Phát triển mô hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long phù hợp với chủ trương của Đảng”Về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể”NQ ĐH
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Hợp tác xã là kiểu tổ chức kinh tế còn tồn tại ở nhiều nướctrên thế giới trong đó có Việt Nam, hợp tác xã hoạt động trong nhiềulĩnh vực của nền kinh tế quốc dân nó giữ vị trí như một thành phầnkinh tế
Đồng bằng sông Cửu Long, với hệ thống kênh rạch dày đặc,vận tải bằng đường thủy, đường bộ là một phù hợp tất yếu Mô hìnhhợp tác xã (HTX) vận tải thủy-bộ nội địa là một trong những thànhphần kinh tế quan trọng Là bộ phận hợp thành của ngành giao thôngvận tải của vùng này Tuy nhiên, cho đến nay, các hợp tác xã vẫnđang hoạt động với qui mô nhỏ, thiếu bền vững, chưa khai thác hếtlợi thế các nguồn lực và chưa thực sự hiệu quả trong khi nhu cầu vậntải của toàn vùng là khá lớn
Phát triển mô hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng
bằng sông Cửu Long phù hợp với chủ trương của Đảng”Về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể”(NQ ĐH
XI), và Quyết định số 11/2012/QĐ-TTg ngày 10/02/2012 của Thủ
tướng Chính phủ “Phê duyệt qui hoạch phát triển giao thông vùng kinh tế trọng điểm đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020 và định hướng 2030”.
Chính vì vậy, cần thiết phải có nghiên cứu, đề xuất các giảipháp, nhằm phát triển mô hình này trong giai đoạn tới Với ý nghĩa
trên, tôi chọn đề tài: “Phát triển hợp tác xã vận tải thủy- bộ nội địa
ở đồng bằng sông Cửu Long” làm đề tài nghiên cứu cho luận án
tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành Kinh tế chính trị
Trang 22 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu lý luận và thực tiễn phát triển loại hình hợp tác xã
vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long Coi đây là mô
hình tổ chức hợp tác xã vận tải nội địa tiêu biểu cần được nhân rộng
3 Mục đích nghiên cứu
Luận án đánh giá một cách tổng thể thực trạng hợp tác xã vậntải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long và sự tác động cácchính sách của Nhà nước Đề xuất những giải pháp đồng bộ, phù hợp
để thúc đẩy mô hình hợp tác xã này phát triển trong giai đoạn tới
4 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi về không gian: Luận án nghiên cứu tổng thể mô hình
hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở 13 tỉnh đồng bằng sông CửuLong
Phạm vi về thời gian: Phân tích, đánh giá thực trạng các hợp tác
xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long Sự tác độngcác chính sách của Nhà nước, giai đoạn từ 2003 đến 2012 Đề xuấtmột số quan điểm, giải pháp nhằm phát triển mô hình hợp tác nàyđến năm 2020 và định hướng đến 2030
Phạm vi nội dung: Luận án nghiên cứu phát triển hợp tác xã vận
tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long đặt trong mối quanhệ: Chế độ sở hữu tư liệu sản xuất(vốn, phương tiện), trình độ củangười lao động, môi trường tự nhiên và chính sách của Nhà nước
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
Trên góc độ Kinh tế chính trị, kinh nghiệm phát triển hợp tác xã
ở một số nước trên thế giới Rút ra bài học cho phát triển hợp tác xãvận tải thuỷ-bộ nội địa trong nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trang 3Đánh giá thực trạng phát triển của các hợp tác xã vận tải thủy-bộnội địa trong thời gian qua Sự cần thiết phải phát triển mô hình kinh
tế hợp tác này ở đồng bằng sông Cửu Long
Đề xuất những quan điểm, giải pháp cơ bản để phát triển hợp tác
xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020
và định hướng đến năm 2030
6 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp thu thập thông tin
Tác giả tiến hành thu thập các văn bản, tài liệu, các nguồn số liệuthứ cấp và số liệu sơ cấp có liên quan đến nội dung nghiên cứu
Phương pháp sử lý thông tin
Tiến hành phân loại các số liệu thống kê, các tài liệu theo yêucầu của đề tài, xử lý số liệu thống kê để đưa về một chuẩn
Phương pháp phân tích thông tin
Sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch
sử NCS dùng phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích điểnhình so sánh Trên cơ sở số liệu thống kê, đánh giá hiệu quả kinh tế-
xã hội của các hợp tác xã Vận tải thủy- bộ nội địa ở 13 tỉnh đồngbằng sông Cửu Long (chọn một số hợp tác xã làm đại diện)
7 Những đóng góp của luận án
Thứ nhất, bổ sung vào cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò, tác
dụng của hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa trong nền kinh tế thịtrường định hướng XHCN ở Việt Nam
Thứ hai, phân tích và làm rõ thực trạng hoạt động của mô hình
hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long, đánhgiá những thành công, tồn tại, tìm ra nguyên nhân của vấn đề còn
Trang 4đang cản trở sự phát triển mô hình HTX này Coi đây là mô hình tiêubiểu cần được nhân rộng trong toàn vùng.
Thứ ba, đề xuất một số quan điểm cơ bản và giải pháp chủ yếu,
nhằm phát triển các hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằngsông Cửu Long trong giai đoạn tới
Thứ tư, kết quả nghiên cứu của luận án làm tài liệu tham khảo
khi xây dựng chiến lược phát triển kinh tế-xã hội và chiến lược pháttriển giao thông vận tải ở vùng đồng bằng sông Cửu Long Đồng thời
có thể dùng làm tài liệu giảng dạy trong các trường chính trị khi nói
về vai trò của các thành phần kinh tế
Chương 2: Lý luận và thực tiễn về phát triển hợp tác xã vận tải
thủy-bộ nội địa
Chương 3: Thực trạng phát triển của hợp tác xã vận tải thủy-bộ
nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long
Chương 4: Giải pháp chủ yếu để phát triển hợp tác xã vận tải
thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long
Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã trên thế giới
Trang 5Đã có một số tác giả trong nước nghiên cứu về hợp tác xã trên thếgiới mà NCS tiếp cận:
(1)Tiến sĩ Đặng Kim Sơn- viện trưởng Viện Chính sách và Chiến
lược phát triển nông nghiệp và nông thôn (Vụ HTX-BKH&ĐT), bài:
“Kinh nghiệm phát triển hợp tác xã ở Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản”;
(2) Tác giả Hồng Vân với bài: “Mô hình kinh tế hợp tác xã của một
số nước Châu Á”,Tạp chí công nghiệp10/2010;
(3) 02 bài phóng sự: “Châu Âu vẫn còn nhiều hợp tác xã vận tải”, và
“Kinh nghiệm tổ chức hợp tác xã vận tải ở ThaiLan”, tác giả P.A báo
Giao thông vận tải online ngày 18/01/2008;
(4)Tiến sĩ Đào Xuân Cần, chủ tịch Liên minh hợp tác xã Việt Nam
(chủ biên), cuốn: “Phong trào hợp tác xã một số nước trên thế giới
và Việt Nam”, Nxb Thông tin và truyền thong, Hà Nội 2012;
1.2 Các công trình nghiên cứu về hợp tác xã ở trong nước
Vấn đề tổ chức hợp tác xã trong ngành Giao thông vận tải đã có một
số tác giải đề cập:
(1)Tiến sỹ Ngô Xuân Sơn có bài: “Nâng cao nhận thức và phát huy
vai trò vận tải thủy đa phương thức”, tạp chí Cánh Buồm số 44, năm2008;
(2)Ông Trần Đỗ Liêm Chủ nhiệm hợp tác xã vận tải Rạch Gầm, có
bài: “Vận tải thủy ngoài quốc doanh thời đổi mới” tạp chí Cánh
Buồm số 78, năm 2002;
(2).Phóng viên P.A “Hợp tác xã giao thông vận tải: Cơ hội và thách
thức” trên báo giao thông vận tải online ngày 25/8/2010;
Trang 61.3.Những kết quả nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về phát triển hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu long
1.3.1 Những vấn đề các tác giả đã làm rõ
Những công trình nghiên cứu đều đã góp phần làm rõ được
sự ra đời của hợp tác xã ở các quốc gia và vùng lãnh thổ là: Xuất phát
từ nhu cầu hợp tác của người nông dân và trình độ của người laođộng nông nghiệp Hợp tác xã có vị trí, vai trò rất quan trọng trongphát triển kinh tế-xã hội Chính phủ đã coi tổ chức hợp tác xã là “cầunối” giữa chính phủ và nông dân Thông qua hợp tác xã, các chínhsách của Chính phủ được chuyển tới người nông dân và cũng thôngqua nông dân Chính phủ hiểu được những nguyện vọng, ý kiến củanông dân Chính phủ coi phát triển hợp tác xã là một công cụ thựchiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn
Hợp tác xã tồn tại đã lâu và có tính phổ biến ở nhiều nước,đáp ứng sự đòi hỏi của quá trình phát triển kinh tế của mỗi nước, phùhợp yêu cầu của Quy luật quan hệ sản xuất luôn thích ứng với tínhchất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất
1.3.2 Vấn đề các tác giả chưa đề cập tới
Tác giả chưa đề cập nhiều đến hợp tác xã vận tải, chỉ cóphóng viên P.A đã đề cập đến hợp tác xã vận tải ở CHLB Đức vàThailan, nhưng cũng chỉ nêu nên ngành nghề kinh doanh, lĩnh vựchoạt động, chưa nói đến phương thức hoạt động, qui mô và kết quảhoạt động sản xuất kinh doanh
Chưa đánh giá tổng quan về hiệu quả kinh tế -xã hội, và sựcần thiết phải phát triển mô hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ởđồng bằng sông Cửu Long
Trang 7Chưa có sự so sánh mô hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nộiđịa với kiểu tổ chức loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty
cổ phần, doanh nghiệp tư nhân
1.3.3.Những vấn đề nghiên cứu sinh sẽ tập trung giải quyết trong luận án
Một là: Luận giải tính tất yếu khách quan của sự tồn tại và phát
triển loại hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa trong ngành Giaothông vận tải nước ta
Hai là: Thực trạng phát triển hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa ở
đồng bằng sông Cửu Long So sánh tính ưu việt của mô hình hợp tác
xã vận tải thủy-bộ nội địa với kiểu tổ chức kinh doanh vận tải nội địatheo loại hình công ty Coi đây là mô hình tổ chức hợp tác xã vận tảinội địa tiêu biểu cần được nhân rộng trong giai đoạn tới
Ba là: Đề xuất những giải pháp để phát triển mô hình hợp tác xã
vận tải thủy-bộ nội địa ở đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạntới
Chương 2
LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ
VẬN TẢI THỦY- BỘ NỘI ĐỊA 2.1 Một số khái niệm
2.1.1 Khái niệm hợp tác xã
Theo Liên minh hợp tác xã Quốc tế (ICA): “Hợp tác xã là một hiệp hội tự chủ do các cá nhân tự nguyện liên kết với nhau nhằm thoả mãn nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua việc hình thành doanh nghiệp do tập thể xã viên đồng
sở hữu và quản lý dân chủ”[102]
Trang 8Luật Hợp tác xã 2003 của nước ta: ”Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cũng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế- xã hội của đất nước.
Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật” (điều1 Luật HTX 2003) Luật HTX 2013, có hiệu lực từ ngày 01/7/ 2013: ” Hợp tác xã
là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã”
2.1.2 Khái niệm hợp tác xã vận tải
Căn cứ vào Luật Hợp tác xã, kết hợp với đặc thù của ngành vậntải có thể khái niệm HTX vận tải như sau: Hợp tác xã vận tải là tổchức kinh tế tập thể có tư cách pháp nhân của những người lao độnghành nghề kinh doanh vận tải, có nhu cầu và lợi ích chung, tự nguyệngóp vốn (bằng phương tiện hoặc tư liệu sản xuất khác) và công sức đểhợp tác sản xuất kinh doanh trong lĩnh vực giao thông vận tải và dịch
vụ khác có liên quan đến vận tải, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về vốn
và hoạt động kinh doanh,nhằm hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau trong kinhdoanh vận tải và dịch vụ vận tải
Trang 92.1.3 Khái niệm hợp tác xã vận tải thủy- bộ nội địa
Hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa: Là tổ chức kinh tế tập thể
có tư cách pháp nhân của những người lao động hành nghề kinhdoanh vận tải thủy, bộ nội địa Có nhu cầu vì lợi ích chung, tự nguyệngóp vốn(bằng phương tiện hoặc tư liệu sản xuất khác) để hợp tác sảnxuất kinh doanh vận tải kết hợp thủy-bộ và dịch vụ vận tải Cùng tựchịu trách nhiệm về vốn và hoạt động kinh doanh, nhằm hỗ trợ lẫnnhau Để nâng cao chất lượng, hiệu quả, năng lực cạnh tranh tronghoạt động sản xuất kinh doanh vận tải và dịch vụ vận tải thủy-bộ nộiđịa
2.1.4 Khái niệm về phát triển hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa
Phát triển hợp tác xã vận thủy-bộ nội địa: Là sự gia tăng về sốlượng, chất hợp tác xã bao gồm:Qui mô ngành nghề, vốn, nhân lực,doanh thu, cơ sở vật chất và hiệu quả sản xuất kinh doanh
2.2 Sự cần thiết phải phát triển HTX vận tải thủy-bộ nội địa
Thứ nhất, người nào, tổ chức nào sở hữu tư liệu sản xuất, sẽ
quyết định mục đích sản xuất và cơ chế điều tiết của nền sản xuất Sởhữu giữ vai trò chi phối hai mặt còn lại của quan hệ sản xuất Tức làquyết định đến phương thức, phương pháp của việc tổ chức và quản
lý sản xuất Quyết định tính chất và hình thức phân phối sản phẩm
Trang 10Thứ hai, chế độ sở hữu quyết định địa vị khác nhau của con
người, của các giai cấp và các mối quan hệ lẫn nhau của họ trong quátrình sản xuất Từ đó nó quyết định các mối quan hệ trong trao đổi vàphân phối Như vậy, sở hữu vừa là quan hệ kinh tế, vừa là quan hệpháp lý
Trong quá trình sản xuất, nếu tổ chức mô hình quản lý sản xuấtphù hợp với tính chất của sở hữu, nó sẽ làm cho sở hữu phát huy tácdụng Đó là khai thác có hiệu quả cao nhất năng lực của tư liệu sảnxuất, làm gia tăng sản phẩm xã hội Khi cơ chế phân phối sản phẩm
xã hội hợp lý Sẽ là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, có nghĩa làlàm cho quá trình sản xuất được thực hiện liên tục Cũng chính là tổchức quản lý và phân phối đã tác động trở lại sở hữu
2.2.1.2 Do tính chất sản xuất kinh doanh của ngành vận tải
Xuất phát từ tính chất của sở hữu phương tiện vận tải, trình
độ của những người tham gia kinh doanh vận tải và điều kiện tựnhiên Tổ chức mô hình “hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa” là phùhợp và đáp ứng nguyện vọng của người dân Tận dụng được thếmạnh của hệ thống đường thủy và đường bộ Nâng cao hiệu suất sửdụng phương tiện vận tải Mở rộng được qui mô và thuận lợi choquản lý của nhà nước
Phát triển mô hình hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa, thỏamãn yêu cầu của Qui luật quan hệ sản xuất luôn thích ứng với tínhchất và trình độ của lực lượng sản xuất Phù hợp với đặc điểm củangành vận tải thủy, bộ nội địa và chính sách phát triển các thành phầnkinh tế của nhà nước ta
2.2.2 Vị trí, vai trò của hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa
Trang 112.2.2.1 Vai trò kinh tế
Thứ nhất, thu hút được những cá nhân khác nhau có nguyện
vọng và nhu cầu kinh doanh vận tải thủy-bộ nội địa Cùng tự nguyệngóp vốn liên kết với nhau trên tinh thần tương trợ, tự chủ, tự quản,bình đẳng, công khai giữa các thành viên Nhằm mang lại lợi ích tốtnhất cho các thành viên tham gia Khai thác được các nguồn lực trongdân vào phát triển kinh tế, phát huy lợi thế vùng
Thứ hai, thông qua hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa nâng
cao đời sống vật chất và tinh thần cho xã viên một cách tốt nhất Gópphần thúc đẩy kinh tế-xã hội trong khu vực phát triển Thúc đẩyphong trào hợp tác xã phát triển và tiến tới liên kết các hợp tác xã vớinhau sẽ tạo nên năng lực cạnh tranh lớn
2.2.2.2 Vai trò xã hội
Trước hết, xã viên của hợp tác xã sẽ tiết kiệm nguyên vật
liệu, giảm chi phí để tối ưu hóa lợi nhuận cho chính mình Nhưngcũng phải nâng cao chất lượng sản phẩm để mình tiêu thụ, qua đócộng đồng xã hội cũng được hưởng sản phẩm tốt do hợp tác xã cungứng
Thứ hai, hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa có nhiều xã viên
thì hợp tác xã càng có nhiều thị phần Lượng khách hàng càng lớn (donăng lực vận chuyển tăng, đảm nhận được nhiều hợp đồng vậnchuyển có khối lượng lớn), kinh doanh càng có hiệu quả Thu hútđược nhiều lao động, giải quyết việc làm ở nông thôn Góp phần xóađói giảm nghèo, phân công lại lao động xã hội và phát triển nôngthôn
Thứ ba, trong hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa quyền biểu quyết của thành viên là bình đẳng theo “nguyên tắc mỗi xã viên một
Trang 12phiếu bầu” Không phụ thuộc vào số vốn góp nhiều hay ít, thời gian
tham gia hợp tác xã lâu hay mới, sử dụng dịch vụ của hợp tác xãnhiều hay ít Thông qua Đại hội xã viên phát huy quyền làm chủ củamình
2.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa
2.3.1 Nhân tố khách quan
Dân cư, lao động (số lượng, chất lượng và phân bố dân cư)
và điều kiện tự nhiên sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế-xã hội vàtác động trực tiếp tới phát triển hợp tác xã vận tải
2.3.2 Nhân tố chủ quan
Chính sách phát triển kinh tế của Đảng, pháp luật của Nhànước là khung pháp lý tác động không nhỏ vào sự phát triển hợp tác
xã vận tải thủy-bộ nội địa
2.4 Nội dung phát triển hợp tác xã vận tải thủy-bộ nội địa 2.4.1 Các tiêu chí đánh giá
-Kết quả sản xuất kinh doanh
-Qui mô sản xuất kinh doanh
-Cơ sở vật chất (vốn, tài sản, nhà xưởng…)
-Tổng số lao động: Bao gồm số lượng và chất lượng lao động
- Hiệu quả sử dụng vốn
-Lợi nhuận sau thuế
- Nộp ngân sách
-Thu nhập bình quân cho một xã viên
Căn cứ vào chuyên ngành đào tạo ”Kinh tế chính trị”.Trong luận án
NCS chọn một số tiêu chí để đánh giá phát triển hợp tác xã vận tải