóa khác nhau nhưng các học giả trên thế giới ít nhiều đã có sự tương đồng nhất định cơ bản

về nội dung cơ bản của khái niệm này Tổng hợp các định nghĩa về văn hóa từ

xưa đến nay, có thể khái quát rằng: Văn hóa là các giá trị vật chất và tinh

thần do con người sáng tạo ra trong quá trình sống và phát triển của mình, thể hiện những năng lực bản chất của con người trong những điều kiện sống nhất định, được lưu truyền trong xã hội từ thế hệ này đến thế hệ khác Đây có

thể coi như là quan niệm chính thức của các tác giả về khái niệm văn hóa để

từ đó có thể phân tích, luận giải và đặt lối sống đô thị trong tương quan với văn hóa nói chung, với văn hóa đô thị nói riêng

- Quan niệm về lối sống

Cũng giống như khái niệm văn hóa, cho đến nay đã có khá nhiều quan niệm khác nhau về lối sống Là sự biểu hiện của nhiều mối quan hệ đa dạng khác nhau: từ kinh tế, xã hội đến tâm lý, đạo đức, tư tưởng, lẽ sống, nhân sinh quan, thế giới quan,… cùng các mối quan hệ hiện thực khác của con người trong những điều kiện văn hóa lịch sử cụ thể của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định, nội hàm khái niệm lối sống có tính tổng hợp Đã từ rất lâu lối sống được quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau như triết học, văn hóa học, sử học, nhân loại học,… Nội hàm của khái niệm lối sống được xác định tùy theo cách tiếp cận và mục tiêu mà mỗi nhà nghiên cứu, mỗi trường phái học thuật hướng tới

Trong các tác phẩm của mình, các nhà kinh điển mác xít C Mác, Ph Ăng ghen và V.I Lê nin, đã từng luận bàn đến lối sống cùng với những khái

niệm như nếp sống, phương thức sống, nếp sinh hoạt, Trong đó, khái niệm lối sống có liên quan chặt chẽ với phương thức sản xuất của cải vật chất

Chẳng hạn, trong tác phẩm viết chung “Hệ tư tưởng Đức”, C Mác và Ph

Ăng ghen đã nhận xét một cách sâu sắc rằng, phương thức sản xuất không chỉ

là “sự tái sản xuất ra sự tồn tại của chính con người” mà “trên một trình độ lớn hơn nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân đó,

một phương thức nhất định biểu hiện đời sống của họ, một phương thức sinh

sống nhất định” của họ.5 Như vậy, khái niệm phương thức sinh sống mà các

nhà sáng lập chủ nghĩa Mác nêu ra và đã được diễn đạt theo ngôn từ thời đấy

Tuy không đưa ra một cách đầy đủ, trọn vẹn khái niệm nhưng trong các tác phẩm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lê nin chứa đựng quan niệm duy vật về lối sống Theo quan điểm này, lối sống của một con người, một xã hội người không hoàn toàn đồng nhất với phương thức sản xuất - tức

là với cách thức mà con người và xã hội người sản xuất ra của cải vật chất - nhưng lối sống này lại bị phương thức sản xuất quy định một cách trực tiếp

và mạnh mẽ Lối sống cũng không hoàn toàn đồng nhất với ý thức, tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ, chuẩn mực, của con người và xã hội người, nhưng đó

là sự phản ánh của lối sống được biểu đạt trong ý thức và bằng ý thức của con người mà thôi Như vậy, tuy không đồng nhất với ý thức, tư tưởng, tình cảm, của một người, một cộng đồng người, nhưng lối sống được biểu đạt thông qua hành vi, hoạt động của họ trong cuộc sống dưới tác động trực tiếp của phương thức sản xuất kiếm sống và các điều kiện sinh hoạt khác từ kinh

tế, chính trị đến văn hóa, xã hội, Các điều kiện sống của con người quy định lối sống của họ, nhưng điều đó không có nghĩa là đồng nhất các điều kiện này với lối sống Nếu coi lối sống là toàn bộ các điều kiện sinh hoạt, các điều kiện sống của con người thì vô hình trung sẽ đồng nhất lối sống với

5 C Mác và F Ănghen: Tuyển tập Nxb Sự thật, Hà Nội, 1980, tr 269

6 Mode de vie thường được dịch là lối sống, cũng như mode the production được dịch là phương thức sản xuất

xã hội nói chung và như vậy, bản thân khái niệm lối sống sẽ mất hết ý nghĩa Tuy nhiên, nếu tách rời lối sống khỏi các điều kiện sống của con người thì sẽ không thể lý giải được sự biến đổi, vận động có quy luật của lối sống trong đời sống cũng như không thể hiểu được tại sao mỗi một kiểu lối sống có sự

ổn định tương đối

Theo khuynh hướng này, A.A Radugin trong cuốn Từ điển Bách khoa

Văn hóa học đã định nghĩa lối sống là “tính chất tổng thể của hoạt động sinh sống của cá nhân, nhóm xã hội hoặc xã hội nói chung vào một thời điểm nhất định nào đó trong sự phát triển lịch sử, trong một hoàn cảnh xã hội nhất định” Theo ông, tùy theo tiêu chí mà người ta phân ra lối sống thời Trung

đại, lối sống thời Phục Hưng…, lối sống hiện đại, lối sống đô thị, lối sống

nông thôn,v.v… I.V Bextugiep - một học giả Nga khác - viết: “Lối sống được

kiến giải như phương thức hoạt động sống của con người, thì điều này hợp lý

là lấy các lĩnh vực hoạt động sống quan trọng nhất làm nền tảng cho cơ cấu của lối sống, các lĩnh vực đó ta đều biết là: lao động, sinh hoạt, hoạt động chính trị- xã hội và văn hóa - xã hội” 7 Trong khi đó, V Đôbơrianốp thì cho

rằng, “Lối sống là sinh hoạt cá nhân, chủ quan hóa của hệ thống những quan

hệ xã hội, của toàn bộ tổng thể những điều kiện sống, thể hiện trong hoạt động của con người”8 Như vậy, về cơ bản các nhà nghiên cứu Xô viết đã cho rằng phương thức hoạt động sống của cá nhân và cộng đồng là thành phần cốt lõi của lối sống

Một loại quan niệm phổ biến khác (mà hiện nay được trích dẫn nhiều trên mạng internet) coi lối sống là một thành tố chủ chốt cấu thành văn hóa, thậm chí không ít trường hợp đã đồng nhất với văn hóa Chẳng hạn, trong từ

điển điện tử Wikipedia người ta đã lấy quan niệm của D Jary và J Jary cho rằng “Văn hóa có thể được định nghĩa là toàn bộ những ứng xử, lối sống,