Sinh học là một bộ môn khoa học năm trong ch¬ơng trình THCS, đ¬ợc thiết kế chủ yếu theo loogic (thực vật động vật giải phẩu sinh lý ng¬ười di truyền). Đây là môn học có nhiều ứng dụng trong thực tế đời sống gần gủi với kinh nghiệm của học sinh. Từ đó tạo ra sự kích thích tính tò mò của học sinh..Đặc biệt ở môn học này giúp các em mô tả đ¬ợc đặc điểm hình thái, cấu tạo cơ thể sinh vật thông qua các đại diện của nhóm sinh vật trong mối qyan hệ với môi tr¬ường sống.
Trang 1I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
cùng với các nước khác trên thế giới Việt Nam đã và đang phát triển theo hớng công nghiệp hóa hiện đại hóa Muốn thực hiện đợc điều đó thì điều không thể thiếu là phảI nhanh chóng tiếp thu những thành tựu khoa học và kỷ thuật của thế giới
Vì lý do đó ngời giáo viên phảI nghiên cứu, tìm tòi học hỏi đè ra những biện pháp tích cực trong quá trình giảng dạy nhằm đổi mới phơng pháp dạy và học
Sinh học là một bộ môn khoa học năm trong chơng trình THCS, đợc thiết kế chủ yếu theo loogic (thực vật- động vật- giải phẩu sinh lý người- di truyền) Đây là môn học có nhiều ứng dụng trong thực tế đời sống gần gủi với kinh nghiệm của học sinh
Từ đó tạo ra sự kích thích tính tò mò của học sinh Đặc biệt ở môn học này giúp các
em mô tả đợc đặc điểm hình thái, cấu tạo cơ thể sinh vật thông qua các đại diện của nhóm sinh vật trong mối qyan hệ với môi trường sống
Làm sao để giúp các em có thể mô tả hoặc trình bày được hình thái cấu tạo của một sinh vật thông qua mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh trớc mọi ngời Là giáo viên dạy môn sinh học tôi rất quan tâm tới vấn đề này Chính vì vậy tôi đi vào tìm hiểu chuyên đề:
“Hướng dẩn học sinh kỹ năng trình bày trên mô hình, mẩu vật hoặc tranh ảnh trong giảng dạy sinh học ở trường THCS”
II THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI.
1 Thuận lợi
Sinh học là bộ môn tạo ra sự kích thích trí tò mò ;,khoa hocjvaf hứng thú học tập
của học sinh Đặc biệt ở bộ môn này giúp các em mô tả dợc hình tháI, cấu tạo cơ thể sinh vật thông qua các đại diện của nhóm sinh vật trong mối quan hệ với môI trờng sống Vì thế , đây là thuận lơI rất tích cực trong việc thực hiện chuyên đề này
Trang 2Với phơng pháp dạy học mới của Bộ Giáo Dục - Đào Tạo đả trang bị cho các trư-ờng nhiều đò dùng dạy học Nếu chúng ta không khai thác hết thì sẻ lảng phí tiền của và
hy vọng của nhân dân Một trong những thuận lợi khi thực hiện đè tài này là các tiết dạy môn sinh học đều có đồ dùng dạy học Học sinh rất hăng háI say mê moon học này Bên cạnh đó, là vùng nông thôn nên giáo vien củng nh học sinh đều dể dàng tìm kiếm mẩu vật
để phục vụ cho tiết dạy và học
2 Khó khăn:
Với phơng pháp dạy học mới đòi hỏi học sinh phải làm việc nhiều đặc biệt với nhuwnhx bài học có đồ dùng dạy học: mẫu vật, mô hình hoặc trnh ảnh đòi hỏi học sinh tự nghiên cứu thảo luận nhóm đẻ trình bày nếu giáo viên thờng xuyên tạo cho các em một thói quen làm việc thì sẻ dể dang hơn, nhng ở đây hầu nh các giáo viên không phảI tiết nào củng thực hiện đợc Không làm đợc điêu đó có nhiêu lí do, một trong nhng lí do đó là: nhiều bài dạy đòi hỏi phảI có kinh phí…
Ví dụ: muốn dạy những bài có mẩu vật: cá, ếch, thỏ hoặc chim…phảI có kinh phí đẻ mua Hoặc một số bài dạy không có mẫu vật, không có mô hình hoặc không có tranh ảnh thì Gv phảI mua hoặc tự vẻ
3 Số liệu thống kê:
Thực trạng tại các lớp về kỷ năng trình bày trên mô hình, mẩu vật hoặc tranh ảnh còn rất hạn chế Qua khảo sat nhiều năm giảng dạy tôi thấy:
- Khoảng 10% Hs tương đối có kỷ năng trình bày trên mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh
- Số Hs còn lại gặp khó khăn trong việc trả lời câu hỏi bằng cách trình bày
trư-ớc lớp trên mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh
Ngoài ra, trong tiết học các em rất thụ động, không có hứng thú học tập dẩn tới kết quả kiểm tra chưa cao
III NỘI DUNG ĐỀ TÀI:
Trang 33 Cơ sở thực tiễn
Trong chương trình Sinh học THCS trước đây nội dung được chú trọng đến hệ thống kiến thức lý thuyết sự phát triển tuần tự và chặt chẻ các khái niệm, định luật, thuyết khoa học thì hiện nay chơng trình Sinh học THCS đợc thiết kế chủ yếu dựa trên t tởng nhấn mạnh vai trò tích cực chủ động của ngời học Trong đó, rất coi trọng cả việc trao đổi kiến thức lẫn bồi dởng các kỉ năng và năng lực nhận thức cho Hs
Để giúp học sinh có thể trinh bày hoặc mô tả đợc hình thái , cấu tạo của một sinh vật thông qua mẫu vật, mô hình hoăc tranh ảnh thì Hs phảI tự tìm hiểu trớc bài học mới ở nhà kết hợp hớng dẩn của Gv ở trên lớp
Chính vì nhận thấy HS rất thụ động, không mạnh dạn khi trình bày trên mẫu vật, mô hình hoặc tranh ảnh trước lớp, tôI đã tìm hiểu nguyên nhân và đề ra biện pháp thích hợp
để khắc phục và nâng cao hiệu quả giảng dạy trong tiết học
*Nguyên nhân dẩn đến HS thụ động, không mạnh dạn trình bày trên mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh trước lớp là:
- Phương tiện, đồ dùng dạy học không đầy đủ cho mỗi tiết học.Chỉ một số bài có mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh
- Do giáo viên không thường xuyên gọi các em lên bảng trình bày trước lớp
- Học sinh thường lười nhác không tìm hiểu bài soạn trước ở nhà
2 Nội dung biện pháp thực hiện
Bộ môn sinh học ở trường THCS có từ lớp 6 đến lớp 9 Một trong những kiến thức quan trọng của bộ môn này là GV phảI phát huy kỹ năng mô tả hoặc trình bày hình tháI cấu tạo của một cơ thể sinh vật thông qua mẫu vật hoặc tranh ảnh đây là nội dung chính mà đề tài đề cập tới:
- Lựa chọn thiết bị dạy học: căn cứ vào mục tiêu dạy học, nội dung kiến thức trong sách giáo khoa, căn cứ vào điều kiện thời gian cho phép, căn cứ vào điều kiện địa phương
Trang 4( cơ sở vật chất của nhà trường) và đặc biệt phảI căn cứ vào chính loại thiết bị dạy học định chọn
+ Tranh vẻ: ưu điểm là dể sử dụng thuận tiện; nhược điểm là không mô tả được
mô tả được quá trình sinh học
+ Mô hình: Ưu điểm là giúp Hs dể hình dung cụ thể các đối tượng nghiên cứu; nhược điểm; đòi hỏi phảI chuẩn bị công phu đôI khi mất nhiều thời gian mới có kết quả
+ Mẩu vật thật: Ưu điểm là cung cấp thông tin chính xác về đối tượng nghiên cứu; nhược điểm là đòi hỏi phải chuẩn bị công phu mà Gv không được nhận thù lao vật chất
- Lựa chọn phương pháp sử dụng thiết bị dạy học
+ Thiết bị dạy học đóng vai trò là nguồn cung cấp tri thức mới
+ Thiết bị dạy học đóng vai trò minh họa kiến thức mới
+ Thiết bị dạy học đóng vai trò kiểm tra kiến thức đã học
Để rèn luyện được kỹ năng này cần đảm bảo các yêu cầu sau:
+ Gv phảI biết tổ chức hướng dẫn, dẫn dắt Hs quan sát mẫu vật mô hình hoặc tranh ảnh một cách khoa học, hợp lý nhằm giúp cho học sinh phảI suy nghĩ, phảI tư duy sáng tạo
+ Đối vơí tranh ảnh phải để hình câm để Hs tự mô tả mà không cần chú thích
+ Hs cầng phảI đọc bài, quan sát hình trước ở nhà kết hợp với hướng dẫn của Gv ở trên lớp để trình bày tốt hơn
Một số phương pháp và hình thức tổ chức dạy – học nhằm phát huy tính tích cực của người học
Quan sát:
Trang 5Phương pháp quan sát là phương pháp dạy Hs cách sư dụng các giác quan để tri thức trực tiếp, có mục đích các sự vật, hiện tượng diễn ra trong tự nhiên và trong cuộc sống mà không cần có sự can thiệp vào các quá trình diễn biến của các sự vật và hện tượng đó Phương pháp quan sát bao gồm 2 bước:
+ Quan sát để thu thập thông tin
+ Xử lý thông tin để thu thập được để rút ra kết luận
Vậy nếu phương pháp quan sát được sử dụng đúng sẽ có tác dụng kích thích tư duy tích cực, độc lập và chủ động của Hs giúp Hs có thể tim kiếm tri thức Cùng với sự tìm kiếm tri thức, Hs còn được rèn luyện một số kỹ năng như: cân, đo, ghi chép, báo cáo Đặc biệt, sau khi quan sát mẩu vật, mô hình hoặc tranh ảnh Hs có thể tự trình bày lại đặc điểm, cấu tạo hình tháI của sinh vật
Dạy và học hợp tác nhóm nhỏ
Lớp được chia thành những nhóm nhỏ từ 3 – 5 người
Mỗi nhóm cử người điều khiển, thư ký và người đại diện trình bày
- Dạy học hợp tác nhỏ bao gồm các bước:
+ Gv nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức
+ Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ từng nhóm
+ Hướng dẫn thực hiện
- Làm việc theo nhóm ( thực hiện theo yêu cầu của Gv)
- Phương pháp này có ý nghĩa tích cực đối với người học là:
+ tạo điều kiện cho mọi Hs đều được tham gia
+ Học được kiến thức từ các thành viên trong nhóm
+ Phát triển kỹ năng cá nhân và kỹ năng trình bày trước đông người, kỹ năng giao tiếp
Từ đó hiểu thêm bản thân mình và các bạn thông qua việc trao đổi tương tác, chia sẻ kinh nghiệm học hỏi lẫn nhau
Trang 6Lưu ý: Nên chia nhóm nhỏ vì nhiều quá Hs sẽ ỷ lại vào người khác và làm ồn lớp
câu hỏi đặt ra phải vừa sức và xen kẽ chút câu khó.
Ngoài ra, để tạo điều kiện rèn luyện kỹ năng trình bày cho Hs thì Gv nên sử dụng kết hợp
cả 2 phương pháp trên
Thông qua một số bài học ở môn sinh học có mẫu vật, mô hình hoặc tranh ảnh Gv có thể rèn luyện cho Hs kỹ năng trình bày một cách mạnh dạn, nhanh nhẹn và lưu loát hơn trước nhiều người
Đối với những bài dạy có mẫu vật.
- Để dạy bài này Gv phải chuẩn bị mẫu vật cho tốt, phải nghiên cứu tìm hiểu đặc điểm, cấu tạo, hình thái của sinh vật thật kết hợp hình SGk cần dạy trước
ở nhà
- đối với bài dạy có mẫu vật nếu Hs không chuẩn bị trước Gv có thể hướng dẩn hoặc chuẩn bị luôn cho các em
- Dạy những bài này Gv nên sử dụng phương pháp quan sát và thảo luận nhóm
- Gv lên kế hoạch tổ chức thiết kế các hoạt động cụ thể cho Hs:
Để giúp các em xác định rỏ hoặc trình bày được đặc điểm mẩu vật Gv nên kết hợp treo tranh, hình Sgk cho Hs quan sát
Sau khi yêu cầu Hs quan sát mẩu vật kết hợp hinh vẻ Gv đặt câu hỏi: Hs thảo luận nhóm
Gv gọi một Hs đại diện nhóm lên bảng trình bày trên mẩu vật.
Gv gọi Hs khác nhận xét sau đó nhận xét , kết luận.
Ví dụ:
Bài 13: CẤU TẠO NGOÀI CỦA THÂN ( sinh học 6)
Mục 1: Tìm hiểu cấu tạo ngoài của thân.
ở mục này Gv yêu cầu mỗi bàn (nhóm) phải chuẩn bị mẩu vật trước ở nhà
Trang 7Để rèn luyện cho Hs lớp 6 kỉ năng trình bày trên mẩu vật Gv phải nhất thiết tổ chức, thiết kế hoạt động cụ thể cho Hs làm việc
- Gv yêu cầu Hs đem mẩu thân
cây lên bàn để quan sát
- Gv treo tranh H13.1 yêu cầu
quan sát mẩu vật kết hợp hình vẻ
Gv yêu cầu Hs thảo luận nhóm
trả lời câu hỏi sau:
? Thân mang những bộ phận nào?
? Những điểm giống nhau giữa
thân cà cành?
? Vị trí các chồi ngọn trên thân và
cành?
? Vị trí các chồi nách?
? Chồi ngọn sẻ phát triển thành
- Hs đặt thân cây lên bàn, kết hợp quan sát đối chiếu với H13.1
Hs thảo luận câu hỏi thống nhất câu trả lời
Trang 8bộ phận nào của cây?
Gv gọi đại diện nhóm lên trình
bày trước lớp
Gv nhận xét, kết luận
Hs mang cành của mình đả quan sát lên trước lớp trình bày chỉ các bộ phận của thân
Hs khác nhận xét, bổ sung
Giới thiệu một số bài học có mẩu vật thật:
Sinh học 6:
Bài 4: Có phải tất cả thực vật đều có hoa
Bài 9: Các loại rể, các miền của rể
Bài 12: Biến dạng của rể
Bài 18: Biến dạng của thân
Bài 19: Đặc điểm bên ngoài của lá
Bài 26: Sinh sản sinh dưỡng tự nhiên
Bài 27: Sinh sản sinh dưỡng do người
Bài 28: Cấu tạo và chức năng của hoa
…
Sinh học 7:
Bài 15: Giun đất
Bài 18: Trai sông
Bài 22: Tôm sông
Bài 26: Châu chấu
Bài 31: Cá chép
Trang 9Bài 35: ếch đồng
…
Trong chương trình sinh học 8,9 mẩu vật ít hơn, chính vì vậy nếu bài nào có mẩu vật thì Gv nên ưu tiên dùng mẩu vật hơn là dùng mô hình hoặc tranh ảnh bởi khi tiếp cận với mẩu vật sẻ tăng không khí học tập và hứng thú tìm tòi của Hs
Đối với những bài dạy có mô hình
+ Đảm bảo các nguyên tắc dạy học, phù hợp với nội dung kiến thức, mô hình được
đưa ra đúng lúc đúng cách, được đặt ở vị trí thuận lợi cho cả lớp quan sát
- Với bài sử dụng mô hình Gv thiết kế dạy học theo các bước sau:
Bước 1: Gv giới thiệu tên mô hình, nêu rỏ mục tiêu của việc quan sát hay thao tác
với mô hình
Bước 2: Khai thác nội dung mô hình.
Đầu tiên nên yêu cầu Hs quan sát kỉ mô hình ( ra câu hỏi cho Hs làm việc, làm sao để
Hs biết rỏ các em phải làm gì? các em phải làm như thế nào? nên có câu hỏi định hướng cho Hs mô tả hoặc thao tác với mô hình) Sau đó nhấn mạnh vào nội dung nào trên mô hình cần quan tâm để có câu hỏi tập trung chú ý hay giải thích cấu trúc mô hình có thể yêu cầu tháo lắp mô hình để quan sát
Bước 3: Hs rút ra kết luận từ việc quan sát hay thao tác với mô hình.
Ví dụ:
Tiết 15- Bài 15: ADN (sinh học 9)
Mục II: Cấu trúc không gian của phân tử ADN
Mục tiêu: - Hs mô tả được cấu trúc không gian của phân tử ADN
Gv chuẩn bị mô hình phân tử ADN và tranh phóng to hình 15
Trang 10Hoạt động của Gv Hoạt động của Hs
Gv đưa cho mỗi nhóm một mô hình
phân tử ADN Giới thiệu mô hình
cấu trúc không gian của phân tử
ADN
Gv treo hình vẻ H15 Sgk yêu cầu Hs
quan sát mô hình kết hợp với tranh
vẻ
? Mô tả cấu trúc không gian của
phân tử ADN?
Gv gọi một Hs lên bảng trình bày
trước lớp cấu trúc không gian của
ADN trên mô hình
Gv nhận xét và chốt lại
Gv yêu cầu Hs tiếp tuc quan sát mô
hình thực hiện lệnh
Hs nhận mô hình Gv giao
Hs quan sát mô hình đối chiếu hình
vẻ thảo luận nhóm mô tả được cấu trúc không gian của phân tử ADN
- Hs lên bảng trình bày trên mô hình
- Hs khác theo dỏi nhận xét, bổ sung
Trang 11? Các lọai nucleeootit nào giữa 2
mạch liên kết với nhau thành cặp?
? Giả sử trình tự các đơn phân trên
mội mạch ADN như sau:
- A- T- G- X- T- A- G- T-
X-Trình tự các đơn phân trên đoạn
mạch tương ứng sẽ như thế nào?
Gv: Gọi Hs trả lời
Gv: Nhận xét chốt lại
- Hs tiếp tục quan sát mô hình + hình
vẽ trả lời câu hỏi
- Hs: trả lời Hs khác nhận xét, bổ sung
Giới thiệu một số bài dạy có mô hình:
Sinh 6:Bài 9: Các miền của rễ
Bài 15: Cấu tạo tong của thân non
Bài 20: Cấu tạo trong của phiến lá
Sinh 7: Bài 22: Tôm sông;
Bài 26: Châu chấu;
Bài 31: Cá chép;
Bài 33: Cấu tạo trong của cá;
Trang 12Bài 35: Ếch đồng;
Bài 36: Cấu tạo trong của ếch;
Bài 38: Thằn lằn bóng đuôi dài;
Bài 41: Chim bồ câu;
Bài 42: Cấu tạo trong của chim
…
Sinh 8:
Bài 7:Bộ xương…
Sinh 9:
Bài 15:AND
Bài 17 ARN
…
*Đối với những bài dạy có tranh ảnh (không có mẫu vật và mô hình):
Một số bài dạy không có mẫu vật không có mô hình nhưng có tranh ảnh thì Gv sử dụng
tranh ảnh Nếu trong sách có hình vẽ mà thiết bị không có thì Gv có thể tự vẽ tranh
- Gv yêu cầu Hs về nhà tìm hiểu, quan sát trước hình vẽ
- Ở những bài này Gv cũng sử dụng kết hợp 2 phương pháp: Quan sát và hợp tác nhỏ
Hs tự quan sát thu thập thông tin để trình bày trên tranh ảnh
- Bài day có sử dụng tranh ảnh Gv tiến hành như sau:
+ Đảm bảo các nguyên tắc dạy học, phù hợp với nội dung kiến thức, tranh được đưa
ra đúng lúc đúng cách, treo ở vị trí thuận lợi cho cả lóp quan sát
+ Cách tiến hành:
Bước 1: Gv giới thiệu tên tranh, nêu rỏ mục đích của việc quan sát tranh, nêu yêu
cầu đối với Hs (ra câu hỏi cho Hs làm việc, lam sao để Hs biết rỏ các em phảI làm gì? các
em phảI làm như thế nào? )
Trang 13Bước 2: Khai thác nội dung bức tranh đầu tiên yêu cầu Hs mô tả bức tranh( nêu
các câu hỏi định hướng cho Hs, mô tả hoặc cho trước một số từ hay tập hợp từ để Hs mô
tả theo đúng ý đồ của Gv) Sau đó nhấn mạnh vào nội dung nào trên bức tranh thì các câu hỏi tập trung chú ý của Hs vào đó
Bước 3: Hs rút ra kết luận từ việc quan sát tranh Gv yêu cầu Hs lên bảng trình bày
trên tranh
Ví dụ
Bài 26: CHÂU CHẤU (sinh học 7)
Mục 2: Tìm hiểu cấu tạo trong của châu chấu.
Để Hs tự trình bày hoặc mô tả chính xác đặc điểm cấu tạo trong của châu chấu thi Gv sẻ hướng dẩn Hs quan sát trên hình vẻ Sgk
Quá trình tự quan sát và trình bày được cấu tạo trong của châu chấu Hs so sánh được đặc điểm cấu tạo trong của chấu châu với tôm sông Từ đó thấy được sự tiến hóa của lớp sâu bọ so với lớp giáp xác
Gv treo tranh cấu tạo trong của châu chấu
Giới thiệu hình
Hs quan sát tranh
