Nói cách khác, tưtưởng nhân văn Nguyễn Trãi có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp thu, phát triển tư tưởng nhân văn,chủ nghĩa nhân văn Việt Nam.Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh quyết
Trang 1V KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Triệu Quang Minh
TƯ TƯỞNG NHÂN VĂN CỦA NHO GIÁO
VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ TRONG TƯ TƯỞNG NGUYỄN
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Triệu Quang Minh
TƯ TƯỞNG NHÂN VĂN CỦA NHO GIÁO
VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ TRONG TƯ TƯỞNG
Trang 2Công trình được hoàn thành tại: Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học Xã hội
Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Lê Thị Lan
2 GS.TS Nguyễn Tài Thư
Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt
Viện Triết học, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh
Phản biện 2: PGS TS Phạm Văn Nhuận Viện Khoa học Xã hội Nhân văn Quân sự - Bộ Quốc Phòng Phản biện 3: PGS.TS Lương Khắc Hiếu Học viện Báo chí và Tuyên truyền Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học Viện Họp tại:
Vào hồi:……….giờ…… phút, ngày…… tháng……… năm
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:
Trang 3
Trang 4
CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
1 Triệu Quang Minh: Giáo dục đạo đức truyền thống cho thanh niên trong giai đoạn hiện
nay, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 3/2004, số ISSN:0868-3492, tr23
2 Triệu Quang Minh, Trần Thị Lan Hương: Vấn đề con người trong qua
Hàn Phi, Tạp chí Triết học, số 2/2009, số ISSN:0866-7632, tr68
3 Trần Lan Hương, Triệu Quang Minh: Một số nội dung cơ bản của phạm trù Hiếu trong
Nho giáo sơ kỳ, Tạp chí Triết học, số 7/2009, số ISSN:0866-7632, tr66
4 Triệu Quang Minh: Bàn về vấn đề con người trong tư tưởng triết học của Hàn Phi Tử Tạp
chí Giáo dục lý luận, số 1/2009, số ISSN:0868-3492, tr52
5 Triệu Quang Minh: Bàn về một số yếu tố triết học trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, Tạp chí
Giáo dục lý luận, số 7/2009, số ISSN:0868-3492, tr37
6 Triệu Quang Minh, Trần Thị Lan Hương: Mâu thuẫn giữa văn hóa truyền thống và hiện đại
ở nông thôn đồng bằng bắc bộ hiện nay, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 5/2010, số ISSN:0868-3492,
tr91
7 Triệu Quang Minh, Trần Thị Lan Hương: Giá trị nhân văn trong quan niệm về hiếu đạo
của Nho giáo nguyên thủy, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 5/2010, số ISSN:1013-43428, tr69
8 Triệu Quang Minh: Đạo hiếu trong quan niệm của một số nhà Nho tiêu biểu Việt Nam, Tạp
chí Giáo dục lý luận, số 12/2010, số ISSN:0868-3492, tr41
9 Triệu Quang Minh: Nhận diện về tiến bộ xã hội trên lĩnh vực đạo đức trong điều kiện kinh
tế thị trường ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 4/2011, số ISSN:0868-3492, tr44
10 Triệu Quang Minh: Nguyễn Trãi và giá trị nhân văn truyền thống Việt Nam, Tạp chí Giáo
13 Triệu Quang Minh: Khát vọng hạnh phúc cho con người trong học thuyết nhân văn Nho
giáo nguyên thủy, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 1/2013, số ISSN:0868-3492, tr34
14.Triệu Quang Minh: Nhận diện quan niệm nhân văn của phương Đông và phương Tây, Tạp chí Giáo dục lý luận, số 7/2013, số ISSN:0868-3492, tr55
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài
Trong khi giới trí thức, khoa học và những người quan tâm đến vấn đề học thuật còn đangtiếp tục bàn cãi về tính chất của nền văn minh đương đại thì có một thực tế không thể chối cãi đượclà: tiếng chuông cảnh tỉnh về sự sa sút đạo đức, về sự sòng phẳng đến mất nhân tính trong mối quan
hệ giữa người với người, về sự rạn nứt và thay thế của các hệ chuẩn giá trị đang gióng lên ở hầukhắp các quốc gia Cùng với đó, nhân loại đang tiếp tục đối mặt với một sự bất ổn toàn diện về cảkinh tế, chính trị và văn hóa Để khắc phục và giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu liên quanđến loài người như chiến tranh, dịch bệnh, đói nghèo, ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên, phainhạt lý tưởng sống…các tổ chức quốc tế đều khuyến nghị các quốc gia, dân tộc và mỗi cá nhântham gia vào việc thúc đẩy phát triển và phổ biến rộng khắp một nền văn hóa hòa bình, dân chủ, tự
do, đoàn kết cùng tiến bộ dựa trên cơ sở nhân văn
Trong bối cảnh thế giới khẳng định và đề cao tư tưởng nhân văn, coi đó như chất keo kếtdính, liên kết con người lại gần nhau hơn để cùng giải quyết các xung đột, Nho giáo đang được khaithác, vận dụng đang tiếp tục nhận được khai thác và vận dụng không chỉ ở các nước phương Đông –những nước chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa Nho giáo trong lịch sử, mà còn ở nhiều nướcphương Tây Chính những hành công của một số nước trong việc vận dụng Nho giáo để ổn định vàphát triển xã hội đã đưa tới kỳ vọng có thể khai thác Nho giáo với tư cách là một trong những cơ sở,tiền đề tư tưởng để giải quyết những vấn đề bất ổn của thế giới Do đó, tư tưởng nhân văn của Nhogiáo cần được tiếp tục nghiên cứu một cách kỹ lưỡng và cụ thể hơn nữa
Tuy giá trị nhân văn Việt vốn có trong truyền thống dân tộc, trong mỗi con người Việt Namsong dưới sự ảnh hưởng của Nho giáo, nhất là ở giai đoạn Nho giáo cực thịnh, các giá trị đạo đứcViệt đã được hệ thống hoá, được khuôn vào các tiêu chí mang tính quy tắc để đánh giá phẩm cáchcon người Việc đánh giá một cách khách quan, toàn diện và lịch sử cụ thể về những ảnh hưởng của
tư tưởng nhân văn Nho giáo khi gia nhập vào hệ giá trị nhân văn dân tộc là công việc cần thiết đểkhẳng định những giá trị mang bản chất Việt và tính phổ biến toàn nhân loại lúc nào cũng vốn cótrong các tư tưởng nhân văn Bên cạnh đó, cần thấy rằng Nho giáo ở Việt Nam là kết quả của quátrình tiếp biến Nho giáo cho phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể của dân tộc Sự tiếp biến này, đốivới các nhà tư tưởng trong lịch sử cũng không hoàn toàn giống nhau
Trong danh sách các đại biểu tiêu biểu của giới nhân sỹ trí thức được đào tạo theo sách vở Nhogiáo, Nguyễn Trãi được biết đến với tư cách một nhà Nho Việt tiêu biểu Ông được coi là hiện thân củalương tri Việt, làm rạng danh chủ nghĩa nhân văn Đại Việt Tư tưởng nhân văn Nguyễn Trãi đã thể hiệnvai trò, sức mạnh của tư tưởng trong chính hoạt động thực tiễn vì lợi ích chung của dân tộc, vì conngười của bản thân ông Không những thế, tư tưởng nhân văn ấy còn phát huy tác dụng trong việc địnhhướng về mặt chủ trương, đường lối chính trị, xã hội đương thời và lịch sử dân tộc về sau Tư tưởngnhân văn của Nguyễn Trãi cũng được thực tiễn khẳng định không chỉ có ý nghĩa lịch sử đối với xã hội
Trang 6trong thời đại ông sống mà còn là một tài sản truyền thống có giá trị của dân tộc Nói cách khác, tưtưởng nhân văn Nguyễn Trãi có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp thu, phát triển tư tưởng nhân văn,chủ nghĩa nhân văn Việt Nam.
Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài:“Tư tưởng nhân văn của Nho giáo
và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng của Nguyễn Trãi”, làm đề tài nghiên cứu của mình
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1 Mục đích
Làm rõ tư tưởng nhân văn trong Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng Nguyễn Trãi,
từ đó nêu lên ý nghĩa của tư tưởng nhân văn Nguyễn Trãi đối với việc tiếp thu và phát triển tưtưởng nhân văn ở Việt Nam
2.2 Nhiệm vụ
Một là, phân tích cơ sở hình thành, bối cảnh xã hội tác động đến việc hình thành các tưtưởng nhân văn của Nho giáo
Hai là, dựa trên các tài liệu kinh điển Nho giáo để minh chứng và khái quát những nội dung
cơ bản của tư tưởng nhân văn của Nho giáo,
Ba là, phân tích làm rõ ảnh hưởng tư tưởng nhân văn của Nho giáo trong tư tưởng NguyễnTrãi và chỉ ra những điểm tiếp thu có chọn lọc, phát triển và sáng tạo của ông
Bốn là, khái quát và làm rõ và những ý nghĩa cơ bản của tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãiđối với việc tiếp thu và phát triển tư tưởng nhân văn ở Việt Nam
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
- Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng nhân văn của Nho giáo và ảnh hưởng của nótrong tư tưởng Nguyễn Trãi
- Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong chuyên ngành Lịch sử triết học bằng cách khảocứu tưởng nhân văn của Nho giáo (những tư tưởng chính, cơ bản thông qua tư tưởng của các đạibiểu tiêu biểu của Nho giáo, nhất là Nho giáo Tiên Tần) trong các kinh điển Nho giáo, tư tưởngnhân văn của Nguyễn Trãi (thể hiện rõ sự tiếp thu, phát triển tư tưởng nhân văn của Nho giáo) đượcthể hiện trong các trước tác của ông
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng, những
nguyên lý, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin trong nghiên cứu lịch sử triết học
- Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng các phương pháp: phân tích, tổng hợp, so sánh,
khái quát hoá, thống nhất giữa logic và lịch sử Luận án cũng kết hợp phương pháp sử học, chính trịhọc…
5 Những đóng góp mới của luận án
- Luận án đã tìm hiểu và phân tích một cách chuyên sâu từ phương diện triết học tư tưởngnhân văn của Nho giáo
Trang 7- Luận án đã góp phần gợi mở cách tiếp cận những nội dung kinh điển Nho giáo dựa trênmối tương quan, sự liên hệ trong hệ trục so sánh với khái niệm nhân văn hiện đại.
- Luận án đã khái quát và đặt tên cho những tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi theo ngônngữ hiện đại Trên cơ sở đó, luận án đã phân tích và đánh giá mức độ ảnh hưởng tư tưởng nhân vănNho giáo trong tư tưởng Nguyễn Trãi
- Luận án đã khẳng định ý nghĩa của tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi trong việc tiếp thu
và phát triển tư tưởng nhân văn ở Việt Nam
6 Ý nghĩa của luận án
Về mặt lý luận: Luận án làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn của Nho giáo
và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, đồng thời chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng nhânvăn Nguyễn Trãi đối với việc tiếp thu, phát triển tư tưởng nhân văn ở Việt Nam
Về mặt thực tiễn: Luận án góp phần phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy:Lịch sử Triết học, lịch sử tư tưởng, Cơ sở văn hóa Việt Nam Luận án cũng có thể trở thành tư liệutham khảo cho các chuyên ngành có liên quan
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 9 tiết
Trang 8Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
1.1 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng nhân văn của Nho giáo
1.1.1 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng nhân văn của Nho giáo từ hướng tiếp cận thuật ngữ “nhân văn”
Trong phạm vi nhận thức thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc, tất nhiên bản thân vấn đề tư tưởngnhân văn sẽ không thể tìm thấy và lấy thuật ngữ “nhân văn” làm xuất phát điểm bởi lẽ đây là vấn đềcủa thời kỳ Phục hưng ở Châu Âu Song, với nội hàm khái niệm được định vị, một số học giả đã đặtvấn đề trong hệ trục so sánh để có thể tìm thấy các nội dung mang tính nhân văn của Nho giáo Chẳnghạn:
PGS Hà Thúc Minh trong bài viết “Chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa nhân đạo” và “Chủ
nghĩa nhân văn thế kỷ XXI”, đã đề cập tới nhân văn phương Đông và phân tích bản tính thiện của
Mạnh Tử để cho thấy tính tương liên giữa giáo dục đạo đức với sự hiệu chỉnh con người từ bên trong.Cách tiếp cận của Hà Thúc Minh là một gợi ý khoa học để triển khai luận án trên cơ sở bám sát nộidung khái niệm chứ không phải truy tìm khái niệm một cách siêu hình, cứng nhắc
GS Đỗ Duy Minh gọi Nho giáo cổ điển là học thuyết nhân văn Đột phá trong cách tiếp cậnmới đối với những nội dung kinh điển của Nho giáo của ông là cách tiếp cận mang tính phối hợpđem lại sự tương khớp giữa một học thuyết của thời kỳ cổ đại với học thuyết có tính chất thế giớiquan và phương pháp luận khoa học, chủ nghĩa Mác Tuy nhiên, sự tập trung của tác giả khôngnhằm vào việc chứng minh tính nhân văn của học thuyết Nho giáo cổ điển Tính nhân văn của họcthuyết Nho giáo cổ điển gần như được coi là sự mặc định Sự mặc định này, cần được minh chứngmột cách rõ ràng và thuyết phục hơn
Vi Chính Thông trong “Nho gia với Trung Quốc ngày nay” đã bàn về hạn chế và một số
nguyên nhân khiến cho tư tưởng nhân văn Nho giáo Tiên Tần không phát triển tương dung được vớikhoa học Vi Chính Thông khẳng định quả là có tư tưởng và niềm tin của chủ nghĩa nhân văn trongNho giáo Tiên Tần nhưng không thấy ông chỉ rõ nội dung của tư tưởng nhân văn đó
Không sử dụng thuật ngữ “nhân văn” mà dùng thuật ngữ “nhân bản” song Tào Thượng Bân
trong “Tư tưởng nhân bản của Nho học Tiên Tần” đã khẳng định những nội dung mang tính nhân
bản có trong học thống nhân văn Nho giáo Tiên Tần Ông đã có cách tiếp cận đạt đến bản chất củavấn đề và mở ra một tiềm năng khai thác sâu rộng hơn nội dung này
Tóm lại, từ hướng tiếp cận thuật ngữ “nhân văn” để nghiên cứu “Tư tưởng nhân văn củaNho giáo” có thể thấy sự phân tích và hệ thống các nội dung mang tính nhân văn có trong Nho giáo
đã bước đầu đạt được những kết quả nhất định Song đó mới chỉ là những tiếp cận phái sinh trongmột nội dung lớn khác hoặc chỉ là cách gọi tên rồi minh chứng bằng một vài trích dẫn kinh điển
Trang 91.1.2 Các công trình nghiên cứu về tư tưởng nhân văn của Nho giáo từ hướng tiếp cận nội dung, đại biểu của nó.
Quang Đạm trong “Nho giáo xưa và nay” đã đánh giá và khẳng định về những cống hiến
chủ yếu đáng được nêu lên với xã hội cũ của Nho giáo
Nguyễn Thị Tuyết Mai trong “Quan niệm của Nho giáo về con người, về giáo dục và đào
tạo con người” cũng đặt vấn đề giá trị nhân sinh, thái độ nhân sinh và trách nhiệm nhân sinh của
nhà và triển khai thành một vấn đề có tính nhân văn căn bản hơn, thiết dụng với mỗi cá nhân, đó làvấn đề sống để làm gì?
GS.Trần Đình Hượu trong “Các bài giảng về tư tưởng Phương Đông” cũng cho rằng: chủ
nghĩa nhân đạo của Nho giáo quả thật là cao cả vì nó yêu thương con người nhưng rốt cuộc chủnghĩa nhân đạo của Nho giáo chỉ là lòng thương vô bổ…Nhưng cũng không phải vì thế mà nói Nhogiáo phản động, nó là nhân đạo nhưng cái nhân đạo của nó không thể phát triển
Cuốn “Ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người Việt Nam hiện nay” do GS.Nguyễn Tài Thư chủ biên có một chương bàn về “Nho giáo sơ kỳ và ảnh hưởng của nó đối với
con người Việt Nam hiện nay”, tác giả đã nêu lên những vấn đề liên hệ với vấn đề các giá trị phổ
biến toàn nhân loại trong Nho giáo sơ kỳ Tuy nhiên chưa thấy các tác giả xâu chuỗi, hệ thống hóatiến trình hình thành và phát triển các giá trị toàn nhân loại này trong Nho giáo
Đi vào từng đại biểu của Nho giáo, Lý Tường Hải trong “Khổng Tử” cho rằng Nho học là một loại “học vấn của đời sống Nguyễn Hiến Lê trong “Khổng Tử” cũng khẳng định: công của
Khổng Tử rất lớn, nhất là về phương diện luân lý, ông là một luân lý gia có tinh thần nhân bản cao,ông yêu con người, tin ở bản tính con người có thể cải hóa được; ông trọng sự nhân ái, sự côngbằng, tặng nhân loại một hệ thống luân lý hợp tình người, để lặp lại trật tự xã hội, thay đổi thế giới
Phạm Đình Đạt trong “Học thuyết tính thiện của Mạnh Tử với việc giáo dục đạo đức ở
nước ta hiện nay” đã tập trung vào việc phân tích nguồn gốc, nội dung cơ bản trong học thuyết tính
thiện của Mạnh Tử để minh chứng về ý nghĩa của nó đối với việc giáo dục đạo đức con người Việthiện nay Nhưng do hạn chế về mục đích nghiên cứu cho nên chất và lượng dành cho phần này chưanhiều
Như vậy, trong các công trình nghiên cứu kể trên, tư tưởng nhân văn của Nho giáo đã đượctiếp cận và nhận diện ở những phạm vi nhất định Tuy vậy, nội dung cụ thể, cơ sở nảy sinh, diễntiến thay đổi và phát triển các tư tưởng này cũng như các minh chứng kinh điển của chúng chưađược đề cập hoặc chỉ mới ở mức độ rất hạn chế Đây là vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu sâunghiên cứu nhiều hơn nữa
1.2 Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của Nho giáo nói chung, tư tưởng nhân văn của Nho giáo nói riêng trong tư tưởng Nguyễn Trãi
Tư tưởng của Nguyễn Trãi cũng như công lao của ông trong lịch sử đã được giới nghiên cứukhai thác từ sớm trong tiến trình lịch sử Khi đặt trọng tâm ở việc khảo cứu sự ảnh hưởng của tư
Trang 10tưởng nhân văn của Nho giáo trong tưởng Nguyễn Trãi, luận án chỉ khoanh vùng ở những tài liệu
có liên quan trực tiếp và gián tiếp chứ không khảo cứu toàn bộ tài liệu về Nguyễn Trãi
Cuốn “Lịch sử tư tưởng Việt Nam” GS Nguyễn Tài Thư (chủ biên), dành một chương để
khảo cứu về “Nguyễn Trãi – Nhà tư tưởng vĩ đại của thế kỷ XV và của lịch sử tư tưởng dân tộc” vàkhẳng định những tư tưởng của Nguyễn Trãi không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử mà còn vượt quagiới hạn không thời gian để tỏ rõ sức mạnh định hướng, chỉ đạo của lý luận đối với thực tiễn
Võ Xuân Đàn với “Những cống hiến của tư tưởng Nguyễn Trãi vào lịch sử Việt Nam” nhận
định: Dấu ấn về Nho giáo trong tư tưởng Nguyễn Trãi khá đậm nhưng nó là những nội dung tích cực,
“cách mạng” của học thuyết Khổng Mạnh nguyên thủy Tuy nhiên, do tiếp cận từ góc độ lịch sử nêntác giả chưa khái quát hóa, trừu tượng hóa và phân tích trên lập trường triết học những giá trị mangtính phổ biến toàn nhân loại có thể tìm thấy trong tư tưởng nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi
PGS.Trần Nguyên Việt trong “Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi trong Quân trung từ
mệnh tập” và “Tư tưởng khoan dung của Khổng Tử và sự thể hiện nó ở Nguyễn Trãi” đã khẳng
định: Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi dựa trên những nguyên lý cơ bản của học thuyết chính trị đạo đức Nho giáo để phản bác lại tư tưởng Hoa Hạ và chính sách xâm lược tàn bạo của nhà Minh…Trên cơ sở phân tích khái niệm khoan dung, tư tưởng khoan dung của Khổng Tử, khoan dung trong
-tư -tưởng Nguyễn Trãi, tác giả kết luận: Tư -tưởng khoan dung của Nguyễn Trãi thấm đậm đạo đứcnhân nghĩa của Nho giáo, nhờ đó ở ông chủ nghĩa nhân văn được biểu hiện một cách rõ nét, đó làtình thương yêu con người
Trường Lưu trong “Chủ nghĩa nhân văn và văn hoá dân tộc” đã dành một phần để phân tích
“Chủ nghĩa nhân văn Đại Việt qua tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi và cho rằng: Đó là tinhthần tiếp thu những yếu tố tích cực trong tư tưởng Nho giáo trên cơ sở những đặc điểm đời sốngtinh thần của dân tộc ta, từ đó mà đề ra một chủ nghĩa nhân văn lành mạnh, lấy nhân nghĩa làm gốc,lấy văn trị làm phương châm xây dựng thái bình, và lấy ý thức tự cường văn hóa dân tộc làm cơ sởdài lâu cho việc bảo tồn và phát triển văn hiến, văn minh dân tộc…
GS Nguyễn Tài Thư khi bàn về tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi trong Lịch sử tư
tưởng Việt Nam, cũng khẳng định: nhân nghĩa ở Nguyễn Trãi có phạm vi rộng hơn,vượt ra ngoài
chủ trương, đường lối, vượt lên trên những vấn đề cụ thể, trở thành cơ sở của đường lối và chuẩnmực của đối xử; nguyên tắc trong giải quyết sự việc; đạt tới một nền tảng phương pháp luận của suynghĩ và hành động
Như vậy, mặc dù các công trình nghiên cứu trên đây, từ những góc tiếp cận khác nhau đã cónhững đóng góp đáng kể Các khái niệm nhân nghĩa, nhân đạo, nhân bản, nhân văn…đã được khaithác và so sánh ở những mức độ nhất định Bên cạnh đó, như một sự mặc định, các nhà nghiên cứukhi nghiên cứu về Nguyễn Trãi đều coi ông là nhà nho song nền tảng Nho giáo, yếu tố tư tưởngnhân văn của Nho giáo trong tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi đến đâu thì mới được khai thác ởmức độ hạn hẹp Cũng đã có một số công trình tiếp cận nội dung chủ nghĩa nhân văn Nho giáo, tư
Trang 11tưởng nhân văn Nguyễn Trãi song cho tới nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về tưtưởng nhân văn của Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng Nguyễn Trãi từ giác độ triết học.Dựa trên những luận cứ khoa học của các nhà nghiên cứu đi trước, luận án có nhiệm vụ đi sâu làm
rõ hơn nữa các vấn đề căn bản sau: Một là, khoanh vùng, định vị khái niệm nhân văn được sử dụng,
nội hàm khái niệm tư tưởng nhân văn cũng như tương quan giữa nó trong hệ trục so sánh với các
khái niệm gần như: nhân bản, nhân đạo Hai là, phân tích cơ sở xã hội cho sự ra đời và khái quát những nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn Nho giáo thông qua kinh điển của Nho giáo Ba là, làm rõ sự ảnh hưởng của tư tưởng nhân văn Nho giáo đối với tư tưởng của Nguyễn Trãi Bốn là,
trên cơ sở những kết quả nghiên cứu thu được, nhận định về giá trị của tư tưởng nhân văn NguyễnTrãi trong việc tiếp thu, phát triển tư tưởng nhân văn Việt Nam
Tiểu kết chương 1
Khảo cứu, đánh giá hệ thống các tài liệu có liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài “Tưtưởng nhân văn của Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong tư tưởng Nguyễn Trãi” có thể rút ra một
số kết luận căn bản sau:
1 Bản thân luận thuyết Nho giáo là một luận thuyết đồ sộ và có lịch sử lâu dài, tư tưởngnhân văn của Nho giáo đã bước đầu được đề cập và khai thác Tuy nội dung tư tưởng nhân văn củaNho giáo có xuất hiện trong một số công trình nghiên cứu song chủ yếu là tư tưởng phái sinh hoặcchỉ là những nhận định, những kết luận mang tính gợi mở về mặt khoa học Chưa thấy có công trìnhnghiên cứu chuyên biệt về tư tưởng nhân văn của Nho giáo từ hướng tiếp cận hiện đại của thuật ngữnày trên phương diện triết học một cách hệ thống
2 Tư liệu về Nguyễn Trãi khá đồ sộ, công trình nghiên cứu chuyên biệt về Nguyễn Trãicũng khá nhiều, có thể đáp ứng yêu cầu khảo cứu của các nhà nghiên cứu Các nội dung chính cũngnhư ảnh hưởng của Nho giáo đến Nguyễn Trãi cũng đã được các chuyên gia khai thác, phân tích ởcác cấp độ và phạm vi khác nhau Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi, nằm trong lộ trình chung đócũng đã bước đầu được khai thác Tuy nhiên, chưa thấy có công trình chuyên về ảnh hưởng của tưtưởng nhân văn Nho giáo đến tư tưởng Nguyễn Trãi từ góc độ triết học
3 Nghiên cứu “tư tưởng nhân văn của Nho giáo và ảnh hưởng của nó trong tư tưởngNguyễn Trãi” là một sự trở lại để gạn đục khơi trong và khẳng định giá trị toàn nhân loại khởi pháttrong học thuyết Nho giáo cũng như sự vận dụng, nâng tầm của Nguyễn Trãi Để đạt được kết quảnghiên cứu, trên cơ sở những thành tựu khoa học của các nhà nghiên cứu đi trước, luận án cần tiếptục đi sâu làm rõ trên phương diện triết học những vấn đề cơ bản: nội hàm khái niệm tư tưởng nhânvăn; cơ sở xuất hiện và những nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn của Nho giáo; sự ảnh hưởng
tư tưởng nhân văn của Nho giáo trong tư tưởng Nguyễn Trãi; làm rõ ý nghĩa của tư tưởng nhân văncủa Nguyễn Trãi đối với việc tiếp thu và phát triển tư tưởng nhân văn ở Việt Nam
Trang 12Thuật ngữ “nhân văn” xuất hiện sớm và trong lịch sử Âu Châu Thời cổ đại, ở Âu châu, kháiniệm nhân tính gắn với con người đã được sử dụng, con người đã sớm được đưa vào khu vực trungtâm của triết học Những nhân tố của chủ nghĩa nhân văn đã từng tồn tại trong đời sống văn hóa tinhthần của nhiều dân tộc thời cổ Ngay trong chế độ chiếm hữu nô lệ của Hy Lạp- La Mã bên cạnhviệc khẳng định nguồn gốc tôn giáo của con người thì con người cũng được đề cao về trí tuệ, phẩmgiá và được coi như chủ thể trong việc kiến tạo một xã hội tốt đẹp của con người Sang thời Trung
cổ, dưới sự thống trị của tôn giáo và giáo hội Trung cổ ở tất cả các lĩnh vực và khu vực (thế tục vàthượng giới), khái niệm về nhân tính của thời cổ đại ấy đã bị đánh bật ra khỏi vị trí mà nó vừa xáclập Phải đến thời kỳ phục hưng thì chủ nghĩa nhân văn mới xuất hiện và được biết đến với tư cách
là một hệ thống quan điểm lý luận
Ở Phương Đông nó cũng xuất hiện từ trước công nguyên nhưng không được định hình rõ
về nội hàm khái niệm Theo văn tự Hán cổ, Văn có nghĩa là xăm hình, xăm mình hay hình xămtrang trí giống như đồ trang sức bên ngoài mà nói theo ngôn ngữ khoa học hiện đại thì đó là biểuhiện ra bên ngoài của cái nội dung, bản chất, phong cách bên trong
Chính vì phát hiện ra con người và đặt con người vào các vị trí trang trọng cho nên các tràolưu tư tưởng và các tôn giáo lớn ở Phương Đông bên cạnh những hạn chế, đều mang tính tích cực từkhởi nguyên với các tư tưởng nhân văn Chẳng hạn: trong luận thuyết Nho giáo nguyên thủy cũng cókhông ít các tư tưởng mà bằng ngôn ngữ hiện đại có thể gọi là những tư tưởng vì sự tồn tại và pháttriển con người; Lý thuyết “Kiêm ái” của Mặc gia là một hình thức mở rộng không giới hạn phạm vibao quát của tôn giáo nhưng tính nhân văn của nó là ở chỗ tôn trọng, đề cao giá trị con người và kêugọi mọi người hãy yêu thương đồng loại như yêu chính bản thân mình; Lý thuyết Đạo giáo đề caotính tự do tự tại của con người, kêu gọi mọi người sống thuận theo tự nhiên, trả các giá trị vềnguyên nghĩa vốn có của nó; Triết lý nhập thế của Phật giáo và pháp ấn lý vô ngã khuyên con ngườigắn mình vào cuộc sống thực tại để suy nghĩ, hành động và cống hiến cho những đạo lý tốt đẹp của
xã hội
Ở Việt Nam, những tư tưởng nhân văn ở Việt Nam biểu hiện dưới các dạng thức như truyềnthống dân tộc, ca dao, truyện cổ, thơ văn bác học và bình dân, thần tích…chứ chưa được định hìnhthành một chủ nghĩa nhân văn theo đúng nghĩa là một hệ thống lý luận về con người và vị trí củacon người Theo khảo cứu của các nhà nghiên cứu, khái niệm nhân văn lần đầu tiên được Đào DuyAnh khoanh vùng, định nghĩa và đưa vào “Giản yếu Hán – Việt từ điển” năm 1973 Đôi khi thuật