Đề tài: Làm thế nào để dạy truyện ngụ ngôn đạt hiệu quả cao?

Truyện ngụ ngôn là loại truyện chứa đựng trong đó những bài học, những kinh nghiệm sống. Và như vậy truyện ngụ ngôn có hai phần: Phần cụ thể là truyện kể, phần trừu tượng là phần bài học rút ra từ câu chuyện ấy. Rất nhiều truyện ngụ ngôn nói lên những kinh nghiệm mà nhân dân rút ra trong cuộc sống. Những kinh nghiệm này có thể chưa vươn lên thành một ý niệm triết học thực sự, nhưng cũng đã được đúc kết thành những bài học thực sự.

A Phần mở đầu

I Lí do chọn đề tài

Thiên chức của văn chơng là hớng thiện con ngời Điều này thì ai cũng biết Cũng thế, khả năng của văn chơng là định hình những ý tởng mơ hồ, bồng bềnh trong tâm trí, ám ảnh suốt bao năm mà ta cha thể cắt nghĩa hoặc khuôn nó thành một diện mạo cụ thể Điều này thì ai cũng biết Lại nữa, hình thể của văn chơng không phải bất biến, sẽ luôn thay hình đổi dạng, sẽ luôn tái sinh Nhà văn khai sinh ra tác phẩm, ban cho nó hình hài, khả năng tồn tại còn ngơì đọc thì giúp nó hình thành, bộc lộ tính cách Khả năng tồn tại của văn chơng muôn đời vẫn là niềm tri âm, tri kỉ ấy Điều này thì ai cũng biết

Nhng dẫu mọi quan điểm, lí thuyết văn học đã trở nên dễ hiểu với tất thảy mọi ngời thì tác phẩm trở nên nhàm chán, không đọc cũng biết nó nói gì Quan niệm

nh thế thật là sai lạc Văn chơng đích thực sẽ mãi mẫi luôn mới, tựa khóm hồng kia chỉ bấy nhiêu sắc màu hơng vị, nhng hàng ngày, hàng giờ vẫn lay động lòng

ta, khiến ta bồi hồi day dứt Trái đất muôn đời vẫn chỉ bấy nhiêu đất đá, sông biển nhng diện mạo của nó huy hoàng hơn bởi các kĩ s biết biến các vật liệu vô tri kia thành những chất liệu kết dính để dựng lên những kim tự tháp, những đền

đài miếu mạo, những toà cao ốc sừng sững vơn trời xanh Thái độ của chúng ta với văn bản văn chơng cần giống với thái độ của các kĩ s kia: Phải sáng tạo, phải

xử lí chất liệu văn chơng , xâm nhập vào cõi huyền diệu, dựng nên những hình hài nghệ thuật mới của riêng mình

Tác phẩm văn chơng, một khi đã khẳng định đợc sự tồn tại thì bao giờ cũng phải chuẩn bị cho mình một khả năng độc đáo, một phơng diện khác biệt không thể lẫn vào đâu đợc Thông thờng ngời ta gọi đó là nét đặc trng hay sự cá biệt của tác phẩm Có tác phẩm cốt truyện rất hay, có tác phẩm thì lời kể điêu luyện,

có tác phẩm thì nhân vật độc đáo Nhiệm vụ của chúng ta là phải phát hiện ra

đặc trng của từng thể loại, điểm sáng của từng văn bản để sau khi học xong tác phẩm học sinh phải trả lời đợc câu hỏi: Cái còn đọng lại trong tâm hồn là gì? Nếu học xong một kiệt tác mà chẳng thấy hay ho, chẳng nhớ đợc gì thì coi nh việc học đã thất bại Điều đó không chỉ dành riêng cho những văn bản hiện đại với nhiều tình tiết hấp dẫn mà ngay cả với văn học dân gian cũng vậy Mỗi cảnh vật, mỗi con ngời trong truyện cổ dân gian đều gần gũi, thân thiết với đời sống tâm hồn của ngời dân Việt Nam Mỗi truyện đều có sắc thái ý vị riêng của nó

Đọc hàng trăm truyện cổ tích của bất cứ dân tộc nào trên thế giới, ta cũng nhận thấy một ý tởng cuối cùng là cái xấu phải bị trừng trị, cái đẹp phải lên ngôi Đọc những câu chuyện cời thì phải có yếu tố gây cời, có khi thì hả hê, sảng khoái, khi thì đả kích, chua cay Gấp trang sách về truyện ngụ ngôn lại, bao giờ cũng là những suy ngẫm về những bài học luân lí ở đời Nh vậy dạy truyện ngụ cũng nh

dạy các loại truyện khác, cần phải bám vào đặc trng thể loại, cần phải hiểu

đằng sau mỗi câu chữ ấy là một thái độ gì Vậy dạy truyện ngụ ngôn nh thế nào

để đạt hiệu quả cao, đó chính là vấn đề tôi muốn đề cập đến trong đề tài này

IV Đóng góp mới về lí luận và thực tiễn

Khi dạy văn trong nhà trờng, giáo viên thờng dạygiảng thơ hơn giảng văn bởi nhiều yếu tố: Giọng giảng, vốn hiểu biết, sự kết hợp giữa các yếu tố nghệ thuật làm toát lên nội dung Muốn giảng một bài thơ hay giáo viên cần chọn từ ngữ, hình ảnh, các điểm sáng về nghệ thuật trong bài thơ Nói nh thế không có nghĩa

là dạy văn dễ hơn Dạy văn cũng cần chú ý đến ngôn từ, hình ảnh, nhân vật, cốt truyện ở những tác phẩm văn học dân gian ( Ví dụ nh truyện ngụ ngôn) thì cốt truyện có phần đơn giản hơn, tính cách nhân vật ít phức tạp hơn song cái đích cuối cùng mà ngời ta muốn hớng tới là một bài học luân lí, một kinh nghiệm sống Chúng ta có thể dễ dàng tìm ra đợc bài học ấy song để nó thấm nhuần vào con tim, khối óc của mỗi con ngời thì lại là một vấn đề không dễ một chút nào Vì sao? Vì nếu nh ngời giáo viên dạy sử quan tâm đến những sự kiện, ngời dạy toán quan tâm đến những con số lạnh lùng thì dạy văn không chỉ cần đến kiến thức mà thêm vào đó là những cảm xúc, là sự rung động của con tim, là sự cảm nhận của tâm hồn Dạy văn cần đến không khí chất văn trong lớp học, trong mỗi ngời thầy và trò Ngời dạy văn cần phải biết gợi mở ra những điều bí ẩn đằng sau mỗi câu chữ lặng yên trên trang giấy, để chúng lên tiếng, đối thoại với từng học sinh Ngời giáo viên dạy văn phải làm sao cho học sinh cảm thụ đợc cái đẹp của văn chơng và cái chất văn ấy thấm nhuần vào cuộc đời mỗi học sinh để các em biết phô diễn cái đẹp ấy trên những trang giấy và trong lời nói hàng ngày Muốn vậy, ngời giáo viên phải đam mê đi tìm đáp số cho mỗi bài giảng và phải

tổ chức đợc lớp học, tạo đợc không khí văn chơng, hớng cho các em tự tìm đến bến bờ của sự khám phá và sáng tạo Nhng thực hiện nhiệm vụ này không hề đơn giản vì thầy sẽ gặp rất nhiều khó khăn Thời gian có hạn, số lợng học sinh đông,

sự chuẩn bị của học sinh không phải lúc nào cũng chu đáo Để giải quyết khó khăn này, ngời thầy phải đổi mới cách soạn, cách dạy làm sao cho hiệu quả Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi xin trình bày một vài suy nghĩ của mình: Làm thế nào để dạy truyện ngụ ngôn đạt hiệu quả cao

B Phần nội dung

I Chơng I Tổng quan

Truyện cổ tích là một thể loại tự sự tiêu biểu trong văn học dân gian Truyện ngụ ngôn cũng có hình thức tự sự nh truyện cổ tích, nhng mục đích chủ yếu lại không phải là tự sự Ngụ ngôn có nghĩa là lời nói có hàm ý Dụng ý của ngời đặt truyện ngụ ngôn cũng nh của ngời sử dụng là mợn câu chuyện kể để nói điều

muốn nói một cách bóng bẩy, kín đáo, để điều muốn nói thêm sâu sắc, thuyết phục Ngời ta gọi đó là cách nói bằng ngụ ngôn Nói đến truyện ngụ ngôn, ngời

ta thờng hay nghĩ ngay đến tác giả Ê dốp, La Phông Ten ở phơng Tây hoặc Trang Tử, Liệt Tử ở phơng Đông Điều đó có cơ sở thực tế Các nhà t tởng đã từ lâu hay dùng thể văn ngụ ngôn để diễn đạt t tởng của mình Với thể văn ấy, các ý niệm trừu tợng có thể diễn đạt một cách cụ thể hơn và do đó dễ phổ cập hơn La Phông Ten cũng đã nêu rõ lí do khiến cho thể ngụ ngôn có tác dụng đặc biệt trong việc diễn đạt t tởng nh sau: “ Một thứ luân lí trần trụi làm ngời ta chán nản, truyện kể làm cho điều luân lí lọt tai cùng với nó” Vì vậy truyện ngụ ngôn đã

đ-ợc các triết gia, các nhà văn hoá đem dùng từ lâu Nhng nguồn gốc của nó vốn từ nhân dân mà ra và nó đã xuất hiện từ thời cha có chữ viết

Truyện ngụ ngôn là loại truyện chứa đựng trong đó những bài học, những kinh nghiệm sống Và nh vậy truyện ngụ ngôn có hai phần: Phần cụ thể là truyện

kể, phần trừu tợng là phần bài học rút ra từ câu chuyện ấy Rất nhiều truyện ngụ ngôn nói lên những kinh nghiệm mà nhân dân rút ra trong cuộc sống Những kinh nghiệm này có thể cha vơn lên thành một ý niệm triết học thực sự, nhng cũng đã đợc đúc kết thành những bài học thực sự

Nhân vật trong truyện ngụ ngôn có thể là ngời hoặc bộ phận cơ thể con ngời (Thầy bói xem voi; Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng), cũng có thể là các loài động vật cỏ cây Nhân vật có thể là rất gần với con ngời nh đồ đạc, dụng cụ cũng có thể rất xa với con ngời nh thần phật, ma quỷ Tóm lại truyện ngụ ngôn là một vở kịch nhỏ trong đó nhân vật có thể là bất cứ vật gì trong vũ trụ và sân khấu là bất

cứ đâu

Trong truyện cổ tích, trên cơ cở những sự kiện có thực trong cuộc đời, yếu tố kì diệu thờng chỉ đợc thêm vào với ý nghĩa bổ trợ, giúp cho việc phát triển tình tiết Trong truyện ngụ ngôn, cốt truyện hoàn toàn có tính chất tởng tợng Ngời ta

có thể tự do- tất nhiên là tự do trong những điều kiện nhất định- đặt bày những

sự việc, sắp xếp những tình tiết, miễn là phục vụ cho việc diễn đạt cái ý mà mình muốn ngụ ở trong sự tích

ở một đất nớc có truyền thống thơ ca nh Việt Nam, ngời nông dân có thói quen biểu hiện t duy và cảm xúc thẩm mĩ bằng hình thức thơ ca Khi nói đến truyện ngụ ngôn không kể đến những “ truyện ngụ ngôn thực sự mà sâu sắc nữa

là khác” đợc diễn đạt bằng hình thức ca dao Ví dụ bài ca dao sau:

- Cái Cò chết rũ trên cây

Cò con mở sách xem ngày làm ma

Cà Cuống uống rợu la đà

Chim ri ríu rít bò ra lấy phần

Tóm lại, truyện ngụ ngôn là một bộ phận không thể thiếu của văn học dân gian Với trí tởng tợng bay bổng , với những bài học sâu sắc, truyện ngụ ngôn góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân tộc

II Chơng II: Nội dung vấn đề nghiên cứu

II.1 Từ lối nói hình tợng đến truyện ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn chỉ có thể đợc hình thành với một trình độ phát triển tơng

đối cao của t duy loài ngời Lúc đầu, chắc chắn nhân loại không thể sáng tác

đ-ợc truyện ngụ ngôn gồm hai phần tách bạch: sự tích cụ thể và ý niệm trừu t ợng Phân biệt đợc phần trừu tợng với phần cụ thể là một việc mà ngời nguyên thuỷ không làm đợc

Con ngời nguyên thuỷ sống gần thiên nhiên hơn chúng ta ngày nay Hơn nữa họ cha hoàn toàn tách mình ra khỏi thiên nhiên Vì công cụ sản xuất còn thô sơ, trình độ sản xuất con thấp kém nên kết quả lao động còn rất ít ỏi Con ngời phải vận dụng toàn thể giác quan để kiếm ăn hàng ngày, cũng nh để tự vệ Ngời

ta chăm chú quan sát hình dạng, màu sắc, hơi tiếng, cũng nh tập quán sinh hoạt của từng con dã thú Có thế mới săn bắt đợc nó hoặc tự vệ trớc sự tấn công của

nó Từ sự quan sát đó, ngời ta đem gắn cho con vật những đặc tính của con ngời Ngời ta tởng tợng ra thế giới loài vật cũng nh thế giới loài ngời Thần thoại phát sinh cũng vì lí do ấy một phần

Bên cạnh thần thoại, dần dần các truyện động vật cũng xuất hiện Truyện kể

về các hoạt động của các con vật, những cuộc phiêu lu của chúng, những cuộc tranh chấp của chúng Khi xây dựng truyện nh vậy, ngời ta gán cho con vật những suy nghĩ, cảm xúc nh con ngời và vì thế yếu tố tởng tợng đã đợc đa vào nội dung của truyện Song mặc dù ở những truyện này, các con vật mang tính cách nh con ngời nhng ngời ta không có ý định “xã hội” hoá loài vật để nói về loài ngời Vì vậy truyện vẫn cha có tính chất ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn là cách nói theo tỉ dụ của nhân dân Đặc điểm của ngôn ngữ nhân dân là cụ thể và hình tợng Điều này không những đúng với nhân dân thời nguyên thuỷ mà còn đúng với nhân dân thời sau Trong ngôn ngữ hình tợng,

ng-ời ta hay dùng những sự vật cụ thể có đờng nét, màu sắc để diễn đạt những ý niệm trừu tợng So sánh, ví von là cách nói của nhân dân lao động Trong ngôn ngữ của nhân dân có biết bao thành ngữ có tính chất ví von nh vậy: cao nh sếu, nhanh nh cắt, thân lừa a nặng Dần dần cách nói ví von bằng hình tợng ấy kết hợp với truyện động vật phát triển thành truyện ngụ ngôn Ví dụ thành ngữ “ Cáo mợn oai hùm” kết hợp với những truyện động vật về con cáo giảo hoạt, về con hùm dũng mãnh mà ngu ngốc, là cơ sở sản sinh truyện ngụ ngôn “cáo mợn oai hùm” Truyện này mợn truyện loài vật để nói về con ngời

Nh vậy, truyện ngụ ngôn là loại truyện dân gian sản sinh trong quá trình phát triển tất yếu của trí tuệ nhân loại Lúc đầu nó chỉ có ý nghĩa giáo dục là chủ yếu,

đến khi xã hội có giai cấp thì truyện ngụ ngôn đợc xem nh là một vũ khí để chiến đấu của nhân dân lao động

II.2 Đặc trng của thể loại truyện ngụ ngôn

Truyện ngụ ngôn là loại truyện ngụ ý, nói bóng gió, mỗi truyện có thể coi là một ẩn dụ Truyện thờng mợn một nhân vật có thể là con vật, đồ vật, cây cối ( có khi là con ngời), để ám chỉ con ngời, nhằm nêu lên một bài học luân lí, một kinh nghiệm sống

Vậy truyện ngụ ngôn có những đặc trng gì?

a .Truyện ngụ ngôn là loại truyện mợn chuyện này để nói chuyện kia, mợn truyện loài vật, đồ vật để nói chuyện con ngời.

Có thể nói, những truyện “vay mợn” nhân vật là con vật xuất hiện sớm hơn cả Chúng thể hiện sự kế thừa giữa các thể loại sáng tác dân gian – ở đây là sự kế thừa giữa truyện ngụ ngôn và thần thoại về các con vật Tuy nhiên giữa hai thể loại có sự khác biệt sâu sắc : thần thoại thì nhằm giải thích, suy tôn nguồn gốc các loài, những đặc điểm tự nhiên trong cấu tạo hình thể, màu sắc của các loài, trái lại truyện ngụ ngôn không cần quan tâm lắm đến những “ đặc điểm giống loài” càng không “đặt vấn đề” suy ngẫm về chúng mà chỉ mợn con vật để ám chỉ

con ngời Sở dĩ nh vậy vì “ Nói ngay hay trái tai ,” trò đời xa nay vẫn thế ! Cứ

đem một sự thực chần chẫn ra mà dạy đời, dạy ngời có phần hơi ép uổng và không đợc dễ dàng Những lời giáo huấn ai chẳng quý hoá, chẳng khâm phục song nó vẫn nh còn treo cao, còn để xa, không đợc thíêt tha gần nhân tâm cho lắm Nghiêm trang dạy đạo đức là một cách khác, vui cời hể hả mà dạy đạo đức lại là một cách khác, và cách sau đem so với cách trớc, có phần hiệu qủa hơn Viên thuốc để chữa bệnh còn phải bọc vỏ ngoài nh viên kẹo cho đẹp thì mới dễ khiến ngời ta nuốt, hỏi rằng chân lí, bài học muốn cho dễ thấm thía vào tâm linh ngời ta sao không lựa chọn một con đờng nào dễ đi nhất?

Nhiều khi cha không đủ làm gơng cho con, anh không thể dạy nổi em, thầy không tận từ giáo hoá đợc học trò Cách trực tiếp dùng đã không xong, ngời làm cha, làm anh, làm thầy mới phải dùng đến cách gián tiếp, nghĩa là đem cái ý này gửi vào lời kia, đem cái t tởng của mình mà mợn ngời khác, mợn loài vật, cây cối dẫn ra cho đắc lực

Vì thế mới nói: Ngụ ngôn chính là mợn chuyện này để nói chuyện khác Và

đây cũng chính là tiêu chí để phân biệt truyện ngụ ngôn với các truyện khác Bởi trong thực tế, có những truyện khiến chúng ta khó phân loại: không biết xếp nó

vào đâu trong ba thể loại truyện ngụ ngôn, truyện cời, truyện cổ tích

+Ví dụ nh truyện “Thầy bói xem voi” nhiều ngời cho đó là một câu chuyện cời

vì cách xem voi của năm ông thầy bói, mỗi thầy chỉ sờ một bộ phận của cơ thể con voi nhng lại cho rằng đó là hình thể của cả con voi Mâu thuẫn chính là ở chỗ đó: mỗi anh đều nói đúng sự thật nhng đồng thời đều nói sai sự thật Tiếng cời càng giòn giã khi các ông thầy bói xoay ra đánh nhau toác đầu chảy máu Tuy vậy, nghĩ cho kĩ thì câu chuyện này nhằm phê phán những kẻ chỉ biết căn cứ vào nhận xét chủ quan của mình mà nhận xét sự vật đồng thời đa ra bài học là khi xem xét sự vật cần xem xét một cách toàn diện, tránh cái nhìn phiến diện, chủ quan

Nh vậy trong câu chuyện trên, tuy nhân vật là con ngời nhng tác giả đã mợn chuyện này để nói chuyện kia, mợn hệ thống sự kiện tạo thành cốt truyện, nhng mục đích là hớng đến một bài học kinh nghiệm sống Đây là đặc trng rất riêng của truyện ngụ ngôn Điều này khác hẳn với các loại truyện khác

b Mục đích cao nhất mà truyện ngụ ngôn phải đạt đến, nh trên đã nói, là đa

ra một bài học triết lí về xã hội và loài ngời.

Truyện cổ tích kể về bản thân những mâu thuẫn của xã hội và con ngời Truyện ngụ ngôn không nhằm dựng lại những bức tranh về xã hội và con ngời

nh thế Cốt truyện ngụ ngôn chỉ gồm một số sự kiện nghệ thuật đợc lựa chọn nhằm làm sáng tỏ một bài học triết lí đã đợc định sẵn từ trớc Chính do cả truyện

là một ẩn dụ nên bài học triết lí đợc thể hiện không phải bằng những lời lẽ khô khan mà bằng hình tợng nghệ thuật Có nh thế bài học mới dễ đi vào lòng ngơì hơn:

Cứ nói thuần luân lí thì dễ sinh lòng chán nản

Có mợn truyện kể ra thì luân lí mới trôi chảy

Việc nhằm đa ra một kinh nghiệm sống là một mục đích rất riêng của truyện ngụ ngôn Điều này khắc hẳn với mục đích của truyện cời hay truyện cổ tích ở truyện cổ tích mục đích của nó là thể hiện ớc mơ, niềm tin của nhân dân về chiến thắng cuối cùng của cái thiện với cái ác, cái tốt với cái xấu, sự bất công cvới sự công bằng Truyện ngụ ngôn có thể gây cời, có thể không song truyện cời thì nhất thiết phải gây cời, đây vừa là phơng tiện vừa là mục đích của truyện cời

Ví dụ: Truyện Thạch Sanh là truyện cổ tích kể về ngời dũng sĩ diệt chằn tinh,

diệt đại bàng cứu ngời bị hại, vạch mặt kẻ vong ân bội nghĩa và chống quân xâm lợc Truyện thể hiện ớc mơ, niềm tin về đạo đức công lí xã hội và lí tởng nhân

đạo, yêu hoà bình của nhân dân ta Còn truyện Treo biển lại khác, ngời đọc

không thể không bật cơì khi mục đích của anh chủ cửa hàng là treo biển lên để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm và tiếp thị khách hàng Nhng cuối cùng kết quả

là gì? Từng chữ, từng chữ bị bớt đi, cuối cùng tấm biển cũng cất nốt Mợn câu chuyện nhà hàng bán cá nghe ai góp ý về cái tên biển cũng làm theo, truyện

nhằm tạo nên tiếng cời vui vẻ, có ý nghĩa phê phán nhẹ nhàng những ngời thiếu chủ kiến khi làm việc, không suy xét kĩ khi nghe ý kiến ngời khác Riêng truyện

ngụ ngôn ếch ngồi đáy giếng lại có ý nghĩa khác Mợn chuyện một con ếch sống

lâu ngày trong một cái giếng, xung quanh chỉ toàn những con vật bé nhỏ, mỗi khi nó cất tiếng kêu làm các con vật kia hoảng sợ , vì thế nó nghĩ mình là chúa

tể muôn loài và bầu trời chỉ bé bằng cái vung Một ngày kia nó đợc ra ngoài, theo thói cũ, nó nghênh ngang đi lại khắp nơi và cuối cùng bị một con trâu giẫm bẹp Mợn truyện con ếch để ám chỉ một cách kín đáo tế nhị một bộ phận những ngời có hiểu biết nông cạn mà vẫn huyênh hoang, kiêu ngạo Từ câu chuyện con ếch, nhân dân muốn khuyên chúng ta không nên chủ quan, kiêu ngạo, hợm mình Đồng thời khi môi trờng sống thay đổi thì góc nhìn, tầm nhìn cũng có sự thay đổi, vì thế chúng ta luôn học tập để mở mang tầm hiểu biết của mình

Nh vậy, mỗi truyện ngụ ngôn đều có hai phần: Phần cốt truyện và phần bài học rút ra Phần cốt truyện chỉ là phơng tiện, phần bài học ra mới là mục đích cuối cùng Khi dạy truyện ngụ ngôn, cả ngời dạy và ngời học nhất định phải làm

đợc điều ấy

c Ngoài hai đặc trng trên, ta thấy truyện ngụ ngôn còn là sản phẩm của trí t-ởng tợng.

Hơn cả truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn cũng có yếu tố tởng tợng Nhng không giống nh truyện cổ tích, sự tởng tợng phải chịu sự hớng dẫn của lí trí

Ng-ời ta cũng để cho trí tởng tợng tha hồ bay bổng: cho chim biết nói, cho cây biết

đau, cho vật biết suy nghĩ Song sự tởng tợng này cũng phải dựa trên sự quan sát thực tế Cái khó của truyện ngụ ngôn chính là ở chỗ này Làm sao cho từng con vật tiêu biểu cho một hạng ngơì nhất định Trong ngụ ngôn của ta, con Dơi đợc xem là tiêu biểu cho hạng ngời hai mặt, phải cũng đợc, trái cũng đợc, lợi dụng

sự nhập nhằng để trốn tránh trách nhiệm tuỳ theo từng trờng hợp Sở dĩ nh vậy vì con Dơi cứ bề ngoài mà xét thì là loài nửa chim, nửa thú, nhập vào loài có cánh

cũng đợc, nhập vào loài có vú cũng đợc Hay trong truyện Thầy bói xem voi, dựa

trên thực tế những ngời mù không nhìn thấy sự việc, thờng hay dùng tay để cảm nhận thay cho dùng mắt để quan sát Chính vì thế cả năm thầy bói, không ai nói

đúng hình thù của con voi Nh vậy sự tởng tợng trong truyện ngụ ngôn vẫn phải phục tùng những điều kiện nhất định Sự tô vẽ của óc tởng tợng chỉ làm cho bài học, sâu sắc hơn, thấm thía hơn Ngời nghe truyện ngụ ngôn không mong đợi phải là một kết thúc có hậu nh truyện cổ tích mà ngời ta chờ đợi một bài học nào

đó sẽ rút ra

Còn trong truyện cổ tích, sự tởng tợng nhiều khi có tính chất lãng mạn Trong cổ tích, yếu tố tởng tợng đợc thêm vào với ý nghĩa bổ trợ, bổ sung vào

chỗ cuộc đời không thể tiến triển theo ớc vọng của nhân dân Ví dụ nh trong

truyện Tấm Cám, nhân dân muốn kẻ ác phải bị trừng trị, ngời hiền lành sẽ đợc

hởng hạnh phúc song trong thực tế xã hội cũ, một ngời nh Tấm khó có thể thắng hai mẹ con Cám Thế là nhân dân tởng tởng ra cảnh Bụt xuất hiện, trợ giúp Tấm

Có thế cái thiện mới chiến thắng cái ác, ở hiền thì mới gặp lành Điều đó thể hiện đúng ớc vọng của nhân dân

II.3 Nội dung, ý nghĩa của truyện ngụ ngôn.

a Truyện ngụ ngôn phản ánh cuộc đấu tranh xã hội

Truyện cổ tích cũng phản ánh cuộc đấu tranh xã hội Song mâu thuẫn ấy đợc thể hiện rõ ràng hơn, rộng lớn hơn, từ những mối quan hệ trong gia đình nh anh

em, chị em, dì ghẻ với con chồng, giữa những ngời lao động hiền lành với những

kẻ độc ác Trong chủ đề phản ánh mâu thuẫn và cuộc đấu tranh xã hội của truyện cổ tích, ta thấy một cái nhìn đầy thơng cảm, nâng đỡ và tin cậy của nhân dân với những con ngời nhỏ bé có cảnh ngộ trớ trêu Đằng sau cái nhìn đó là tinh thần phản kháng, là tấm lòng nhân đạo của nhân dân Truyện cổ tích cho ta thấy , trong cuộc đấu tranh cho cuộc đời tốt đẹp, có đau khổ mà không buông xuôi,

có thất bại mà không đầu hàng, thực trạng có đen tối nhng ánh sáng của niềm tin vẫn muốn xua tan màu sắc ảm đạm của một cái gì tận thế và trong ánh sáng đó, con ngời vẫn cố vơn lên

Mặc dù cùng là phản ánh cuộc đấu tranh xã hội nhng truyện cổ tích thờng giải quyết những mâu thuẫn đó bằng các lực lợng siêu phàm: tiên, bụt Và trong truyện cổ tích cuộc đấu tranh xã hội đó không phải thông qua một hình ảnh ẩn

dụ, tợng trng nào, ở đây có những con ngời cụ thể nh Tấm Cám, nh ngời anh trong Cây khế Còn thế giới nghệ thuật của truyện ngụ ngôn là thế giới loài vật Mối quan hệ giữa các con vật thực ra lại là mối quan hệ giữa những con ngời Khi xã hội có giai cấp, có kẻ thống trị và bị trị thì ngụ ngôn bèn đợc sử dụng nh một vũ khí đấu tranh giai cấp Những câu nói bóng gió, kín đáo, những câu chuyện lí thú giữa ngời và vật, giữa vật và vật có thể là cái màn che đạy những

l-ỡi dao, những nhát búa muốn chém phập vào kẻ thù Điều đó đợc thể hiện ở rất nhiều truyện Một con Cọp chỉ giả vờ hối hận về tội sát sinh nên đã tự nguyện ăn chay Nhờ màn kịch khéo kéo này nó đã chén không biết bao nhiêu con vật hiền

lành, cả tin xán gần đến nó Truyện Con Hổ ăn chay là bức chân dung biếm hoạ

vạch trần bản chất giả dối, tính không thay đổi của giai cấp thống trị Tác giả dân gian đã khôn khéo khuyên ngời lao động hãy cảnh giác với bọn cầm quyền

giả nhân, giả nghĩa, quen thói lừa bịp nhân dân Truyện Chèo bẻo và ác đa ra

một thái độ sống mạnh mẽ tích cực hơn: Cần tránh xa bọn thống trị gian xảo,

độc ác và khi cần, hãy đoàn kết, đánh lại chúng, đó là cách tự vệ tốt nhất của

ngời dân bị áp bức.

Còn về truyện cời, không phải là loại truyện đợc đặt ra để giải trí đơn thuần, càng không phải những viên thuốc an thần khiến con ngời có khổ, quên khổ, có thù, quên thù Đằng sau tiếng cời là những suy nghĩa hết sức nghiêm túc, có ý nghĩa sâu sắc Không cần dùng lí luận đao to búa lớn, chỉ bằng những tiếng cời

đủ cung bậc, truyện cời cũng là tiếng nói khuyến khích ngời ta dám coi thờng nền thống trị phong kiến hiện hành Cái cời một khi đi vào quần chúng sẽ biến thành sức mạnh vật chất thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh

Nh vậy, nếu nói về việc phản ánh cuộc đấu tranh xã hội thì cả ba loại truyện: truyện cổ tích, truyện cơì, truyện ngụ ngôn đều thể hiện nội dung trên Song ở mỗi thể loại có cách thể hiện riêng của mình

b Truyện ngụ ngôn nêu ra những bài học triết lí, những kinh nghiệm sống.

Nh trên đã nói, đây là mục đích cuối cùng của truyện ngụ ngôn Những bài học mà truyện ngụ ngôn nêu ra có liên quan đến lĩnh vực nhận thức Truyện ngụ ngôn thờng dẫn ngời ta đến nhận thức đúng đắn bằng cách nêu ra những tai hại

do nhận thức sai lầm gây nên Đó là cách chứng minh bằng cách phản chứng rất độc đáo, giúp bài học đến với ngời nghe một cách tự nhiên, ngời nghe không

có cảm giác bị áp đặt mà tự rút ra bài học cho mình

Truyện Phù du và đom đóm đã phê phán cách nhìn sự đời một cách chủ quan,

chật hẹp, kinh nghiệm chủ nghĩa của con Phù du: Kiếp sống của nó quá ngắn, từ lúc nở ra cho đến lúc chết cha hết một ngày, bởi vậy nó cha hề thấy Mặt Trời lặn và bóng đêm ập xuống Nhng nó lại lấy kinh nghiệm hạn hẹp và chủ quan ấy thay thế chân lí khách quan và vĩnh cửu là có ngày và đêm Con Đom Đóm bị mắng mà cam chịu bỏ đi vì nó hiểu rằng đối với “ hạng ngời” nhận thức hạn hẹp, chủ quan, bảo thủ với kinh nghiệm nghèo nàn của bản thân nh thế thì không có khả năng tiếp nhận chân lí khách quan Trong mỗi chúng ta, trên bớc đờng trởng thành về nhận thức đều phải cảnh giác với “ một con phù du” nh thế ẩn sâu trong mình

Còn trong truyện Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng, xuất phát từ nhận thức sai lầm

về sự thống nhất giữa các bộ phận trong cơ thể con ngời, các thành viên đó đã ganh tị lẫn nhau dẫn đến ai cũng mệt mỏi và hậu quả không ai khác là mình phải gánh chịu Truyện nhằm nêu ra một bài học: trong tập thể mỗi thành viên không thể sống tách biệt mà phải nơng tựa vào nhau, gắn bó với nhau để cùng tồn tại,

do đó phải biết hợp tác với nhau, tôn trọng công sức của nhau

Cũng chính vì đặc trng của truyện ngụ ngôn là đa ra một bài học, một kinh nghiệm sống cho nên khi dạy truyện ngụ ngôn, một điều quan trọng là phải gắn với giáo dục thực tiễn Sau khi tìm hiểu các sự việc, giáo viên cho các em liên hệ với thực tế đời sống và rút ra bài học cho bản thân

Ví dụ khi dạy Bài Chân, tay, tai, Mắt, Miệng, học sinh liên hệ với thực tế

trong lớp mình xem có những hiện tợng đó không, nếu có thì phải làm thế nào,

từ đó em rút ra bài học gì về tinh thần đoàn kết trong tập thể Hay trong truyện

ếch ngồi đáy giếng, khi dạy bài này, giáo viên phải cho học sinh liên hệ với trờng

mình, lớp mình, bản thân mình, phải thấy đợc mình luôn luôn phải mở mang tầm hiểu biết của mình, không nên chủ quan kiêu ngạo vì đi một ngày đàng học một sàng khôn, hơn nữa kẻ thù lớn nhất của mình là chính mình

II.4 Nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn

- Truyện ngụ ngôn biểu hiện t tởng bằng cách nói ẩn dụ ẩn dụ ở đây có khi

là cả một câu chuyện chứ không phải một hình ảnh Những con ngời, sự việc, sự vật trong câu chuyện đều có ngụ ý riêng của nó

+ Ví dụ trong truyện Đeo nhạc cho Mèo, câu chuyện làng chuột họp bàn

chuyện chống lại Mèo chẳng qua là chuyện họp làng ở nông thôn ngày trớc với những nét tiêu biểu:

+ Quyền ăn, quyền nói thuộc về các vị chức sắc

+ Các vị chức sắc đã phán thì dân chỉ có việc “phục là chí lí” “đồng thanh ng thuận”

+ Việc nặng nhọc, khó khăn nguy hiểm nhất, đùn đẩy thế nào thì cuối cùng vẫn rơi vào anh thấp cổ bé họng

+ Sáng kiến đeo nhạc cho Mèo chỉ là thứ ý tởng viển vông, về lí thuyết thì có

vẻ hay ho nhng trên thực tế thì không áp dụng đợc Nó cũng ám chỉ cả những

ng-ời chỉ có mớ lí thuyết suông, vào thực tế thì không đợc việc gì

- Nghệ thuật nhân hoá: trong truyện ngụ ngôn, không ít các con vật, loài vật

đợc nhân hoá Chúng có suy nghĩ, nói năng, hành động nh con ngời

+ Ví dụ trong truyện Hơu và Rùa, thành công của nghệ thuật nhân hoá ở đây

là chọn hai con vật có những nét đối lập nhau: Hơu cao, to, khoẻ, chạy nhanh lại sống trên cạn; Rùa nhỏ bé, chận chạp, lại sống dới nớc Để cho hai con vật có những nét tơng phản ấy kết bạn với nhau thì bài học giáo dục tình ngời mới thấm thía

Hay trong truyện ếch ngồi đáy giếng, ếch cũng có những suy nghĩ, cảm nhận,

hành động thái độ nh con ngời Đó còn là một hình ảnh ẩn dụ đặc sắc, thái độ nghênh ngang, kiêu ngạo của ếch chỉ có thể là thái độ của con ngời, của một kẻ chủ quan, kiêu ngạo Nghệ thuật nhân hoá, ẩn dụ ở đây có tác dụng làm cho câu chuyện thêm sinh động và bài học triết lí về cuộc sống càng thêm sâu sắc, thấm thía

- Ngoài nhân hoá ra, truyện ngụ ngôn cũng sử dụng nhiều hình ảnh so sánh: Khi bắt gặp những hình ảnh so sánh này, giáo viên nên cho học sinh phát hiện