kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học đoạn trích “một thời đại trong thi ca” của hoài thanh ở lớp 11

Mục đích nghiên cứu Mục đích luận văn là nhằm giúp học sinh tiếp nhận được đoạn trích Một thời đại trong thi ca một cách sâu sắc, trọn vẹn, đồng thời có thêm kiến thức về bài nghị luận

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

CỦA HOÀI THANH Ở LỚP 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên, năm 2011

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

CỦA HOÀI THANH Ở LỚP 11

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt

Mã số: 60.14.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người Hướng dẫn khoa học: GS TS Nguyễn Thanh Hùng

Thái Nguyên, năm 2011

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc của mình tới GS.TS Nguyễn Thanh Hùng – Người thầy đã tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ

em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Ngữ Văn

và khoa Sau đại học – trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên – Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện, giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả luận văn xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã tạo điều kiện, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2011

Tác giả luận văn

Nông Thị Thu Hà

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng, các kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nông Thị Thu Hà

MỤC LỤC

Trang

Trang bìa phụ

Lời cảm ơn

Mục lục i

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt iv

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh là tác phẩm nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo 7

1.1.1 “Một thời đại trong thi ca” – tác phẩm nghị luận mẫu mực 8

1.1.2 Phong cách phê bình văn học độc đáo của Hoài Thanh trong “Một thời đại trong thi ca” 13

1.2 Giá trị đào tạo năng lực văn học cho học sinh lớp 11 của đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 19

1.2.1 Tầm quan trọng của việc kết hợp hài hòa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức để đào tạo năng lực văn học cho học sinh 19

1.2.2 Giá trị đào tạo năng lực văn học cho học sinh lớp 11 của đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 21

1.2.3 Sự kết hợp hài hòa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học đoạn trích“Một thời đại trong thi ca” 23

1.3 Thực trạng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh 30

1.3.1 Định hướng của SGK, SGV khi dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 30

1.3.2 Khảo sát giáo án dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 32

1.3.3 Nhận định về thực trạng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và

thưởng thức trong dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 34

1.3.4 Nguyên nhân của thực trạng dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 34

1.3.5 Hướng khắc phục tình trạng bất cập hiện nay trong dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 36

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG HƯỚNG TIẾP THU, BỔ SUNG VÀ ĐỀ XUẤT TIẾN TRÌNH DẠY HỌC ĐOẠN TRÍCH “MỘT THỜI ĐẠI TRONG THI CA” 39

2.1 Tiếp thu, bổ sung yêu cầu cần đạt 39

2.2 Tiếp thu, bổ sung nội dung bài học 43

2.2.1 Tiếp thu, bổ sung về mặt kiến thức 44

2.2.2 Tiếp thu, bổ sung về mặt kĩ năng 53

2.2.3 Tiếp thu, bổ sung về mặt thái độ 54

2.3 Đề xuất tiến trình và phương pháp dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” theo hướng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức của học sinh 56

2.3.1 Tiến trình và phương pháp vận dụng 56

2.3.2 Thiết kế bài dạy học cụ thể đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh 60

2.3.3 Hướng dẫn giáo viên thực hiện thiết kế bài dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 78

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 81

3.1 Dạy học thực nghiệm đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 81

3.1.1 Mục đích, ý nghĩa của dạy học thực nghiệm 81

3.1.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 81

3.1.3 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 82

3.1.4 Thực hiện thiết kế trong dạy học cụ thể 83

3.1.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 84

3.1.6 Những nhận xét rút ra từ kết quả thực nghiệm 86

3.2 Dạy đối chứng đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” 87

3.2.1 Giáo án đối chứng 87

3.2.2 Thực hiện dạy học 92

3.2.3 Đánh giá kết quả dạy học đối chứng 93

3 3 Đối chiếu kết quả thực nghiệm và đối chứng 95

3.4 Kết luận chung về quá trình thực nghiệm 97

KẾT LUẬN 99

CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐƢỢC CÔNG BỐ 100

THƢ MỤC THAM KHẢO 102

PHỤ LỤC 105

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Hoài Thanh là nhà phê bình văn học lớn nhất, tài hoa nhất của

thế kỉ XX này trên đất nước Việt Nam (Nguyễn Đình Chú) Một đời cầm bút

và sáng tạo, Hoài Thanh là tác giả của nhiều tác phẩm có giá trị và đã để lại

trong văn chương dấu ấn thật khó phai mờ Thi nhân Việt Nam là tuyển tập

Thơ mới đầu tiên, là công trình đỉnh cao trong sự nghiệp của Hoài Thanh Tác phẩm là một hợp tuyển thơ đầu tiên của thời kì Thơ mới, ghi lại những tên tuổi nhà thơ và những bài thơ giá trị trong khoảng 1932 – 1941 Trong

đó, bài tiểu luận tổng kết phong trào Thơ Mới được đặt ở đầu cuốn sách Thi nhân Việt Nam mang tên Một thời đại trong thi ca thực sự là một bản trường

ca, “khúc tuyệt xướng” về Thơ mới

Một thời đại trong thi ca có giá trị như một bản tổng kết phong trào

Thơ mới Đây là một bài nghị luận văn học, cụ thể là một bài nghiên cứu phê bình văn học xuất sắc Nhận thức được giá trị của bài tiểu luận, trong đợt cải cách sách giáo khoa gần đây, các nhà biên soạn sách đã đưa một đoạn văn

trích trong bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca vào giảng dạy trong nhà

trường trung học phổ thông Bài văn được trích giảng thuộc phần cuối của

bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca đã tổng kết các thành tựu khác nhau

về nhiều mặt của phong trào Thơ mới, riêng ở phần cuối này, tác giả tập trung vào vấn đề coi là cơ bản, trung tâm nhất, thu hút được sự quan tâm nhiều nhất của độc giả, đó là vấn đề tinh thần Thơ mới

1.2 Thực tế dạy - học văn trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay đang đứng trước “sự khủng hoảng”, “chất lượng dạy văn, học văn trong nhà trường sa sút nghiêm trọng” (Phan Trọng Luận) Dạy học văn chương nghị luận, nhiều giáo viên lại thường chỉ chú ý khai thác nội dung làm toát

lên những quan điểm tư tưởng các các tác giả mà ít chú ý đến vẻ đẹp về hình thức nghệ thuật của các tác phẩm Vì thế việc dạy học các tác phẩm nghị luận thường khô, không hấp dẫn đối với học sinh nên dẫn đến tình trạng các

em chán học, chất lượng dạy và học chưa cao

Đoạn trích Một thời đại trong thi ca mới được đưa vào giảng dạy

trong mấy năm gần đây Học sinh đã được làm quen với thể văn nghị luận từ lâu và đã được học một số tác phẩm nghị luận văn học nhưng tiếp xúc với một công trình phê bình văn học thì chưa Do đó, học sinh cũng còn bỡ ngỡ, chưa thật sự biết cách tìm hiểu, phân tích, đánh giá và thưởng thức cái hay, cái đẹp, độc đáo của một bài phê bình văn học

1.3 Cho đến nay, ở nước ta đã có nhiều công trình, bài viết nghiên

cứu cuốn Thi nhân Việt Nam cuả Hoài Thanh – Hoài Chân Song những bài viết nghiên cứu tiểu luận Một thời đại trong thi ca thì còn hạn chế Vấn đề dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca cho học sinh theo hướng kết

hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức thì chưa được ai đề cập đến Thực chất của dạy học theo hướng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức chính là giáo viên hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm văn chương dựa trên những năng lực văn học của các em khi họ đã đủ

tầm ở cấp trung học phổ thông Bởi vì tiếp nhận văn học thực chất là một quá trình đọc văn, người đọc phải tự giải quyết những mâu thuẫn trong nhận thức, đánh giá và thưởng thức để hiểu tác phẩm một cách sâu sắc, trọn vẹn (Nguyễn Thanh Hùng)

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã mạnh dạn triển khai đề tài

“Kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học

đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” ở lớp 11” Hi vọng đề tài này sẽ góp

phần nâng cao hiệu quả tiếp nhận của học sinh và hiệu quả giờ dạy học tác phẩm văn chương

2 Lịch sử vấn đề

Hoài Thanh là một trong số các nhà phê bình văn học hàng đầu của nền văn học Việt Nam hiện đại thế kỉ XX Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài

viết về con người và sự nghiệp của ông Đoạn trích Một thời đại trong thi ca (trích

từ bài tiểu luận cùng tên) nằm trong cuốn Thi nhân Việt Nam – tuyển tập Thơ mới

đầu tiên, là công trình đỉnh cao trong sự nghiệp của Hoài Thanh

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về cuốn Thi nhân Việt Nam Song các

công trình nghiên cứu này chủ yếu đi sâu tìm hiểu về những đánh giá chính xác, độc đáo của Hoài Thanh về các nhà thơ mới mà ít phân tích, lý giải giá trị của

bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca Năm 1995, Trường Lưu trong bài Thi nhân Việt Nam mãi còn đó, Hoài Thanh mãi còn đó đã khẳng định: Tổng luận về Một thời đại trong thi ca của Hoài Thanh có giá trị lâu dài vì nó làm nền cho

việc đánh giá các tác giả, các khuynh hướng của một dòng thơ sáng ngời trong

lịch sử văn học hiện đại Việt Nam Năm 1999, Nguyễn Văn Hạnh có bài Thi nhân Việt Nam và phương pháp tiếp cận văn chương Tác giả chỉ ra phương hướng nghiên cứu phong trào Thơ mới của Hoài Thanh trong Một thời đại trong thi ca Chưa có một công trình nghiên cứu nào chỉ tìm hiểu về tiểu luận Một thời đại trong thi ca Bài tiểu luận này chỉ được đánh giá chung chung trong trong những công trình nghiên cứu về cuốn Thi nhân Việt Nam Hơn nữa, tiểu luận này

được tuyển vào sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông do đó lại càng phải quan tâm tìm hiểu giá trị đích thực của nó để bồi đưỡng kiến thức, phương pháp hình thành năng lực văn học cho học sinh

Tuy không nhiều nhưng cũng đã có một số nghiên cứu về văn nghị luận, phương pháp dạy học tác phẩm nghị luận Có thể kể đến một số bài nghiên cứu

về văn nghị luận như sau: Năm 2005, Đỗ Ngọc Thống có bài Vẻ đẹp của văn nghị luận đã khẳng định văn nghị luận là một thể loại có truyền thống từ lâu

đời, có giá trị và tác dụng hết sức to lớn trong trường kì lịch sử, trong công cuộc dựng nước và giữ nước Tác giả đã chỉ ra vẻ đẹp của văn nghị luận thể

hiện ở lí lẽ và lập luận chặt chẽ, các bằng chứng tiêu biểu, xác đáng, lời văn

sáng sủa, mạch lạc,… Năm 2006, Đỗ Ngọc Thống có bài Vai trò của luận điểm trong bài văn nghị luận đã khẳng định “luận điểm là linh hồn của bài văn nghị

luận” và trình bày những hình thức thể hiện của của luận điểm, giải thích thế nào là một luận điểm đúng đắn, mới mẻ và độc đáo Nghiên cứu về phương

pháp dạy học tác phẩm nghị luận có Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể (1971) của nhóm tác giả Trần Thanh Đạm, Huỳnh Lý, Hoàng Như

Mai, Phạm Sĩ Tấn, Đàm Gia Cẩn Nhóm tác giả đã đưa ra phương pháp giảng dạy văn nghị luận, trong đó có bài nghị luận phê bình văn học, theo đặc trưng loại thể Theo nhóm tác giả, giảng dạy bài văn nghị luận phê bình văn học cần chú ý đến mấy điểm như sau: “vấn đề xác định kiến thức cơ bản”, “chú trọng bồi dưỡng khả năng cảm thụ văn học cho học sinh” và “chú ý rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận văn học cho học sinh”

Xem xét lịch sử nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu

về tác phẩm Thi nhân Việt Nam, trong đó có bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca và phương pháp dạy học văn nghị luận mới chỉ dừng lại ở phạm vi khiêm tốn Đặc biệt, việc nghiên cứu dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi

ca cho học sinh theo hướng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng

thức thì chưa được ai đề cập đến Chúng tôi thiết nghĩ vấn đề này cần được

mở rộng và đào sâu trên cơ sở tư liệu về nhiều mặt

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích luận văn là nhằm giúp học sinh tiếp nhận được đoạn trích Một thời đại trong thi ca một cách sâu sắc, trọn vẹn, đồng thời có thêm kiến thức về

bài nghị luận văn học, cụ thể là bài phê bình văn học Đồng thời, đưa ra phương

hướng tiếp thu, bổ sung và đề xuất dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca

nhằm hướng dẫn học sinh cách thức tiếp nhận giá trị đích thực của “Một thời đại trong thi ca” (thông qua các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức)

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích trên, chúng tôi đưa ra những nhiệm vụ cụ thể cần thực hiện sau:

- Phân tích giá trị tiểu luận Một thời đại trong thi ca – tác phẩm nghị

luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo Từ đó, rút ra giá

trị đào tạo năng lực văn học cho học sinh lớp 11 của đoạn trích Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh)

- Khảo sát thực trạng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng

thức trong dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca

- Đưa ra phương hướng tiếp thu, bổ sung và đề xuất dạy học đoạn trích

Một thời đại trong thi ca

- Tiến hành dạy học thực nghiệm đoạn trích Một thời đại trong thi ca

để đánh giá tính khả thi của giáo án thể nghiệm và đề tài luận văn

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khi thực hiện luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu bài tiểu luận

Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh), đặc biệt là đoạn trích cùng tên trong

SGK Ngữ văn 11 Những nét đặc trưng của một bài nghị luận văn học, cụ thể là một bài nghiên cứu phê bình văn học cũng được tìm hiểu thông qua nghiên cứu

tiểu luận Một thời đại trong thi ca Ngoài ra, chúng tôi còn tìm hiểu, làm rõ

những nét độc đáo, riêng biệt tạo nên phong cách phê bình Hoài Thanh

Tác giả cũng tìm hiểu thực trạng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá

và thưởng thức trong dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca Những vấn

đề này sẽ là cơ sở khoa học và thực tiễn để chúng tôi triển khai luận văn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi chỉ tập trung vào việc dạy học

đoạn trích Một thời đại trong thi ca của Hoài Thanh ở lớp 11 Phạm vi

nghiêm cứu bao gồm:

- Chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên

- Thực trạng dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh)

- Tiếp thu, bổ sung và đề xuất tiến trình dạy học đoạn trích Một thời địa trong thi ca theo hướng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi sử dụng các phương pháp khoa học: bao quát và lựa chọn tư liệu liên quan đến đề tài, phương pháp nghiên cứu lý thuyết, phương pháp điều tra, khảo sát, phương pháp thống kê, phân tích, đánh giá và phương pháp thực nghiệm sư phạm

6 Giả thuyết khoa học

Nếu kết hợp được hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong

dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca ở lớp 11 sẽ giúp HS tiếp nhận giá

trị của đoạn trích sâu sắc hơn, bồi dưỡng năng lực văn học và hiệu quả dạy học sẽ được nâng cao

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần phụ lục, mục lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba phần:

Mở đầu

Nội dung

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Phương hướng tiếp thu, bổ sung và đề xuất tiến trình dạy

học đoạn trích Một thời đại trong thi ca

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Kết luận

NỘI DUNG

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh là tác phẩm nghị luận

mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo

Cuộc đời Hoài Thanh từ thuở thiếu thời cho đến lúc trái tim ngừng đập

là một chuỗi dài của những cuộc kiếm tìm đầy thích thú mê say cái hay và vẻ đẹp của văn chương Như một nhà địa chất cần mẫn yêu nghề, Hoài Thanh đã phát hiện được không ít vàng ngọc của thơ ẩn trong lớp bụi thời gian hoặc trong các mạch chìm nổi của cuộc đời, nhất là trong hiện tại [36, tr.406] Một

thời gian dài trước Cách mạng, thơ mới là niềm say mê, là nơi trú ngụ bình

yên của Hoài Thanh trước mọi sóng gió của cuộc đời: Tôi vốn rất say mê “thơ mới” ngay từ khi “thơ mới” ra đời “Thơ mới” hầu như là cái vui duy nhất của tôi hồi bấy giờ [28, tr.303]

Thi nhân Việt Nam là đứa con tinh thần được ra đời trong sự say mê,

trong niềm “vui duy nhất” của Hoài Thanh, của một người trong cuộc đổi mới thơ ca Việt Nam giai đoạn 1932 – 1941 Đứa con này vừa mới ra đời đã được

bạn đọc thời bấy giờ đón nhận và bạn đọc các thế hệ sau tìm kiếm

Hoài Thanh là tác giả của nhiều tác phẩm phê bình văn học có tiếng

tăm Song Thi nhân Việt Nam vẫn là tác phẩm tiêu biểu nhất trong sự nghiệp

của Hoài Thanh Tác phẩm là một hợp tuyển thơ đầu tiên của thời kì Thơ mới, ghi lại những tên tuổi nhà thơ và những bài thơ giá trị trong khoảng 1932 –

1941 Trong đó, bài tiểu luận được đặt ở đầu cuốn sách Thi nhân Việt Nam mang tên Một thời đại trong thi ca đã tổng kết sâu sắc phong trào Thơ mới về

nhiều mặt Đây thực sự là một tác phẩm nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo

1.1.1 “Một thời đại trong thi ca” – tác phẩm nghị luận mẫu mực

Theo PGS.TS Đỗ Ngọc Thống, văn nghị luận là một thể loại nhằm phát biểu tư tưởng, tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về văn học hoặc chính trị, đạo đức, lối sống… nhưng lại được trình bày bằng một thứ ngôn ngữ trong sáng, hùng hồn, với những lập luận chặt chẽ, mạch lạc, giàu sức thuyết phục [40, tr.11] Nghị luận là luận bàn về một vấn

đề nào đó Vấn đề được nêu ra như một câu hỏi cần giải đáp, làm sáng tỏ Nó

có thể là những lĩnh vực khác nhau của đời sống khách quan (chính trị, xã hội, văn hóa,…) hoặc là những phương diện khác nhau của ý thức con người (văn

học, nghệ thuật, triết học,…) Luận ở đây là nêu rõ vấn đề cần xem xét, rồi

trình bày hiểu biết, suy nghĩ, quan điểm, thái độ, cách giải quyết của mình đối với vấn đề đó, thông qua việc phân tích, giải thích, chứng minh, thông qua sự khẳng định hoặc phê phán bằng sự kiện, bằng lí lẽ và tình cảm Một tác phẩm nghị luận có được xem là thành công và có giá trị hay không phụ thuộc vào ý nghĩa của vấn đề được nêu ra, vào quan điểm xem xét và giải quyết vấn đề, vào sức thuyết phục của lập luận

Ở nước ta, văn nghị luận cũng là một thể loại có truyền thống lâu đời,

có giá trị và tác dụng hết sức to lớn trong trường kì lịch sử, trong công cuộc dựng nước và giữ nước Đề tài thường rất phong phú và đa dạng về thể loại:

Có tác phẩm nói về những vấn đề lớn lao của dân tộc, thời đại như tinh thần,

ý chí của cha ông trong công cuộc chống ngoại xâm giữ nước (Hịch Tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Tuyên ngôn Độc lập) Có tác phẩm phản ánh khát vọng của dân tộc về việc xây dựng một quốc gia hùng cường độc lập (Chiếu dời đô, Văn bia khắc ở Văn miếu - Quốc Tử Giám…) hoặc có tác phẩm phản ánh

nhận thức thẩm mỹ của dân tộc và nhân loại, phản ánh về văn chương nghệ

thuật bằng những bài nghị luận văn học súc tích, tài hoa, uyên bác (Tựa Trích Diễm thi tập, Một thời đại trong thi ca, Tiếng nói của văn nghệ, Nhận đường,

GBốp và Nghệ thuật…), lại có những tác phẩm bàn luận về các vấn đề hết sức gần gũi trong đời sống hàng ngày như Luận về phép học (La Sơn Phu Tử), Đi

bộ ngao du (Ru xô), Về luân lý xã hội ở nước ta (Phan Châu Trinh), Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm – Trung Quốc), Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới (Phó Thủ tướng Vũ Khoan)… Đây đều là những tác phẩm nghị luận có

giá trị và vượt qua thử thách của thời gian

Tác phẩm văn học đòi hỏi phải có tính mẫu mực về thể loại bởi dù sáng tạo đến đâu thì nó vẫn phải tuân theo những quy tắc nhất định Nếu phá vỡ

quy tắc thì nó không còn là một tác phẩm văn học nữa Một thời đại trong thi

ca là một áng văn nghị luận, nó mang những đặc trưng của thể loại nghị luận

văn chương Đó là những đặc trưng về nội dung, về tính chỉnh thể, tính lôgíc

và tính đối thoại trong tác phẩm

Văn học phải bắt nguồn từ hiện thực Bất kì tác phẩm văn học nào cũng

là sự khúc xạ từ những vấn đề trong cuộc sống Nếu như tác phẩm trữ tình phản ánh thế giới chủ quan, cảm xúc, tâm trạng, ý nghĩ của chủ thể trữ tình - nhà thơ thì tác phẩm tự sự lại phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó Vậy, tác phẩm nghị luận phản ánh điều gì? Văn nghị luận là một loại văn

nhằm bàn bạc, thảo luận với người khác về thực tại đời sống xã hội Một thời đại trong thi ca của Hoài Thanh là một tác phẩm nghị luận nên vấn đề mà nó

bàn đến phải là vấn đề có ý nghĩa xã hội

Vấn đề mà tác phẩm bàn đến là cái nhìn tổng quan đánh giá, nhận diện chung toàn bộ phong trào Thơ mới Cuộc cách mệnh về thi ca đã nhóm dậy từ

bài thơ Tình già của Phan Khôi được viết theo lối thơ đem ý thật có trong tâm khảm mình tả ra bằng những câu có vần mà không bó buộc bởi niêm luật gì hết [37, tr.25] Từ đây, hàng loạt bài thơ mới được đưa lên các báo Phụ nữ tân văn, Phong hóa, Hanoi báo, Ngày nay,… Những thi sĩ có danh đã ra đời: Thế

Lữ, Lưu Trọng Lư, Huy Thông, Nguyễn Nhược Pháp, J.Leiba, Thái Can Trong khoảng chục năm đã có rất nhiều bài thơ có giá trị Thơ mới ngay từ khi ra đời đã gây nhiều tranh luận trên các diễn đàn và trên báo chí Những đại diện của thơ cũ và thơ mới liên tục diễn thuyết tranh luận và công kích nhau Trong vòng mười năm, thơ mới đã tranh đấu gay gắt với thơ cũ, một bên giành quyền sống, một bên giữ quyền sống Cuộc tranh đấu kéo dài cho đến ngày thơ mới giành quyền sống Phong trào thơ mới hình thành và phát triển nở rộ không chỉ làm thay đổi hẳn diện mạo văn học mà còn ảnh hưởng đến tâm lý của tầng lớp thanh niên hồi bấy giờ Cá tính con người bị kiềm chế trong bao nhiêu lâu nay bỗng được giải phóng Con người được tự do bộc lộ

cái tôi cá nhân một cách thành thực nhất Trong Một thời đại trong thi ca ,

Hoài Thanh đã có một cái nhìn tổng hợp và một đánh giá bao quát chặng

đường thơ mới Nội dung của Một thời đại trong thi ca là một vấn đề có ý

nghĩa xã hội thời bấy giờ

Tính mẫu mực của Một thời đại trong thi ca không chỉ được thể hiện ở

nội dung nghị luận mà còn thể hiện ở tính chỉnh thể trong cấu trúc, tính lô gíc

và tính đối thoại trong tác phẩm

Một bài văn nghị luận dù đơn giản đến đâu cũng đều mang tính chất một văn bản hoàn chỉnh Tính chỉnh thể trong cấu trúc là một đặc trưng của văn nghị luận Một bài văn nghị luận dù phát biểu ý kiến về vấn đề nào cũng phải đưa ra được vấn đề dưới nhiều khía cạnh: nguồn gốc, nguyên nhân, biểu hiện, hậu quả của vấn đề; tư tưởng, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về vấn đề đó Một bài văn nghị luận nếu thiếu đi một trong các phần trên thì tác phẩm đó sẽ không thể hiện được rõ vấn đề cần xem xét, hạn chế sức thuyết phục đối với người đọc, người nghe và làm giảm giá trị của tác phẩm

Một thời đại trong thi ca có cấu trúc là một chỉnh thể chặt chẽ, bao gồm:

+ Nguồn gốc ra đời của phong trào Thơ mới (Nguồn gốc “xa xôi”, nguyên nhân gần gụi và triệu chứng của phong trào thơ mới)

+ “Cuộc cách mệnh về thi ca” - quá trình phát sinh, phát triển

+ Sự phân hóa của thơ mới (thi ca chia thành 3 dòng: dòng thơ mới chịu ảnh hưởng Pháp, dòng thơ quay lại thơ Đường, dòng thơ có tính cách Việt Nam rõ rệt Ngoài ra còn có loại thơ bí hiểm)

+ Định nghĩa thơ mới và đi tìm tinh thần thơ mới

mới từ nguồn gốc ra đời, quá trình phát sinh và phát triển, phân hóa rồi đi vào định nghĩa thơ mới và đi tìm tinh thần thơ mới Cấu trúc tác phẩm chặt chẽ, toàn diện và giàu sức thuyết phục người đọc, người nghe

Văn học là những sản phẩm viết của xã hội bằng văn xuôi hoặc thơ Theo nghĩa rộng, văn học bao gồm tất cả các kiểu viết theo lối hư cấu hoặc không hư cấu nhằm mục đích xuất bản Văn nghị luận thuộc dạng thức không

hư cấu Hư cấu là một hoạt động cơ bản của tư duy hình tượng Đó là lối tư duy dựa vào trí tưởng tượng để sáng tạo ra những nhân vật, câu chuyện, tình tiết… trong các tác phẩm nghệ thuật Văn nghị luận không dùng hư cấu mà dựa vào tư duy lô gíc nhằm trình bày tư tưởng, quan điểm nào đó của người viết Về cơ bản văn nghị luận là sản phẩm của tư duy lô gíc nên tác phẩm nghị luận đòi hỏi phải có tính lô gíc

Một thời đại trong thi ca là tác phẩm có lô gíc chặt chẽ Tính lô gíc của

tác phẩm thể hiện ở việc trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lí lẽ và lập luận Tác phẩm tập trung nêu lên ý kiến, thể hiện quan điểm, thái độ của tác giả về một phong trào thơ đang phát triển mạnh mẽ như một

“cuộc cách mạng” thời bấy giờ: Phong trào Thơ mới Những lí lẽ, lập luận và

các bằng chứng đều hướng tới mục đích làm rõ hơn những nhận định của tác

giả về phong trào Thơ mới Lí lẽ được thể hiện ở hệ thống các luận điểm Một thời đại trong thi ca bao gồm một hệ thống luận điểm đúng đắn, sáng rõ, tập

trung, mới mẻ, đáp ứng đòi hỏi của thực tế Ví dụ có một số luận điểm tiêu biểu như:

- Một xã hội trong suốt mấy ngàn năm kéo dài một cuộc sống gần như không thay đổi, về hình thức cũng như về tinh thần

- Sự gặp gỡ phương Tây là cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam từ mấy mươi thế kỉ

- Đã lâu, người mình làm thơ hầu hết chỉ làm những bài tám câu, mỗi câu bảy chữ

- Khoa cử bỏ, thể thất ngôn luật cũng theo đó mà mất địa vị độc tôn

- Nhưng một ngày kia cuộc cách mạng về thi ca đã nhóm dậy

- Một thời đại vừa chẵn mười năm

………

Những luận điểm trên được thể hiện dưới hình thức những câu văn có tính chất khẳng định đã dần dần khái quát được đặc điểm của một phong trào thơ rộng lớn hơn mười năm Tác giả đã chứng minh cho những luận điểm trên bằng những lập luận và các bằng chứng tiêu biểu, xác đáng Đối với bất kì một vấn đề nào, tác giả đều đưa ra những phân tích, xem xét của nhiều người khác đánh giá về vấn đề đó, sau đó dùng lí lẽ và dẫn chứng để khẳng định và bác bỏ Điều này giúp cho vấn đề được xem xét toàn diện và thuyết phục người đọc, người nghe

Hoài Thanh sử dụng nhiều quan hệ từ (từ nối) được đặt đầu câu để liên

kết các câu văn: nhưng, thế rồi, đã đành, kế đó, nhưng rồi, cho nên, cũng, thế

mà, đến nỗi, hoặc, và, và như thế, chẳng những thế, hơn nữa, trước hết, nói

tóm lại … Vận dụng những mẫu câu: tuy… nhưng, nếu… sẽ, hoặc là… hoặc

là, bởi… nên trong quá trình lập luận Những biện pháp này đã làm cho tiểu luận Một thời đại trong thi ca có tính lô gíc chặt chẽ

Trong các tác phẩm văn học, nhà văn thường phản ánh quan niệm của mình về các vấn đề của cuộc sống Đó là những lời đối thoại với độc giả của nhà văn Đặc biệt, do văn nghị luận lấy việc đề xuất, bàn bạc, thảo luận, phê bình vấn đề có ý nghĩa xã hội làm nội dung nên bao giờ cũng có “một ai đó”

để giao tiếp và đối thoại Theo Hoài Thanh, phê bình là đối thoại Ông đối thoại với nhà thơ, với người đọc, và đôi khi với cả chính mình Tinh thần của đối thoại là thẳng thắn, chân tình, cởi mở, xác tín những điều mình nghĩ, nhưng không phán quyết và cao giọng răn dạy hoặc áp đặt với người khác vì

mục đích duy nhất là sự thật và chân lí Trong Một thời đại trong thi ca, tác

giả đưa ra những nhận định của mình về phong trào Thơ mới Nhiều câu văn thể hiện những bộc bạch, tâm sự của nhà phê bình về vấn đề đang được xem

xét: “Thí sinh làm thơ nhất định phải theo quy mô ấy Không theo, hỏng”,

“Thực là thương tâm”, “Viết xong đoạn trên này đọc lại tôi cảm thấy khó chịu”, “Nhưng ta trách gì Xuân Diệu”,…

Một thời đại trong thi ca là một tác phẩm nghị luận mẫu mực Thiên

tiểu luận thể hiện những đặc trưng cơ bản của văn nghị luận ở đề tài phải là vấn đề có ý nghĩa xã hội, tính chỉnh thể trong cấu trúc, tính lô gíc và tính đối thoại trong tác phẩm Tính mẫu mực trong văn nghị luận là nền tảng để tạo

nên giá trị to lớn của Một thời đại trong thi ca

1.1.2 Phong cách phê bình văn học độc đáo của Hoài Thanh trong “Một thời đại trong thi ca”

“Mỗi người trong chúng ta, dù là con người tầm thường nhất, cũng tượng trưng cho một toàn bộ khó quan niệm những cố gắng của tự nhiên và của con người được theo đuổi không ngừng qua nhiều triệu thế kỉ Chỉ riêng

điều này có lẽ đủ để làm cho chúng ta xem xét tia lửa mà chúng ta mang trong người như là vô cùng quý giá và cuộc sống như là một cái gì quan trọng nhất” Những dòng nhật ký ấy Hoài Thanh viết ở Huế tháng 11/1934,

khi Hoài Thanh còn rất trẻ và đi “tìm cái đẹp trong nghệ thuật đã trở thành lí tưởng của cuộc đời ông Trên hành trình một đời văn, một đời người, với “tia lửa” của riêng mình, Hoài Thanh bao giờ cũng thể hiện khát vọng yêu cuộc sống và con người với tất cả tấm lòng chân thực nhất, những rung động tinh

tế, sâu sắc, độc đáo nhất Đấy là cái “tạng” của Hoài Thanh, là phong cách sống và viết của Hoài Thanh

Văn học cũng như phê bình văn học rất cần sự đa dạng, độc đáo của những cá tính sáng tạo; nói cách khác, sự tồn tại và phát triển của văn học, của phê bình văn học không thể tách rời phong cách và cá tính sáng tạo của nhà văn Xét cho cùng, bất cứ nghệ sĩ sáng tạo văn chương nào cũng có đặc điểm riêng của mình, nhưng phong cách thì không thể ai cũng có Phong cách

- đó là kết quả sáng tạo không mệt mỏi của mỗi nghệ sĩ và tương lai chỉ thuộc

về những ai nắm được phong cách (V.Hugo) Phong cách phê bình của Hoài

Thanh thiên về thưởng thức và ghi nhận ấn tượng Ông gọi lối phê bình của

mình là lấy hồn tôi để hiểu hồn người “Hồn” được hiểu là phần tinh túy tinh

thần của con người, là những cảm xúc, tình cảm, rung động,… Hoài Thanh lấy những cảm xúc, rung động trong tâm hồn mình khi đọc những vần thơ để hiểu thi nhân Song không phải không có một căn cốt lí luận vững chắc Văn phê bình của Hoài Thanh thường nhẹ nhàng, tinh tế, tài hoa, hóm hỉnh và đầy sức thuyết phục

Thi nhân Việt Nam, trong đó có Một thời đại trong thi ca, đã trở thành

một hiện tượng phê bình văn học độc đáo trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại Tài năng phê bình văn học của Hoài Thanh thể hiện trong tác phẩm này

trước hết qua sự cảm nhận trực cảm, từ sự cộng hưởng cảm xúc lấy hồn tôi để

hiểu hồn người, từ những ấn tượng đậm nét toát lên từ thi phẩm hoặc văn

phẩm để tạo ra sự cảm nhận tinh tế, sâu sắc, lắng đọng và hết sức cô đúc, tạo

ra một cách thức khái quát riêng như là phong cách phê bình không bắt chước được của chính ông

Tính mẫu mực là nền tảng tạo nên giá trị của Một thời đại trong thi ca

nhưng cái làm cho nó trở thành một “hiện tượng phê bình” và thu hút sự quan tâm của nhiều thế hệ bạn đọc là ở nét độc đáo của tác phẩm

Nét độc đáo của Một thời đại trong thi ca được thể hiện ngay ở tiêu đề

Vấn đề mà bài tiểu luận bàn đến không phải về một tác giả, một tác phẩm mà

là cả phong trào Thơ mới (1932 – 1941) Một thời đại trong thi ca là một tổng

kết vừa mới mẻ vừa súc tích về sự ra đời của một phong trào thơ phù hợp với tiến trình phát triển của thơ ca dân tộc trong một cuộc chuyển giao, một bước ngoặc lớn, từ trung đại sang hiện đại Một tiến trình nằm trong bối cảnh các mối giao lưu với phương Tây và trên cơ sở sự nảy nở nhu cầu giải phóng cá nhân cùng với sự hình thành của cái “tôi” trong bối cảnh xã hội thuộc địa Khát vọng được thành thực và nhu cầu tự do cho cảm xúc và sáng tạo của con người lần đầu được thực hiện trong cả một phong trào thơ với sự hiện diện của một thế hệ các nhà thơ trong thời gian dồn dập chỉ trên dưới mười năm Tại sao Hoài Thanh không chọn đặt tiêu đề tác phẩm là “một giai đoạn văn học”, “một thời kì văn học” hay “một khuynh hướng văn học” mà chọn “Một thời đại trong thi ca”? Cách lựa chọn từ ngữ của Hoài Thanh rất mới và tinh

tế Hoài Thanh đã đánh giá rất cao tầm ảnh hưởng của phong trào Thơ mới

“Một” là duy nhất, quan trọng, thiết yếu Gọi là “một thời đại”, bởi nó là cuộc cách mạng duy nhất làm thay đổi triệt để diện mạo và khuôn hình văn

học cũ: Tôi quyết rằng trong lịch sử thơ ca Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại phong phú như thời đại này Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư,

hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên… và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu

Từ người này sang người khác sự cách biệt rõ ràng Cá tính còn người

bị kiềm chế trong bao nhiêu lâu bỗng được giải phóng Sự giải phóng có thể tai hại ở chỗ khác Ở đây nó chỉ làm giàu cho thi ca [37, tr.37]

Tiêu đề “Một thời đại trong thi ca”, “thời đại” có thể được hiểu là “thời

đại xã hội” cũng có thể hiểu là “thời đại thơ ca” Tiểu luận Một thời đại trong thi ca, đã thể hiện được phần nào xã hội Việt Nam và cuộc sống của tầng lớp

thanh niên trí thức giai đoạn 1932 – 1941 Đó là xã hội “suốt mấy ngàn năm kéo dài một cuộc sống không thay đổi” nhưng nay đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của xã hội phương Tây Phương Tây được ví như một “cơn gió mạnh” làm

“điên đảo” cả “nền tảng xưa”, làm thay đổi cả ở tập quán sinh hoạt hàng ngày, cách vận động tư tưởng và cả “những nhịp rung cảm” cuả người Việt Cuộc sống người thanh niên thời ấy rơi vào bi kịch: yêu nước, đau đớn trước thực trạng đất nước nhưng bất lực, họ cô đơn, buồn chán, mất niềm tin vào thực tại nên tìm cách thoát li thực tại nhưng cuối cùng vẫn rơi vào bế tắc Họ phải giải quyết bi kịch ấy bằng cách gửi nỗi băn khoăn riêng vào tiếng Việt Xã hội trong giai đoạn 1932 – 1942 có thể được coi như một “thời đại xã hội” là do những thay đổi mạnh mẽ, vĩ đại do cuộc Âu hóa mang lại

Tuy nhiên, tiêu đề “Một thời đại trong thi ca”, “thời đại” còn có thể được hiểu là “thời đại thơ ca” Phong trào Thơ mới 1932 – 1941 ra đời, phát triển cực kì mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu, làm thay đổi hẳn diện mạo văn học Rất nhiều bài thơ có giá trị đã ra đời Những bài thơ được viết theo các thể thơ truyền thống với niêm luật chặt chẽ thưa dần Phong trào thơ mới đã gây ra rất nhiều cuộc tranh luận trên các diễn đàn và trên báo chí và được coi như một cuộc cách mệnh về thi ca Với những thành tựu mà phong trào này mang lại có thể coi giai đoạn diễn ra phong trào Thơ mới là một “thời đại thơ ca”

Như vậy, tiêu đề đã phần nào nói lên được ý nghĩa của tác phẩm đối với văn học cũng như đời sống xã hội Hoài Thanh phải là một cây bút phê

bình rất mực tài hoa mới có thể chọn được tiêu đề Một thời đại trong thi ca độc đáo đến vậy Nó khiến người đọc ngay khi mới đọc tiêu đề đã thấy hấp

dẫn, thích thú khám phá nội dung tác phẩm

Tuy nhiên, sức hấp dẫn của tiểu luận Một thời đại trong thi ca còn thể

hiện ở cách lập luận, giọng điệu, ngôn từ… Hay nói cách khác là ở phong cách nghị luận riêng, độc đáo của Hoài Thanh

Một thời đại trong thi ca có nghệ thuật lập luận chặt chẽ, thấu đáo Trật

tự lập luận luôn được xác lập từ xa đến gần, từ rộng đến hẹp, từ ngoài vào trong, từ bao quát đến cụ thể, từ quan trọng đến thứ yếu,… Ví dụ như tìm nguồn gốc thơ mới, Hoài Thanh nói từ nguồn gốc “xa xôi” rồi mới đến

“nguyên nhân gần gụi cùng những triệu chứng” của phong trào Thơ mới Hay khi phân chia các dòng thơ, ông “lần theo dòng thơ mạnh nhất trong những dòng thơ đi xuyên qua thời đại” trước (dòng thơ mới chịu ảnh hưởng của Pháp) rồi lần lượt mới đến các dòng thơ khác (dòng thơ quay lại thơ Đường, dòng thơ có tính cách Việt Nam rõ rệt, loại thơ bí hiểm)… Đi tìm tinh thần thơ mới ông đi từ việc xác lập nguyên tắc rồi mới định nghĩa thơ mới, cuối cùng là trình bày sự vận động của thơ mới (đặc điểm thơ mới) Cách lập luận trên đây làm cho tác phẩm có tính lô gíc nội tại chặt chẽ, mạch phân tích diễn

ra lien tục mà vẫn hơp lý, sáng tỏ

Cách diễn đạt của Hoài Thanh trong Một thời đại trong thi ca không

chỉ chính xác, sinh động mà còn tinh tế và đầy khêu gợi Ông tránh khái quát các nhận định của mình bằng những mệnh đề lí luận, những khái niệm trừu tượng, đầy chất tư biện mang tính thuần túy khoa học mà thường sử dụng ngôn ngữ của đời sống bình thường, cách diễn đạt ví von hình ảnh đặc sắc và

đắc dụng Một thời đại trong thi ca dùng 24 lần với các hình ảnh (hoặc cặp

hình ảnh) khác nhau: ngọn gió, cánh cửa, vị tướng quân, một góc trời, nanh vuốt, đám tàn quân, bạn tình – bộ đồ tang phục, bờ - đê, ngôi sao – hành tinh, vườn thơ – hoa nở, dòng sông – nước – bờ, con thiêu thân – lửa, con đường tăm tối, cái nhăn mặt của Đông – Tây Thi, con sóng gió, trời thực trời mộng, hoa hòe, tấm lụa Những hình ảnh đầy tính nghệ thuật này có tác dụng đánh

dấu vào kí ức người đọc ngay lập tức và không những chuyển tải thông tin một cách đáng tin cậy mà còn hay, gây được khoái cảm thẩm mĩ cho người

đọc Ví dụ khi ông viết “Tiếng Việt, họ nghĩ, là tấm lụa đã hứng vong hồn những thế hệ qua Đến lượt họ, họ cũng muốn mượn tấm hồn bạch chung đển gửi nỗi băn khoăn riêng”, thực ra là bao hàm các vấn đề: tình yêu, lòng tôn

trọng, sự kế thừa và phát triển tiếng mẹ đẻ qua (và bằng) thơ ca Cách diễn đạt của Hoài Thanh thật thi vị, mềm mại, tài hoa và đầy khêu gợi

Hoài Thanh chủ yếu dùng các cảm xúc, ấn tượng tinh tế, thuần túy văn chương mang tính nghệ thuật cao và có giá trị biểu cảm lớn để thuyết phục người đọc, để chứng minh cho các luận điểm của mình Giọng văn của Hoài Thanh là giọng của người trong cuộc giãi bày, đồng cảm, chia sẻ Ông đọc thơ của các nhà thơ mới mà cảm nhận được tấm lòng của người viết Đúng như

Hoài Thanh từng nói lấy hồn tôi để hiểu hồn người Tác giả hay dùng chữ ta

để nói lên cái chung trong đó có mình Chữ ta được lặp lại nhiều lần Ở đoạn

cuối khi nói đến lòng yêu nước của các nhà thơ mới, tác giả đã dùng những

từ, những hình ảnh thấm đượm tình cảm như: gửi cả, yêu vô cùng, chia sẻ buồn vui với cha ông, dồn tình yêu quê hương, hứng vong hồn…., chưa bao giờ họ hiểu, chưa bao giờ họ cảm…., chưa bao giờ như bây giờ họ thấy cần…

Tóm lại, một trong những yếu tố quan trọng và không thể thiếu góp phần đưa Thi nhân Việt Nam trở thành công trình đỉnh cao, tác phẩm để đời

trong sự nghiệp của Hoài Thanh là vì có bài tiểu luận đặt ở đầu cuốn sách

mang tên Một thời đại trong thi ca Bài tiểu luận là một áng văn nghị luận

mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo

Chính vì nhận thức rõ tính mẫu mực, độc đáo của bài tiểu luận, các nhà

biên soạn sách giáo khoa đã đưa một đoạn văn trích trong bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca vào giảng dạy cho học sinh lớp 11 Đoạn văn được trích

giảng thuộc phần cuối của bài tiểu luận tập trung vào vấn đề tinh thần Thơ mới Đoạn trích còn thể hiện được rõ nghệ thuật nghị luận văn học mang phong cách phê bình khoa học, chặt chẽ, thấu đáo và cách diễn đạt tài hoa, tinh tế, giàu cảm xúc của tác giả

1.2 Giá trị đào tạo năng lực văn học cho học sinh lớp 11 của đoạn trích

“Một thời đại trong thi ca”

1.2.1 Tầm quan trọng của việc kết hợp hài hòa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức để đào tạo năng lực văn học cho học sinh

Ngữ văn đã từ lâu tồn tại với tư cách là một môn học trong nhà trường phổ thông ở nước ta Cùng với nhiều môn học khác, Ngữ văn góp phần đào tạo thế hệ trẻ thành những người lao động phát triển toàn diện, đáp ứng mục đích, mục tiêu giáo dục ở từng thời kì của cách mạng Việt Nam Trong nhà trường phổ thông, môn Ngữ văn vừa có tính giáo dục, tính thẩm mĩ, lại vừa mang chức năng là một loại công cụ đối với các môn học khác, do đó nhiệm

vụ của nó rất lớn lao Nhiệm vụ quan trọng của môn Ngữ văn là bồi dưỡng và phát triển năng lực văn ở mỗi học sinh, bao gồm nhiều năng lực, trong đó năng lực nhận thức, năng lực đánh giá và năng lực thưởng thức văn học là quan trọng và cấp thiết nhất Phát triển năng lực văn học tức là phát triển năng lực tiếp nhận văn học và tạo lập văn bản trong đó năng lực đọc hiểu giá trị đích thực của tác phẩm văn chương là quan trọng nhất Năng lực văn học không chỉ giúp cho học sinh có khả năng trình bày một cách mạch lạc, chính xác, gãy gọn những kiến thức của mình trong quá trình học tập cũng như khi vận dụng vào cuộc sống mà còn giúp các em có khả năng tự đọc, tự phân tích, tìm tòi, phát hiện giá trị của tác phẩm văn chương một cách tích cực, chủ động, sáng tạo để tiếp nhận tác phẩm đó một cách sâu sắc, từ đó hình thành năng lực tự học ở các em

Trong những năm gần đây, giới nghiên cứu văn học quan tâm đến hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức tác phẩm văn học ở học sinh trung học phổ thông Đây là những hoạt động không mới song ít được chú trọng trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương Việc kết hợp hài hòa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học văn bản Ngữ văn tác động tích cực tới sự phát triển tư duy văn học và nâng cao năng lực cảm thụ văn học của học sinh Bởi lẽ, theo quan niệm của dạy học truyền thống dạy văn tức là giáo viên truyền đạt tất cả những kiến thức trong bài mà không mấy quan tâm đến vấn đề tiếp nhận hay nói cách khác là khả năng phản hồi từ phía học sinh đối với tác phẩm Học sinh chỉ chăm chăm làm thế nào để lĩnh hội hết lời thầy giảng, để nắm được toàn bộ nội dung bài học mà thầy cung cấp

Từ đó dẫn đến việc tiếp thu thụ động không phát huy được khả năng sáng tạo

và hứng thú của học sinh Xét một cách khách quan, hoạt động đánh giá và thưởng thức là hoạt động chủ yếu thiên về sự cảm thụ của cá nhân Do đó, dạy học tác phẩm văn chương nếu kết hợp được hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức có thể nâng cao hiệu quả tiếp nhận ở học sinh Đặc biệt, để đào tạo được năng lực văn học cho các em càng cần thiết phải kết hợp hài hòa giữa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức vì những năng lực này phù hợp với đặc trưng môn Văn, với chức năng và tác dụng của văn học Thông qua việc tiến hành ba hoạt động này mà học sinh sẽ hình t hành được năng lực văn học một cách bền vững hơn

Nếu dạy học tác phẩm văn chương mà không kết hợp được ba hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức thì học sinh sẽ không tiếp nhận được sâu sắc tác phẩm Ví như nếu dạy học mà bỏ qua hoạt động đánh giá thì học sinh chỉ biết chứ không hiểu, thiếu hoạt động thưởng thức thì các em không cảm nhận, rung động được trước vẻ đẹp của tác phẩm văn chương Do

đó, các hoạt động này cần thiết phải kết hợp hài hòa để nâng cao hiệu quả giờ học và đào tạo năng lực văn học cho học sinh

1.2.2 Giá trị đào tạo năng lực văn học cho học sinh lớp 11 của đoạn trích

“Một thời đại trong thi ca”

Một thời đại trong thi ca là một tác phẩm nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo Cái làm nên giá trị của Một thời đại trong thi ca không chỉ ở nội dung tổng kết các thành tựu của phong trào Thơ

mới mà còn ở sự lựa chọn và triển khai vấn đề, chủ đề, tính lô gíc, tính lập luận và cảm nhận “lấy hồn tôi để hiểu hồn người” tinh tế, sâu sắc, lắng đọng

Đoạn văn trích trong bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca đưa vào

giảng dạy trong nhà trường trung học phổ thông là đoạn văn tiêu biểu mà tác

giả tập trung vào vấn đề tinh thần Thơ mới Đoạn trích Một thời đại trong thi

ca được đưa vào giảng dạy cho học sinh lớp 11 sẽ đào tạo được cho học sinh

hài hòa các năng lực văn học: năng lực nhận thức, năng lực đánh giá và năng lực thưởng thức

Năng lực nhận thức đoạn trích Một thời đại trong thi ca hướng vào việc

nắm vững nội dung bài tiểu luận và đoạn trích, hiểu được quan niệm của Hoài Thanh về “tinh thần thơ Mới” trong ý nghĩa văn chương và xã hội, thấy rõ nghệ thuật nghị luận văn chương khoa học, chặt chẽ, thấu đáo và cách diễn đạt tài hoa, tinh tế, giàu cảm xúc của tác giả Đồng thời học sinh có kiến thức lí luận

để hiểu sâu hơn các tác giả, tác phẩm thơ mới trong chương trình, học tập cách nêu vấn đề, lập luận, chuyển ý khéo léo,… trong bài văn nghị luận văn học

Dạy văn nghị luận nói chung và dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca nói riêng không chỉ đào tạo cho học sinh năng lực nhận thức bằng trí óc

theo tư duy lôgíc mà còn bao gồm cả năng lực đánh giá theo quan điểm tư tưởng nhất định và năng lực thưởng thức cái hay , cái đẹp bất ngờ trong tác phẩm nghị luận mang phong cách phê bình văn học Từ năng lực nhận thức đến năng lực đánh giá, rồi đến năng lực thưởng thức nghệ thuật chính là khả năng phát triển hài hòa các năng lực văn học

Nói đến năng lực đánh giá đoạn trích Một thời đại trong thi ca là chủ

yếu nói đến năng lực phát hiện ra cái mới, biết giải thích sự vận dụng sáng tạo

về lí lẽ, lập luận, ngôn ngữ, giọng điệu,… của tác giả để tạo nên những trang văn độc đáo, cuốn hút, thuyết phục bạn đọc Qua đó đánh giá được giá trị bài tiểu luận và đoạn trích, thấy được phong cách phê bình văn học độc đáo của Hoài Thanh Những đánh giá khách quan, khoa học của tác giả, các nhà nghiên cứu, bạn đọc về giá trị của tác phẩm kết hợp với sự nhận thức về nội dung và nghệ thuật của bản thân, học sinh có thể đưa ra những nhận xét, đánh giá vừa mang tính khái quát vừa mang tính sáng tạo, chủ quan của cá nhân

Đặc biệt, Một thời đại trong thi ca là bài nghiên cứu phê bình văn học, tác

phẩm là những nhận định, đánh giá của Hoài Thanh về phong trào Thơ mới,

do đó qua tiếp nhận đoạn trích và tác phẩm, các em có thể học tập được cách

đánh giá, nhìn nhận vấn đề của Hoài Thanh

Năng lực thưởng thức chính là năng lực cảm xúc, sự rung động, đồng

cảm trước vẻ đẹp văn chương của học sinh Đoạn trích Một thời đại trong thi

ca góp phần bồi dưỡng tình yêu với cái đẹp, với nghệ thuật, với cuộc đời, làm

phong phú, sâu sắc thê m khả năng cảm thụ , phân tích văn chương Năng lực thưởng thức còn là năng lực biết chia sẻ, “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” với cảm xúc thẩm mĩ tồn tại trong hình tượng tác giả Qua nhận thức và đánh giá được tình yêu quê hương đất nước của tầng lớp thanh niên

và của tác giả, học sinh được bồi dưỡng thêm niềm tự hào với truyền thống văn hóa dân tộc, tình yêu với quê hương đất nước

Theo quan niệm dạy học hiện đại, dạy học là dạy năng lực Mục tiêu của môn Ngữ văn và dạy tác phẩm văn chương là bồi dưỡng nhân cách, phát triển toàn diện trí tuệ, tâm hồn, sự năng động, tầm đối thoại,… cho học sinh, tức là hình thành và phát triển năng lực văn học Ba hoạt động nhận thức,

đánh giá, thưởng thức đoạn trích Một thời đại trong thi ca cần kết hợp chặt

chẽ với nhau làm cho học sinh phát triển được hài hòa năng lực văn học Từ

năng lực nhận thức đến năng lực đánh giá, rồi đến năng lực thưởng thức nghệ thuật chính là khả năng phát triển hài hòa các năng lực văn học Đây là năng lực toàn diện đảm bảo tính chất của một giờ dạy Ngữ văn không chỉ cung cấp kiến thức mà còn bồi dưỡng khả năng đánh giá, cảm thụ vẻ đẹp tác phẩm văn chương Từ đó giáo dục tư tưởng, tình cảm đạo đức, lòng nhân ái, nhân văn

và làm giàu vốn sống, vốn văn hóa cho học sinh

1.2.3 Sự kết hợp hài hòa các hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học đoạn trích“Một thời đại trong thi ca”

1.2.3.1 Hoạt động nhận thức trong đoạn trích “Một thời đại trong thi ca”

Hoạt động nhận thức là hoạt động mà qua sự hướng dẫn và gợi ý của

giáo viên, học sinh tiếp thu những kiến thức của bài học Một thời đại trong thi ca là một tác phẩm nghị luận nhưng mang phong cách phê bình văn học,

do đó, đề tài mà tác phẩm bàn đến - phong trào Thơ mới - là một vấn đề có

thực trong đời sống Trong giờ dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca,

giáo viên cần hướng dẫn học sinh nhận thức được những kiến thức cơ bản, bao gồm: kiến thức văn học và kiến thức đời sống xã hội Tuy nhiên, cần lưu

ý là trong hoạt động nhận thức, việc hiểu kiến thức đời sống xã hội là không thể thiếu nhưng cái chính là học sinh phải nắm chắc những kiến thức văn học

a Kiến thức văn học

Một thời đại trong thi ca là bài tổng kết sâu sắc phong trào Thơ mới Đoạn trích giảng trong sách giáo khoa thuộc phần cuối của bài tiểu luận và tập trung vào việc đi tìm tinh thần thơ mới Qua giờ học đoạn trích này, học sinh cần nắm được:

- Kiến thức về phong trào Thơ mới: tinh thần Thơ mới

Tiểu luận Một thời đại trong thi ca là một công trình tổng kết khá thấu

đáo về phong trào Thơ mới trên những bình diện quan trọng nhất của nó

Đoạn trích giảng tập trung giải quyết vấn đề cốt tủy nhất là: tinh thần thơ mới

Phong trào thơ mới Thơ mới là “một cuộc cách mạng trong thi ca” trên

nhiều lĩnh vực Tinh thần thơ mới là tiếng nói của cái tôi với nghĩa tuyệt đối,

gắn liền với cái riêng, cái cá nhân, cá thể Cái tôi ấy thật cô đơn, đáng thương

và tội nghiệp Nó đã thể hiện được bi kịch của người thanh niên thời ấy: Cô đơn, buồn chán, tìm cách thoát li thực tại vì thiếu lòng tin vào thực tại nhưng cuối cùng vẫn rơi vào bế tắc và cuối cùng giải quyết bi kịch bằng cách gửi nỗi băn khoăn riêng vào tiếng Việt

Bi kịch của tầng lớp thanh niên thời ấy cũng chính là bi kịch của các nhà thơ mới Hiểu được tinh thần thơ mới sẽ giúp chúng ta lý giải được tại sao

cái tôi trong các bài thơ thuộc phong trào Thơ mới lại buồn và cô đơn đến vậy Qua giờ dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca, HS sẽ có thêm kiến

thức lí luận để hiểu sâu hơn các tác giả, tác phẩm thơ mới được học trong chương trình như Xuân Diệu (Vội vàng), Huy Cận (Tràng Giang), Hàn Mặc

cách xác lập cách thức tiếp cận vấn đề

Tiếp đó, tác giả xác định: “Cứ đại thể thì tất cả tinh thần thơ xưa – hay

thơ cũ và thời nay – hay thơ mới – có thể gồm lại trong hai chữ tôi và ta” Theo

tác giả, tinh thần thơ cũ tập trung trong chữ ta, tinh thần thơ mới hiện hình trong chữ tôi Nội dung chữ ta gắn bó với ý thức cộng đồng, ý thức tập thể, là

cái chung, nơi đó che chở và ẩn giấu các cá nhân, thể hiện qua các “đoàn thể:

lớn thì quốc gia, nhỏ thì gia đình” Còn bản chất của “cái tôi” chính là ý thức về cái cá nhân, về cái riêng tư không hòa lẫn trong đời sống xã hội Tác giả chỉ rõ:

“Ngày trước là thời chữ ta, bây giờ là thời chữ tôi Nhưng tại cái thời điểm

“bây giờ” ấy, chữ tôi sa vào bi kịch, “cái tôi” phải chấp nhận tấn bi kịch mà

“Người ta lại còn thấy nó đáng thương Mà thật nó tội nghiệp quá!”

Để đi tới định nghĩa về thơ mới, Hoài Thanh tiếp cận theo trật tự theo trật tự từ xa đến gần, từ rộng đến hẹp, từ ngoài vào trong, từ khái quát cô đúc đến cụ thể, từ các hiện tượng văn học được tồn tại gắn liền với không gian lịch sử, xã hội, văn hóa, nghệ thuật cho tới các hình thức diễn biến theo chiều thời gian trong tiến trình lịch sử

b Kiến thức đời sống xã hội

Văn học nhận thức và phản ánh những vấn đề trong cuộc sống Do đó, trong các tác phẩm văn học, hình ảnh đời sống xã hội hiện lên trên các trang

văn Đoạn trích Một thời đại trong thi ca thể hiện sự bế tắc của tầng lớp thanh

niên trong giai đoạn 1930 – 1945 Họ rơi vào cô đơn, bế tắc, yêu nước, tâm huyết với dân tộc nhưng không đủ khí phách vùng dậy giành độc lập tự do, đành phải nấp mình “dưới những lớp phù hiệu dễ dãi”, gửi tình yêu vào tiếng Việt Bi kịch của tầng lớp thanh niên thời ấy cũng chính là bi kịch của các nhà thơ mới, của tác giả

Lòng yêu nước của các nhà thơ mới thể hiện tập trung nhất ở lòng yêu tiếng Việt và nền thơ ca dân tộc, ở niềm say mê sáng tạo ra những giá trị văn hóa, trước hết là thơ ca Họ muốn làm cho tiếng nói của nòi giống đẹp hơn, giàu hơn, ngày càng trường tồn, bất diệt Đó là một tình yêu nước rất đáng ghi

nhận và trân trọng Qua giờ dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca, học

sinh hiểu thêm về tình yêu quê hương đất nước của cha ông Từ đó bồi dưỡng cho học sinh bài học làm người: bồi dưỡng trách nhiệm công dân và tìm kiếm trách nhiệm thi nhân

1.2.3.2 Hoạt động đánh giá trong đoạn trích “Một thời đại trong thi ca”

Để đánh giá giá trị một tác phẩm văn học có thể căn cứ vào nhiều tiêu chí khác nhau như giá trị nhận thức (tính lịch sử, thời đại, khoa học), giá trị thẩm mĩ (nghệ thuật), giá trị giáo dục (tác động đối với sự phát triển nhân cách con người),… Nhưng trước hết là đánh giá căn cứ vào thể loại của tác phẩm Tiểu

luận Một thời đại trong thi ca là tác phẩm nghị luận mang phong cách phê bình văn học Do đó, căn cứ quan trọng, bản chất để đánh giá đoạn trích Một thời đại trong thi ca là một bài nghị luận, cụ thể là một bài phê bình văn học

Để có thể đánh giá đúng, chính xác đoạn trích Một thời đại trong thi ca

thì học sinh cần biết được những đánh giá của tác giả và công luận xung quanh bài tiểu luận và đoạn trích này

Hoài Thanh đã có một thời gian dài phủ nhận, phê phán nghiêm khắc

cuốn Thi nhân Việt Nam Song khi biết mình không còn nhiều thời gian trên

cuộc đời này, nằm trên giường bệnh, nhà văn đã tâm sự với người con trai

(nhà văn Từ Sơn): Cha biết văn chương của cha cũng vầy vậy thôi Nếu không có cuốn Thi nhân Việt Nam thì không chắc gì người ta công nhận cha thực sự là một nhà văn [37, tr.429] Như vậy, Hoài Thanh thật sự rất coi trọng Thi nhân Việt Nam, trong đó có tiểu luận Một thời đại trong thi ca Đây

là tác phẩm để đời trong sự nghiệp của Hoài Thanh

Do có những giá trị mẫu mực và độc đáo, thiên tiểu luận thu hút sự

quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và bạn đọc GS Phong Lê cho rằng: Một thời đại trong thi ca là một tổng kết mới mẻ vừa súc tích về sự ra đời của một phong trào thơ phù hợp với tiến trình phát triển của thơ ca dân tộc trong một cuộc chuyển giao, một bước ngoặc lớn, từ trung đại sang hiện đại [26, tr.197] Theo Anh Ngọc, Một thời đại trong thi ca đã vẽ nên một bức tranh toàn bích, vừa hoành tráng vừa chi tiết về một cuộc cách mạng thơ ca rầm rộ trong lịch sử văn học, kéo dài cả mười năm trời [26, tr.287] Thiên tiểu luận

cũng nhận được sự yêu mến và trân trọng của rất nhiều thế hệ bạn đọc, tác phẩm đã được tái bản lại rất nhiều lần để đáp ứng những yêu cầu của độc giả

Những đánh giá, nhận xét khách quan, khoa học của các nhà nghiên cứu về giá trị của tác phẩm kết hợp với sự nhận thức về nội dung và nghệ thuật tác phẩm của bản thân sẽ là cơ sở cho các em đưa ra những đánh giá vừa mang tính khái quát vừa mang tính sáng tạo, chủ quan của cá nhân

Trong Một thời đại trong thi ca, học sinh qua nhận thức được giá trị

đoạn trích phải đánh giá được giá trị bài tiểu luận và đoạn trích, thấy được những sáng tạo của Hoài Thanh để có được áng văn mẫu mực và độc đáo mang phong cách phê bình văn học Cụ thể học sinh phải đánh giá được:

- Đánh giá nội dung đoạn trích: Nội dung cốt yếu của đoạn trích Một thời đại trong thi ca là một vấn đề có thể coi là cơ bản thu hút sự quan tâm

nhiều nhất của độc giả, đó là vấn đề tinh thần thơ mới Trong đoạn trích này, Hoài Thanh đã trình bày được quan niệm của mình về “tinh thần thơ mới” trên cả hai bình diện văn chương và xã hội Quan niệm đúng đắn này của Hoài Thanh rất có có ý nghĩa bởi nó giúp chúng ta hiểu sâu hơn các tác giả, tác phẩm thơ mới

- Đánh giá nghệ thuật đoạn trích: Đoạn trích Một thời đại trong thi ca

là tác phẩm nghị luận văn chương mẫu mực mang phong cách phê bình độc đáo Đoạn trích có nghệ thuật lập luận chặt chẽ, thấu đáo (khi định nghĩa về thơ mới), lập luận luôn gắn bó chặt chẽ với những nhận định, những luận điểm có tính khái quát với những ví dụ có tính minh chứng cụ thể, đa dạng, giàu sức thuyết phục Bài viết có một tầm nhìn thấu đáo bao quát về “cái tôi”,

“cái ta”, có sự so sánh giữa các câu thơ và nhà thơ cũ, mới trong diễn biến lịch sử chứ không nhìn nhận vấn đề một cách tĩnh tại, giản đơn một chiều

Cách dẫn dắt mạch văn rất tự nhiên, linh hoạt, độc đáo Tác giả không dùng lí

mà dùng tình để dẫn dắt ý Ông dẫn dắt chủ yếu bằng ngôn ngữ đời sống,

nương theo mạch liên kết của cảm xúc thẩm mĩ Diễn đặt bằng hình ảnh, bằng thứ ngôn ngữ ít mang tính khái niệm, bằng ấn tượng với cảm giác, cảm xúc

rất tinh tế, uyển chuyển Giọng điệu của tác giả khi nói về các nhà thơ là giọng điệu của người trong cuộc giãi bày, đồng cảm, chia sẻ Đọc văn mà cảm

nhận được tấm lòng của người viết Đúng như Hoài Thanh từng nói lấy hồn tôi để hiểu hồn người

Trên đây là những đặc sắc về giá trị nội dung và nghệ thuật mà học sinh

trong giờ học đoạn trích Một thời đại trong thi ca phải đánh giá được Qua

những đánh giá cụ thể này, học sinh có thể khẳng định đoạn trích thật sự là một áng văn nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo Hoài Thanh xứng đáng là nhà phê bình văn học xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại

Hoạt động đánh giá của học sinh phải có tính độc lập, khách quan, sáng tạo tìm ra những cái người khác chưa phát hiện Đánh giá phải thể hiện được

tư duy phê phán và tư duy đối thoại Tức là phải suy nghĩ lại những điều người ta đã khẳng định và đưa ra quan điểm của mình có tán thành hay không

và bổ sung những gì Giáo viên dự đoán trước những đánh giá của học sinh để gợi ý, hướng dẫn các em đánh giá đúng đồng thời tôn trọng những ý kiến hay, độc đáo của các em

1.2.3.3 Hoạt động thưởng thức trong đoạn trích “Một thời đại trong thi ca”

Dạy văn học là phải giúp cho học sinh thưởng thức được cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương Giờ dạy học chỉ đạt hiệu quả cao khi học sinh không chỉ nhận thức và đánh giá được tác phẩm mà còn thưởng thức được thế giới mới lạ và giá trị nghệ thuật độc đáo trong tác phẩm đó Do đó trong giờ

dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca, học sinh tham gia vào hoạt động

thưởng thức để cảm nhận, rung động trước cái hay, cái đẹp của một bài nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo Cụ thể, học sinh cần thưởng thức được:

- Thưởng thức vẻ đẹp của tác phẩm nghị luận mẫu mực mang phong cách phê bình văn học độc đáo Đoạn trích Một thời đại trong thi mang những đặc

điểm của thể loại nghị luận văn chương Đó là những đặc điểm về nội dung, về tính chỉnh thể, tính lôgíc và tính đối thoại trong tác phẩm Ngoài ra, nó còn bộc

lộ những sáng tạo của Hoài Thanh ở chủ đề, cách lập luận, giọng điệu, ngôn từ… tạo nên sức hấp dẫn của đoạn trích Học sinh sẽ bị hấp dẫn, hứng thú bởi cách viết mềm mại, uyển chuyển của câu văn nghị luận giàu chất thơ

- Thưởng thức được giá trị nhân văn và bài học rút ra từ đoạn trích

“Một thời đại trong thi ca” Sức mạnh của tác phẩm văn chương không phải

tự khắc dẫn người ta đến những hành động, mà trước hết là tạo nên sự biến đổi bên trong của thế giới tinh thần người đọc, bồi dưỡng tâm hồn, tư tưởng, nhân cách của người học Học sinh qua bi kịch và cách giải quyết bi kịch của của các nhà thơ mới sẽ thấy được tình yêu tiếng Việt và yêu quê hương yêu quê hương đất nước của thế hệ cha anh Từ đó hình thành ở các em niềm tự hào về truyền thống yêu nước của cha ông, bồi dưỡng bài học làm người: bồi dưỡng trách nhiệm công dân (tình yêu và niềm tự hào đối với quê hương đất nước, nâng cao giá trị đạo đức, nhân sinh, tư tưởng) và tìm kiếm trách nhiệm thi nhân (sự đổi mới cho nền thi ca dân tộc ở cả nội dung và hình thức)

Như vậy, qua hoạt động thưởng thức, học sinh không chỉ được cảm nhận, rung động trước sự hấp dẫn, vẻ đẹp của sự sáng tạo ngôn ngữ trong đoạn trích, làm sâu sắc thêm khả năng cảm thụ , phân tí ch văn chương, mà quan trọng hơn là bồi dưỡng ở các em tình yêu với cái đẹp , với nghệ thuật , với con người và với cuộc đời

Tóm lại, trong dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca, các hoạt

động nhận thức, đánh giá và thưởng thức phải được tiến hành đồng bộ, hài hòa, chặt chẽ thì mới tạo ra hiệu quả của sự tiếp nhận và nâng cao năng lực văn học cho học sinh

1.3 Thực trạng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức trong dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh

Đoạn trích Một thời đại trong thi ca mới được đưa vào trong chương

trình Ngữ văn trung học phổ thông ở lớp 11, giảng dạy ở tiết học 109 - 110, học kì II

1.3.1 Định hướng của SGK, SGV khi dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca”

1.3.1.1 Định hướng của SGK Ngữ văn 11, tập 2

Mục kết quả cần đạt: định hướng khá rõ ràng những nội dung kiến thức

mà học sinh cần nhận thức, đánh giá và thưởng thức là nội dung và nghệ thuật đoạn trích, phong cách phê bình của Hoài Thanh

Phần tiểu dẫn: Để giúp học sinh dễ dàng tiếp nhận đoạn trích Một thời đại trong thi ca, sách giáo viên giới thiệu được những nét cơ bản và tiêu biểu nhất về tác giả Hoài Thanh và tiểu luận Một thời đại trong thi ca một cách

khá chi tiết, cụ thể

Phần ghi nhớ: đã khái quát được nội dung cốt yếu và đánh giá được

nghệ thuật lập luận và văn phong đoạn trích

Phần hướng dẫn học bài: đưa ra các câu hỏi tương đối phù hợp với

mục kết quả cần đạt Trong 5 câu hỏi dành cho học sinh thì có 4 câu đòi hỏi các em vận dụng năng lực nhận thức, 1 câu đòi hỏi vận dụng năng lực đánh giá Chưa có câu hỏi kích thích năng lực thưởng thức của học sinh

Phần luyện tập: bao gồm 3 câu hỏi giúp học sinh trau dồi, kiểm tra,

khắc sâu kiến thức, rèn luyện trí tưởng tượng, khả năng viết và khả năng thuyết trình Trong 3 câu hỏi dành cho học sinh có 2 câu hỏi đòi hỏi học sinh vận dụng năng lực nhận thức, 1 câu đòi hỏi năng lực đánh giá Chưa có câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng năng lực thưởng thức

Vậy, qua khảo sát định hướng của sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập 2 về

dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca chúng ta nhận thấy sách giáo

khoa đã định hướng khá cụ thể, chi tiết về dạy học đoạn trích Định hướng của sách giáo khoa đòi hỏi học sinh phải kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá để trả lời các câu hỏi trong phần hướng dẫn học bài và phần luyện tập Tuy nhiên, hoạt động thưởng thức trong dạy học đoạn trích này chưa được định hướng rõ ràng

1.3.1.2 Định hướng của SGV Ngữ văn 11, tập 2

Về mục tiêu bài học: định hướng rõ ràng những kiến thức mà học sinh

cần tiếp nhận

Về những điểm cần lưu ý:

- Phần nội dung: Sách đưa ra đặc điểm của bài học (4 đặc điểm) và chỉ

ra trọng tâm bài học (1 ý) giúp giáo viên đi đúng hướng trong giảng dạy

- Phần phương pháp và tiến trình tổ chức dạy học:

+ Phương pháp dạy học: Định hướng cho giáo viên trong quá trình giảng dạy cần bổ sung thêm kiến thức; thẩm bình, thưởng thức và học tập những đoạn văn mẫu mực; kết hợp giải thích, giảng bình và hướng dẫn học sinh phát hiện luận điểm Vậy, sách giáo viên đã đưa ra được định hướng kết hợp hoạt động nhận thức, đánh giá, thưởng thức trong dạy học đoạn trích Tuy

nhiên, định hướng của sách giáo viên vẫn chưa thật sự cụ thể, rõ ràng

+ Tiến trình tổ chức dạy học: Định hướng dạy học chia làm ba phần: tìm hiểu về tác giả và đoạn trích, phát hiện và phân tích các ý chính của nội dung đoạn trích, tìm hiểu nghệ thuật đoạn trích Nhiều yêu cầu đối với học sinh được đưa ra trong quá trình dạy học để hướng học sinh tham gia vào hoạt động nhận thức, đánh giá, thưởng thức đoạn trích Ví dụ:

GV cho HS phát biểu những gì các em biết về Hoài Thanh và trình bày

những ý chính trong phần Tiểu dẫn

GV hướng dẫn HS phát hiện các ý chính của nội dung đoạn trích để thấy cách dẫn dắt vấn đề của tác giả

GV hỏi: Anh (chị) thích nhất câu văn hay đoạn văn nào và lí giải vì sao lại thích

GV hướng dẫn HS phát hiện điểm đặc sắc của đoạn văn mà cũng là văn phong của Hoài Thanh

Vậy, học sinh qua quá trình hoạt động trên có thể tiếp nhận được đoạn

trích Một thời đại trong thi ca Tuy nhiên, sự kết hợp hoạt động nhận thức,

đánh giá, thưởng thức trong dạy học vẫn chưa được thể hiện rõ ràng

1.3.2 Khảo sát giáo án dạy học đoạn trích “Một thời đại trong thi ca”

Để có cái nhìn toàn diện hơn về dạy học đoạn trích Một thời đại trong thi ca chúng tôi tiến hành khảo sát ba giáo án và các hoạt động dạy học của ba

giáo viên Trong ba giáo án có hai giáo án dạy theo chương trình chuẩn, giáo

án còn lại dạy theo chương trình nâng cao

Chúng tôi nhận thấy các bài soạn đều hướng tới mục tiêu bài học, làm làm rõ giá trị nội dung và nêu bật giá trị nghệ thuật của đoạn trích Tuy nhiên các giáo án có sự khác nhau, rõ nhất là giữa hai giáo án theo chương trình chuẩn và giáo án theo chương trình nâng cao Sự khác nhau chủ yếu ở bố cục

phần đọc hiểu văn bản

Giáo án theo chương trình chuẩn tiến hành đọc hiểu văn bản theo bố cục ba phần:

- Nguyên tắc xác định tinh thần thơ mới

- Tinh thần thơ mới

- Sự vận động của thơ mới xung quanh cái tôi và bi kịch của nó

Nội dung của hai giáo án theo chương trình chuẩn không khác nhau nhiều Giáo án theo chương trình nâng cao tiến hành đọc hiểu văn bản theo hai phương diện nội dung và nghệ thuật