tóm tắt luận án tiến sĩ căng thẳng của học sinh trung học phổ thông

đó báo chí và các nghiên cứu hiện nay cũng chỉ ra nhiều hiện tượng như: các triệu chứng về sức khỏe tinhthần suy giảm, trí nhớ, sự tập trung chú ý sa sút, những rối loạn về hành vi, nhữn

Trang 1

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Trang 2

Công trình được hoàn thành tại: Khoa tâm lý học – Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Trần Thị Minh Đức

Phản biện 1: GS TS Nguyễn Quang Uẩn

Trang 3

Phản biện 2: GS.TS Nguyễn Thành Nghị

Phản biện 3: GS TS Nguyễn Ngọc Phú

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp nhà nước tại: Học Viện Khoa học xã hội Việt Nam

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc Gia

Trang 4

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT CỦA NGHIÊN CỨU SINH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

1 Các tác nhân gây stress và cách ứng phó của trẻ vị thành niên, Hội thảo Khoa học Quốc tế Tâm lý học học

đường lần thứ 1 – Nhu cầu, định hướng và đào tạo Tâm, lý học đường tại Việt Nam, 2009

2 Sự kiện gây căng thẳng cho học sinh THPT dân lập Đinh Tiên Hoàng Hội thảo Khoa học Quốc tế Tâm lý

học học đường lần thứ 3 – Phát triển mô hình và kỹ năng hoạt động tâm lý học đường NXB Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2012.

3 Các sự kiện gây căng thẳng của học sinh THPT, Tạp chí Tâm lý học, số 2/2013.

4 Biểu hiện căng thẳng và trường độ căng thẳng của học sinh trung học phổ thông, Tạp chí Tâm lý học, số

7/2013.

Trang 6

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Trong nhịp sống sôi động hiện nay, không ít người cảm thấy mình đang phải chịu nhiều áp lực tâm lý vàtinh thần nặng nề Những áp lực này đóng góp không nhỏ vào trạng thái căng thẳng ở con người trong xã hộihiện đại Căng thẳng có thể xuất hiện ở mọi đối tượng không loại trừ ai và không loại trừ bất kỳ độ tuổi nào.Mỗi độ tuổi do đặc thù hoạt động chính chi phối mà các nguồn gây căng thẳng khác nhau, ở những mức độkhác nhau và họ có các cách ứng phó khác nhau với căng thẳng

1.2 Học sinh THPT phải đối mặt với không ít những khó khăn, một mặt do những thay đổi lớn về sinh lý vàtâm lý lứa tuổi, và mặt khác, do phải đáp ứng với những nhiệm vụ, yêu cầu của sự phát triển (áp lực học tập,thi cử, mở rộng quan hệ bạn bè cùng giới, khác giới, định hướng nghề nghiệp…) Đây là một trong nhữnggiai đoạn phát triển có nguy cơ bị căng thẳng rất cao Bên cạnh đó, những biến đổi của xã hội hiện đại ngàynay cũng đòi hỏi con người phải toàn diện và năng động hơn Học sinh THPT sống trong thời kỳ này cũngphải gánh chịu nhiều căng thẳng Theo điều tra của Viện Nhi Quốc gia tiến hành ở Hà Nội và các vùng lâncận năm 1999 cho thấy tỷ lệ trẻ em có vấn đề về sức khỏe tinh thần nằm trong khoảng 10-24%, điều tra 2003con số này tăng lên là 20-30% (Đặng Bá Lãm, Weiss Bair, chủ biên, Giáo dục, tâm lý và sức khỏe tâm thầntrẻ em Việt Nam Một số vấn đề lý luận và thực tiễn liên ngành, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội) Bên cạnh

Trang 7

đó báo chí và các nghiên cứu hiện nay cũng chỉ ra nhiều hiện tượng như: các triệu chứng về sức khỏe tinhthần suy giảm, trí nhớ, sự tập trung chú ý sa sút, những rối loạn về hành vi, những rối nhiễu về cảm xúc,chán học, thiếu ý chí vươn lên … đều có liên quan đến căng thẳng, là hệ quả của căng thẳng ở lứa tuổi này.1.3 Trong các lý thuyết tâm lý học về căng thẳng, luận điểm của Lazarus có một vị trí khá vững chắc Ông

đã tiếp cận nghiên cứu căng thẳng từ chính đánh giá cá nhân đối với các sự kiện xảy ra với mình Theo quanđiểm của tác giả, cá nhân bị căng thẳng là do cách họ nhìn nhận và đánh giá về sự kiện đó, bởi lẽ khi đối diệnvới cùng một sự kiện nhưng không phải ai cũng bị căng thẳng Cũng từ đánh giá cá nhân về sự kiện gây căngthẳng mà con người đưa ra những cách ứng phó khác nhau để đối mặt với căng thẳng Câu hỏi được đặt ra là:

lý thuyết trên đã được thừa nhận với người trưởng thành, thì nó có đúng với lứa tuổi học sinh THPT haykhông? Liệu cách các em đánh giá các sự kiện xảy đến với mình có liên quan đến sự căng thẳng của các emhay không? Và ứng phó của học sinh THPT trước các sự kiện gây căng thẳng như thế nào? Đây là những vấn

đề còn bỏ ngỏ chưa được nghiên cứu

1.4 Căng thẳng đã được nhiều các tác giả trong nước và ngoài nước nghiên cứu với các cách tiếp cận khácnhau trên những đối tượng khác nhau Tuy nhiên, nghiên cứu về căng thẳng trên học sinh THPT chưa nhiều.Việc nghiên cứu căng thẳng ở học sinh THPT với cách tiếp cận mới này ở Việt Nam sẽ mang lại ý nghĩa vềmặt lý luận cũng như thực tiễn

Vì lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Căng thẳng ở học sinh trung học phổ thông”,

nhằm phát hiện các tác nhân gây căng thẳng và mô tả những biểu hiện căng thẳng ở các em lứa tuổi này, và

Trang 8

đặc biệt chỉ ra ảnh hưởng của đánh giá cá nhân với tình trạng căng thẳng ở học sinh THPT và cách ứng phócủa các em trong các tình huống căng thẳng Qua đó đưa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao khả năng ứngphó với căng thẳng cho học sinh THPT.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở phân tích đa chiều về căng thẳng và các yếu tố có liên quan đến căng thẳng ở học sinh THPT, đềtài xem xét luận điểm lý thuyết về mối quan hệ giữa đánh giá cá nhân với mức độ căng thẳng và cách ứngphó với căng thẳng, từ đó đề xuất biện pháp trợ giúp học sinh một cách thích hợp để giảm thiểu căng thẳng ởcác em

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Nghiên cứu lý luận về căng thẳng và hành vi ứng phó với căng thẳng trong tâm lý học, những khuynhhướng nghiên cứu cũng như khả năng ứng dụng kết quả những nghiên cứu của các tác giả trên thế giới vàViệt Nam vào quản lý, giáo dục và rèn luyện trên bình diện xã hội

3.2 Phân tích tình trạng căng thẳng của học sinh THPT thông qua đánh giá chủ quan của các em về: cácnguồn/ tác nhân/ sự kiện gây căng thẳng, các biểu hiện của căng thẳng, mức độ căng thẳng do sự kiện gây ra

và sử dụng các cách ứng phó với căng thẳng của học sinh THPT hiện nay

3.3 Tìm hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố khác nhau có liên quan đến mức độ căng thẳng của học sinhTHPT

Trang 9

3.4 Thử nghiệm biện pháp hỗ trợ tâm lý bằng tham vấn trên cơ sở tiếp cận nhận thức hành vi Cognitive Behavior Therapy) nhằm nâng cao khả năng ứng phó với căng thẳng cho học sinh THPT.

(CBT-4 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

4.1 Căng thẳng xuất hiện không đồng nhất ở học sinh PTTH trên nhiều mặt: Có nhiều tác nhân gây ra căngthẳng khác nhau; có nhiều biểu hiện căng thẳng với các mức độ khác nhau; có nhiều cách đánh giá khácnhau và có nhiều cách ứng phó khác nhau trong tình huống căng thẳng

4.2 Cách nhìn nhận/ đánh giá chủ quan về sự kiện gây căng thẳng có ảnh hưởng đến mức độ căng thẳng vàcách ứng phó với căng thẳng của học sinh THPT

4.3 Có thể giúp học sinh THPT giảm thiểu căng thẳng nếu các em được hướng dẫn thay đổi cách nhìn nhận

về các sự kiện gây căng thẳng và kỹ năng ứng phó tích cực

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

- Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá căng thẳng của học sinh THPT ở các chiều cạnh: Biểu hiện, mức độ,trường độ, các tác nhân gây căng thẳng, cách ứng phó với và các yếu tố liên quan đến căng thẳng

- Khách thể nghiên cứu: 639 học sinh THPT từ lớp 10 đến lớp 12

6 GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU

6.1 Giới hạn về nội dung

Luận án chỉ tập trung nghiên cứu đánh giá chủ quan của học sinh THPT về những căng thẳng xảy ra với các

em và đó là những căng thẳng mang tính tiêu cực Bên cạnh đó luận án cũng tìm hiểu căng thẳng ở một số

Trang 10

các chiều cạnh như: các tác nhân gây căng thẳng, đánh giá chủ quan của học sinh về tác nhân gây căngthẳng, mức độ căng thẳng, biểu hiện tâm lý của căng thẳng, hành vi ứng phó của học sinh trong hoàn cảnh cócăng thẳng Nghiên cứu cũng chỉ đề cập đến một số yếu tố tâm lý có liên quan đến mức độ căng thẳng ở họcsinh THPT.

6.2 Giới hạn về không gian nghiên cứu

Luận án tiến hành khảo sát tại 5 trường THPT Trần Nhân Tông, THPT Nhân Chính, THPT Việt Đức, THPTNguyễn Trãi và THPT Phạm Hồng Thái thuộc thành phố Hà Nội

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Phương pháp luận

Nguyên tắc tiếp cận hoạt động sẽ được sử dụng trong nghiên cứu này Nghiên cứu căng thẳng của học sinhTHPT không tách rời hoạt động chính của học sinh là học tập, giao tiếp, vui chơi giải trí Thông qua cáchoạt động của học sinh có thể biết các nguồn gây căng thẳng đối với lứa tuổi này, cách nhìn nhận của các em

về các nguồn gây căng thẳng Bên cạnh đó sự tương tác hỗ trợ của các nguồn xã hội khác nhau như gia đình,bạn bè, thầy cô giáo cho thấy mức độ căng thẳng cũng như cách ứng phó của các em đối với căng thẳng

7.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng hệ thống các phương pháp nghiên cứu sau:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu

+ Phương pháp chuyên gia

Trang 11

+ Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

+ Phương pháp quan sát

+ Thang đo/Trắc nghiệm đánh giá tính lạc quan-bi quan; trắc nghiệm đánh giá mức độ trầm cảm và lo âu+ Phương pháp hỗ trợ tâm lý bằng trị liệu nhận thức hành vi

+ Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

8 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

Kết quả nghiên cứu thực tiễn góp phần làm sáng tỏ cẳng thẳng như các tác nhân gây căng thẳng, các biểuhiện, các cách ứng phó và các yếu tố ảnh hưởng đến căng thẳng của học sinh trung học phổ thông Chỗ dựa

xã hội từ cha mẹ và giáo viên được các em học sinh đánh giá cao trong việc hỗ trợ các em cải thiện mức độcăng thẳng Bằng việc hỗ trợ tâm lý theo kỹ thuật trị liệu của nhận thức của các nhà chuyên môn làm thayđổi cách đánh giá chủ quan của học sinh về tác nhân gây căng thẳng một cách tích cực Bên cạnh đó luận án

có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các cơ sở đào tạo tâm lý học và những người nghiêncứu tâm lý

CHƯƠNG 1: NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN VỀ CĂNG THẲNG Ở HỌC SINH THPT

1.1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN VỀ CĂNG THẲNG

1.1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài

Trang 12

- Nghiên cứu căng thẳng từ góc độ tâm lý học công nghiệp: Các nghiên này tập trung nghiên cứu mối quan

hệ giữa sức khỏe tinh thần và hiệu suất làm việc của môi trường lao động công nghiệp (Newton, Abbott,

Munsterberg, Muscio, Rose, Viteles…).

- Nghiên cứu căng thẳng từ góc độ y học tâm thần (cảm xúc và bệnh tật): Hướng nghiên cứu này quan tâm

đến vai trò của tâm trí đối với bệnh về thể xác và “xung đột bên trong” là cơ sở của bệnh tâm thần Theocách tiếp cận của quan điểm y học tâm thần coi mối quan hệ của con người vowiis những người xung quanh

và môi trường họ đang sống là nguyên nhân quan trọng gây ra bệnh (Hinkle, Walter Cannon, Hans Selye, I.

P Pavlov…)

- Nghiên cứu căng thẳng từ khía cạnh tâm lý xã hội: Trong hướng nghiên cứu này đã có sự góp mặt của các

nhà tâm lý học, xã hội học, kinh tế học… Các nhà nghiên cứu theo hướng này quan tâm nhiều đến nhữngnhân tố ảnh hưởng tới cách thức ứng phó với căng thẳng; các chức năng đáp ứng với căng thẳng; thích ứng

tâm lý với căng thẳng (Adolf Meyer, T H Holmes, R H Rahe, S Lazarus, Folkman, Thomas, Flager,

Kobasa…)

- Nghiên cứu căng thẳng ở học sinh: Tác nhân gây căng thẳng cho học sinh THPT đến từ nhiều nguồn khác

nhau như: trong học tập, mối quan hệ với cha mẹ, bạn bè và những tình huống bất thường trong cuộc sốnghàng ngày Căng thẳng có thể ảnh hưởng đến học sinh THPT ở mức độ vừa phải sẽ có thể giúp cho cơ thể cảithiện tư tuy, trí nhớ, sáng tạo, năng động, hăng hái, hào hứng… Ngược lại nếu căng thẳng quá mức sẽ ảnhhưởng nghiêm trọng đến hoạt động học tập, gián đoạn khả năng tham gia và tăng khả năng lạm dụng chất

Trang 13

kích thích, gây nghiện cũng như tiềm tàng các hành vi hủy hoại khác (Matthews, Burnett, Fanshawe, Byrne,

De Anda, Lohman, Jarvis, McNamara, Compas, Sim, Crystal, Davenport, Masanov…).

1.2.1 Các nghiên cứu ở Việt Nam

- Nghiên cứu căng thẳng trên người lao động, người quản lý: Các tác giả Nguyễn Thu Hà cùng đồng nghiệp,

Đặng Viết Lương cùng đồng nghiệp, Nguyễn Thành Khải trong nghiên cứu của mình đã một số yếu tố môitrường làm việc, mối quan hệ giữa ngang, dọc giữa người lao động và người quản lý… ảnh hưởng đến căngthẳng

- Nghiên cứu trên học sinh, sinh viên: Các tác giả chỉ ra nguyên nhân gây căng thẳng, những biểu hiện, mức

độ căng thẳng trong học tập của học sinh, sinh viên (Nguyễn Thị Hồng Nhương, Nguyễn Hữu Thụ, PhạmThanh Bình, Lại Thế Luyện)

1.2 CÁC QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN VỀ CĂNG THẲNG

1.2.1 Quan đểm tiếp cận căng thẳng từ các tác nhân của môi trường bên ngoài: Quan điểm này nghiên

cứu căng thẳng từ các yếu tố bên ngoài như các tác nhân gây ra căng thẳng

1.2.2 Quan điểm tiếp cận căng thẳng như sự phản ứng từ bên trong: coi căng thẳng là những phản ứng

sinh học và bỏ qua nhưng yếu tố tâm lý như cảm xúc và cá nhân nhìn nhận về các sự kiện gây căng thẳng

1.2.3 Quan điểm tiếp cận căng thẳng như một sự tương tác: nhấn mạnh tới sự tương tác giữa nhận thức

của cá nhân với tác nhân gây căng thẳng

Trang 14

Nghiên cứu Căng thẳng của học sinh THPT lựa chọn cách nhìn coi căng thẳng là một sự tương tác làm quanđiểm tiếp cận của mình Đây là quan điểm tiếp cận phù hợp với chuyên ngành tâm lý học

1.3 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CĂNG THẲNG VÀ CÁCH ỨNG PHÓ

Một số khái niệm công cụ:

1.3.1 Khái niệm căng thẳng tâm lý

Căng thẳng là trạng thái không thoải mái về mặt tâm lý xuất hiện khi cá nhân đánh giá chủ quan về sự kiện, hoàn cảnh bên ngoài như những tác nhân có tính chất đe dọa về mặt thể chất hoặc tinh thần.

1.3.2 Khái niệm căng thẳng tâm lý của học sinh THPT

Căng thẳng của học sinh THPT là trạng thái không thoải mái về mặt tâm lý xuất hiện khi học sinh đánh giá chủ quan sự kiện, biến cố bên ngoài có liên quan đến bản thân đòi hỏi các em sự nỗ lực cố gắng hoặc những biến cố này vượt quá các nguồn lực và gây hại cho các em.

1.3.3 Khái niệm ứng phó với căng thẳng

Ứng phó với căng thẳng là những cố gắng thay đổi của học sinh THPT về nhận thức và hành vi nhằm giải quyết những tình huống khó khăn Những tình huống khó khăn này được đánh giá là gây ra căng thẳng của học sinh THPT.

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 2.1 NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN

- Hệ thống một số vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến vấn đề căng thẳng

Trang 15

- Tổng quan các nghiên cứu đi trước của các tác giả trong nước và ngoài nước về vấn đề căng thẳng.

- Từ việc phân tích các quan điểm tiếp cận khi nghiên cứu căng thẳng, xác lập quan điểm tiếp cận chủ đạotrong nghiên cứu căng thẳng của học sinh THPT trên thực tiễn

2.2 NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN

Gồm 7 giai đoạn

- Giai đoạn 1 – Thiết kế bảng hỏi lần 1

a) Mục đích: Hình thành nội dung sơ bộ cho bảng hỏi

b) Cách thức tiến hành: Sử dụng 4 nguồn tư liệu: tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước; lấy ý kiến

chuyên gia; sử dụng 1 số trắc nghiệm; khảo sát thăm dò trên chính đối tượng là học sinh của 1 số trườngTHPT

c) Nội dung bảng hỏi: gồm 4 phần (1) trắc nghiệm DASS; (2) Bản kê các sự kiện theo các mặt; (3) Bảng kê

các biểu hiện căng thẳng; (4) Cách ứng phó; (5) Thông tin tìm hiểu khách thể nghiên cứu

- Giai đoạn 2 – Điều tra thử bảng hỏi lần 1:

a) Mục đích: Xác định độ tin cậy và độ giá trị của bảng hỏi và tiến hành chỉnh sửa những mệnh đề chưa đạt

Trang 16

Sau khi điều tra thử bảng hỏi lần 1 chúng tôi nhận thấy có một vài nhược điểm của bảng hỏi đó là: trắcnghiệm DASS thiên về đo căng thẳng ở dạng bệnh lý không phù hợp với nghiên cứu này; các thang đo sựkiện bị đóng khuôn vào các sự kiện cụ thể; bảng hỏi quá dài không phù hợp với điều tra trên diện rộng.

- Giai đoạn 3 – Xây dựng bảng hỏi lần 2

a) Mục đích: điều chỉnh lại nội dung bảng hỏi lần 1 để đem đến hiệu quả và sự thuận cho việc triển khai trên

diện rộng

b) Các thức tiến hành: Lấy ý kiến trên 100 học sinh THPT DL Đinh Tiên Hoàng về tác nhân gây căng thẳng.

Kết quả thu được cho chúng tôi những hình dung ban đầu về các sự kiện gây căng thẳng cho học sinh THPT

c) Nội dung: (1) Học sinh kể lại tác nhân mà các em cho rằng đã gây căng thẳng cho mình; (2) Đánh giá của

học sinh về mức độ căng thẳng; (3) Đánh giá chủ quan của học sinh về tác nhân gây căng thẳng; (4) Các biểuhiện của căng thăng Phần này chúng tôi đo thời gian kéo dài của các biểu hiện này và xem đây như trường

độ của căng thẳng; (5) Ứng phó của học sinh khi bị căng thẳng; (6) Đánh giá hỗ trợ xã hội và tính lạc quan –

bi quan của học sinh; (7) Các thông tin cá nhân về học sinh đó

Bảng hỏi lần 2 ngắn gọn phù hợp với việc triển khai trên diện rộng Tuy nhiên, nội dung bảng hỏi vẫn đảmbảo đầy đủ thông tin đi theo hướng tiếp cận của đề tài

- Giai đoạn 4 - Điều tra thử bảng hỏi lần 2

a) Mục đích: Rà soát lại toàn bộ bảng hỏi cũng như xác định độ tin cậy và độ giá trị của từng câu hỏi để tiến

hành chỉnh sửa những mệnh đề không đạt yêu cầu

Trang 17

b) Phương pháp: Khảo sát cá nhân và thống kê toán học

c) Khách thể: 100 học sinh của trường THPT Trần Nhân Tông

- Giai đoạn 5 - Điều tra chính thức trên diện rộng

a) Mục đích:Tìm hiểu các sự kiện gây ra căng thẳng, đánh giá về tác nhân gây căng thẳng, mức độ căng

thẳng Chỉ ra mối tương quan giữa các yếu tố này và tương quan giữa hỗ trợ xã hội, đặc điểm nhân cách với mức độ căng thẳng

b) Phương pháp: Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá nhân.

c) Nguyên tắc điều tra: Các em học sinh tham gia trả lời bảng hỏi một cách độc lập, theo những suy nghĩ của

riêng từng em, tránh sự trao đổi với nhau Với những câu, những mệnh đề khách thể không hiểu, điều traviên có thể giải thích giúp họ sáng tỏ

d) Khách thể nghiên cứu: 639 học sinh từ lớp 10 đến lớp 12 thuộc 5 trường THPT trên địa bàn Hà Nội Các

trường đó là THPT Trần Nhân Tông, THPT Nhân Chính, THPT Nguyễn Trãi, THPT Việt Đức, THPT PhạmHồng Thái Tại mỗi trường chúng tôi chọn ngẫu nhiên mỗi khối 1 lớp Như vậy, mỗi trường sẽ có 3 lớptương ứng với 3 khối tham gia vào nghiên cứu

e) Cách thức xử lý số liệu điều tra: Để xử lý số liệu điều tra, chúng tôi đã sử dụng phương pháp thống kê

toán học Số liệu thu được sau khảo sát thực tế được xử lý bằng chương trình SPSS dùng trong môi trườngWindow phiên bản 11.5

Định dạng
Số trang	34
Dung lượng	160 KB