nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh phú thọ

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ.. Mục đích nghiên cứu - Đề tài nhằm nâng cao chất lượng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

- - -    - - -

TRẦN VÂN ANH

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH PHÚ THỌ

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử

Mã số: 62.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Hà Nội - 2014

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

1 GS.TS Nguyễn Thị Côi 2.PGS TS Nguyễn Hữu Chí

Phản biện 1: GS.TS Nguyễn Ngọc Cơ

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Đức Minh

Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định

Phản biện 3: PGS TS Đoàn Minh Huấn

Học viện Chính trị Khu vực I

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường, họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

……… vào hồi …… giờ, ngày …… , tháng ………, năm ………

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày nay, thế giới biến chuyển to lớn trên nhiều lĩnh vực, tác động đến các quốc gia, khu vực khác nhau trên toàn cầu Trong bối cảnh đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập với thế giới Để công cuộc đổi mới, hội nhập thành công, giáo dục phải đi trước một bước, đào tạo ra những con người đáp ứng yêu cầu mới của đất nước Trong nhà trường phổ thông, bộ môn Lịch sử có ưu thế trong việc thực hiện những nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục mà Đảng đã đề ra Ngoài phần lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc (LSDT), lịch sử địa phương ( LSĐP) có một vị trí quan trọng, góp phần thực hiện mục tiêu của bộ môn Lịch sử nói riêng và mục tiêu giáo dục ở trường phổ thông nói chung

Tuy vậy, hiện nay việc dạy học LSĐP còn nhiều bất cập Ở nhiều địa phương, nhất là

ở các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Huế…do nhận thức được tầm quan trọng của LSĐP cũng như có nhiều thuận lợi trong dạy học LSĐP nên việc tiến hành bài học LSĐP đạt được hiệu quả nhất định Song, ở nhiều nơi khác, đặc biệt những vùng nông thôn, miền núi… công tác dạy học LSĐP gặp nhiều khó khăn, thậm chí bị xem nhẹ, bỏ qua Do nhiều nguyên nhân, việc dạy học LSĐP ở Phú Thọ còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được mục tiêu về bồi dưỡng nhận thức, rèn kỹ năng và định hướng thái độ cho học sinh Thực tế đó đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch sử ở trường phổ thông, trong đó có phần LSĐP

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ” làm luận án Tiến sỹ chuyên ngành Lý

luận và phương pháp dạy học Lịch sử

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

Đề tài không đề cập tới tất cả các vấn đề của LSĐP mà chỉ tập trung vào dạy học LSĐP trong chương trình Lịch sử ở trường THPT tỉnh Phú Thọ Địa bàn điều tra và thực nghiệm sư phạm trên một số trường THPT ở các vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau trong tỉnh Phú Thọ, đại diện cho địa hình thành phố, nông thôn, miền núi của tỉnh

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Đề tài nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT tỉnh Phú Thọ, trên cơ sở biên soạn các bài học lịch sử địa phương và xác định hình thức tổ chức, lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp

- Việc nghiên cứu đề tài cũng nhằm nâng cao trình độ chuyên môn và khả năng nghiên cứu của tác giả luận án

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đã nêu trên, đề tài cần thực hiện các nhiệm vụ cụ thể:

- Tìm hiểu lý luận về tâm lý học, giáo dục học, các tài liệu về giáo dục lịch sử nói chung, dạy học lịch sử địa phương nói riêng và các tài liệu lịch sử khác có liên quan đến vấn

- Đề xuất nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp dạy học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ theo hướng nâng cao chất lượng dạy học

- Thực nghiệm sư phạm một số bài LSĐP nhằm khẳng định tính khả thi của những biện pháp sư phạm nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa trên quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục, giáo dục lịch sử; đồng thời, dựa trên quan điểm

lý luận giáo dục hiện đại ở trong nước và nước ngoài

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết:

+ Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử, các văn bản của Đảng, Nhà nước, ngành giáo dục có liên quan đến đề tài

+ Nghiên cứu nội dung chương trình SGK Lịch sử THPT, tài liệu về LSĐP tỉnh Phú Thọ, các tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài để xác định nội dung lịch sử Phú Thọ cần khai thác và thiết kế nội dung các bài học LSĐP tương ứng với nội dung lịch sử dân tộc trong chương trình

- Nghiên cứu thực tiễn: tìm hiểu thực tiễn dạy học LSĐP tỉnh Phú Thọ thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn, dự giờ…

- Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm đối với một số bài LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất

- Sử dụng toán học thống kê để xử lý kết quả thực nghiệm thu được

5 Giả thuyết khoa học

Trong tình hình thực tiễn hiện nay, nếu vận dụng các biện pháp theo những yêu cầu luận án đề xuất thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ

- Về mặt lý luận: Đề tài góp phần làm phong phú lý luận dạy học bộ môn về dạy học LSĐP ở trường THPT; đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực nghiên cứu của bản thân

- Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể vận dụng rộng rãi trong dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ nói riêng, các trường THPT nói chung nhằm nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử ở trường THPT, là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học lịch sử

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận án được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 4 Vận dụng một số phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy học lịch

sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ Thực nghiệm sư phạm

1 Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở một số nước trên thế giới

Ở nhiều nước, nhất là các nước có nền giáo dục phát triển, công tác nghiên cứu về địa phương rất được chú trọng

Ở nước Nga, việc giáo dục lịch sử địa phương được tiến hành từ rất sớm Dưới thời

Xô Viết, công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương được coi trọng, môn Địa phương học được đưa vào giảng dạy ở các trường Đại học Sư phạm Sau đó, nhiều tổ chức,

cơ quan quản lí, nghiên cứu, phổ biến LSĐP lần lượt ra đời, như “Hội bảo tàng địa phương”, “Hội bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa” Vào những năm 80 của thế kỷ XX, có các công trình: “Lịch sử địa phương ” do G.N Matixin chủ biên ( 1980),“Phương pháp công tác lịch sử địa phương” do N.X Bôrixôp chủ biên (1982), giáo trình “Phương pháp giảng dạy Lịch sử ở trường phổ thông”(2000) Ở một số nước thuộc Đông Âu trước đây, công tác nghiên cứu và giảng dạy địa phương cũng được chú trọng Tại Hungary, nhà trường kết hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức cho học sinh sưu tầm tài liệu, hiện vật, thành lập

website có liên quan tới việc biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương như:

www.balh.co.uk; www.dlrcoco.ie ; www.le.ac.uk … Qua những công trình nghiên cứu và các chia sẻ trên diễn đàn dạy học LSĐP ở Anh, chúng ta nhận hình thức dạy học LSĐP rất

đa dạng, gắn liền với cuộc sống địa phương

Ở Mĩ và Canada, học sinh ngay từ tiểu học đã được học về lịch sử và địa lí của bang, của tỉnh mình đang sống Trong chương trình giảng dạy của các cấp học phổ thông ở Mỹ và Canada, môn Lịch sử được đưa vào giảng dạy từ khá sớm, thậm chí từ các lớp học các lớp mẫu giáo Theo đó, HS các lớp mẫu giáo được bước đầu làm quen với những kiến thức sơ đẳng về lịch sử và địa lý, về mối quan hệ giữa thế giới hôm nay với thế giới ngày xưa thông qua các câu chuyện lịch sử, các nhân vật lịch sử, địa danh lịch sử ở cộng đồng, địa phương mình đang sống Trong số các tài liệu nghiên cứu về dạy học LSĐP ở Mĩ, có cuốn

“Homespun: Teaching Local History in Grades 6-12” của Robert L Stevens.(2001)

Ở Nhật Bản, học sinh được học lịch sử, địa lí, lịch sử các thành phố, làng mạc nơi mình đang sống Ở Trung Quốc, trong chương trình bắt buộc của bộ môn Lịch sử, mỗi tháng có 1 tiết dạy về LSĐP bằng phương pháp thực tế Ở Singapore, việc dạy học LSĐP thông qua các di sản, các di tích lịch sử, các đài tưởng niệm, dấu ấn lịch sử của địa phương, như những tòa nhà cổ kính, những công trình và tên đường phố…được chú trọng

Như vậy, vấn đề dạy học LSĐP được rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm; hình thức dạy học LSĐP rất đa dạng, hấp dẫn; phương pháp dạy học LSĐP tích cực Điều đó cung cấp cho chúng tôi những kinh nghiệm quý báu khi nghiên cứu vấn đề

1.2 Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở trong nước

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về dạy học lịch sử địa phương nói chung

Trước khi lịch sử thành văn ra đời, mỗi câu chuyện dân gian đã thấm những bài học đầu tiên về lịch sử làng mình, vùng quê mình sinh sống Thời phong kiến, LSĐP chưa được giảng dạy chính thức, nhưng truyền thống văn hóa, địa danh, nhân vật địa phương đã được ghi chép lại, tạo cơ sở cho việc lưu truyền, nghiên cứu và giáo dục LSĐP

Sau Cách mạng tháng Tám, việc nghiên cứu, giảng dạy LSĐP cũng từng bước được quan tâm Trước hết, công tác dạy học LSĐP được phản ánh trong các giáo trình Phương

pháp dạy học Lịch sử, như: “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông cấp 2, 3”(1961) của Hoàng Triều, Lê Khắc Nhãn; “Phương pháp dạy học lịch sử” (1980) của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị; “Phương pháp dạy học lịch sử” (1992, 1998, 1999, 2000); “Phương pháp dạy học lịch sử”(2009), của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,

Nguyễn Thị Côi Các giáo trình này đều dành một vị trí quan trọng để trình bày về vai trò, ý nghĩa và phương pháp dạy học LSĐP ở trường phổ thông

LSĐP cũng được nghiên cứu riêng biệt Giáo trình “Lịch sử địa phương”(1989) của

Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Văn Am; giáo trình

Lịch sử địa phương của nhóm tác giả Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh Hải, Nguyễn Văn Đằng(2007); giáo trình “Phương pháp nghiên cứu và biên soạn Lịch sử địa phương”(2008) các tác giả Nguyễn Cảnh Minh, Đỗ Hồng Thái, Hoàng Thanh Hải là

những cuốn cẩm nang quý trong công tác nghiên cứu và dạy học LSĐP

Những cuốn chuyên khảo về dạy học LSĐP như: “Công tác ngoại khoá lịch sử ở trường phổ thông cấp 2,3” (1968), của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Phan Quang; “Nghiên cứu và dạy –học lịch sử địa phương ở Việt Bắc và Tây Bắc” (2010) của Đỗ Hồng Thái; “Tài liệu hướng dẫn địa phương biên soạn tài liệu nội dung địa phương môn Lịch sử”(2012) tác giả Nguyễn Thị Côi và Vũ Ngọc Anh Các chuyên khảo này đã giúp người đọc hiểu biết sâu sắc về công tác dạy học LSĐP ở trường phổ thông

Nhiều hội thảo khoa học quốc gia tập trung sâu vào công tác nghiên cứu và giảng dạy

LSĐP, như Hội thảo khoa học“ Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy Lịch sử địa phương ở các trường cao đẳng, đại học và phổ thông trung học”(2002); “Đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập Lịch sử và giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông”(2008); “Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử, văn hóa địa phương”(2013) Những báo cáo khoa học tại các hội thảo trên đã làm sáng tỏ các vấn đề lý

luận và thực tiễn về nghiên cứu và dạy học LSĐP Đây là những nguồn tài liệu tham khảo hữu ích đối với chúng tôi trong quá trình nghiên cứu luận án

Vấn đề dạy học LSĐP cũng được nhiều học viên cao học, nghiên cứu sinh quan tâm

và chọn làm đề tài nghiên cứu luận văn, luận án của mình, như: Đỗ Hồng Thái (1986) với

“Tăng cường giáo dục truyền thống yêu nước cho học sinh dân tộc thiểu số miền núi Hà Tuyên qua sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy khoá trình lịch sử Việt Nam 1930- 1945”; Đặng Công Lộng(1996) với luận án“Nghiên cứu việc giảng dạy lịch sử địa phương

ở trường PHTH ( qua thực nghiệm ở Bình Định)”; cho thấy dạy học LSĐP là một lĩnh vực

thu hút nhiều người quan tâm

Dạy học LSĐP cũng là đề tài của nhiều bài viết trên các tạp chí khoa học giáo dục

Tiêu biểu, “Nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông” của Nguyễn Thị Côi (2002);“Thiết kế bài học Lịch sử địa phương bằng phương pháp dạy học theo dự án” của Phạm Thị Kim Anh (2012) Hầu hết các Sở Giáo dục và đào tạo đã biên

soạn tài liệu LSĐP phục vụ cho công tác dạy học LSĐP ở trường phổ thông tại địa phương mình

1.2.2 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến việc dạy học lịch sử địa phương ở tỉnh Phú Thọ

Nhiều công trình nghiên cứu của cả nhà nước, của địa phương và các cá nhân về Phú Thọ là nguồn tư liệu phong phú để khai thác phục vụ dạy học LSĐP

Tiêu biểu: cuốn “Những ngày cách mạng tháng Tám ở Vĩnh Phú” (1985) của Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Phú; “Lịch sử kháng chiến chống Pháp của quân và dân Phú Thọ (1945-1954)” và “Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Phú Thọ ( 1954 - 1975)” do Đảng bộ tỉnh Phú Thọ đã biên soạn (2000); “Tổng tập văn nghệ dân gian đất Tổ” gồm 5 cuốn do Sở Văn hóa thông tin và Thể thao Phú Thọ xuất bản (2002-2004); “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Phú Thọ” (2002) Ngoài ra, có rất nhiều các công trình nghiên cứu của Đảng

bộ tỉnh Phú Thọ, của Sở Văn hóa thông tin, của Hội Sử học tỉnh Phú Thọ và của các cá nhân các nhà nghiên cứu độc lập về tỉnh, huyện, xã, về đất và người Phú Thọ, như: Khu di tích Đền Hùng (Phạm Bá Khiêm), Văn hiến làng xã vùng đất Tổ (Vũ Kim Biên), Phong trào Cần Vương ở tỉnh Phú Thọ cuối thế kỉ XIX (Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Phú Thọ) Các công trình này giúp ích rất nhiều về mặt tư liệu cho giáo viên và học sinh khai thác, nghiên cứu LSĐP để phục vụ dạy học ở các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh Tài liệu trực tiếp nghiên cứu việc dạy học LSĐP Phú Thọ không nhiều Ngoài các văn bản hướng dẫn giảng

dạy lịch sử, đặc biệt hữu ích là cuốn “Một số tư liệu lịch sử tỉnh Phú Thọ phục vụ cho giảng dạy lịch sử địa phương ở trường THCS”, của Trần Ngọc Duệ (2008); kỉ yếu Hội thảo “Giáo dục di sản văn hóa trong trường phổ thông tỉnh Phú Thọ”(2012)

1.3 Những vấn đề luận án được kế thừa và cần tiếp tục giải quyết

Luận án được kế thừa các vấn đề lí luận về dạy học LSĐP, các mô hình từ thực tiễn dạy học LSĐP, từ đó, chúng tôi có thể học tập và tiếp thu cách thức biên soạn bài học, hình thức tổ chức dạy học để vận dụng vào đề xuất các biện pháp có tính khả thi và hiệu quả

Tuy vậy, trong phạm vi luận án “Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ”, chúng tôi nhận thấy cần phải tiếp tục giải quyết một số vấn đề:

Trước hết, tìm hiểu thực trạng của việc dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ thông qua điều tra, khảo sát bằng phỏng vấn, phát phiếu điều tra, dự giờ; Thứ hai, chúng tôi phải biên soạn tài liệu dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ theo hướng đổi mới dạy học lịch sử từ tiếp cận mục tiêu, lựa chọn nội dung dạy học, áp dụng phương pháp dạy học hiện đại, tích cực; Thứ ba, chúng tôi thiết kế một số bài giảng LSĐP phù hợp với đối tượng HS THPT tỉnh Phú Thọ theo hướng đổi mới nhằm nâng cao chất lượng dạy học LSĐP

2 Chương 2 VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở

TRƯỜNG THPT LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Các khái niệm

2.1.1.1 Lịch sử địa phương

Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong quốc gia, có những sắc thái đặc

thù để phân biệt với những vùng đất khác, là bộ phận cấu thành của đất nước Theo đó, lịch

sử địa phương là lịch sử của một vùng miền, một đơn vị hành chính (như tỉnh, huyện, quận, phường, xã, làng, thôn, bản) Lịch sử địa phương còn bao hàm cả lịch sử của các

đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp, trường học, dòng họ…

2.1.1.2 Dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông

Dạy học LSĐP ở trường phổ thông được xác định là dạy học về lịch sử quá trình phát triển, sự kiện lịch sử về chính trị, kinh tế, văn hóa, quân sự, nhân vật lịch sử của tỉnh, của huyện, của xã, phường xung quanh trường đóng hoặc nơi HS sống LSĐP còn là lịch sử của nhà máy, xí nghiệp, trường học, đơn vị trên địa bàn Vì thế, nội dung dạy học LSĐP vừa thể hiện sự cụ thể, vừa đa dạng, phong phú

2.1.1.3 Chất lượng dạy học

Chúng tôi quan niệm rằng, chất lượng dạy học là “kết quả giảng dạy và học tập xét

cả về mặt định lượng và định tính so với các mục tiêu bộ môn cũng như góp phần vào quá trình hình thành và phát triển nhân cách của học sinh” Quan niệm trên thể hiện cách nhìn toàn diện và đổi mới về chất lượng giáo dục, cách đánh giá xem xét chất lượng dạy học về

cả mặt định lượng và định tính so với mục tiêu đề ra đã chú trọng tới tính toàn diện về kiến thức, kĩ năng, thái độ của HS

2.1.1.4 Chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường phổ thông

Chúng tôi cho rằng chất lượng dạy học LSĐP là kết quả đạt được về kiến thức, kĩ năng, thái độ so với mục tiêu dạy học LSĐP ở trường phổ thông Vì LSĐP nằm trong bộ môn Lịch sử, cho nên, nâng cao chất lượng dạy học LSĐP là góp phần nâng cao chất lượng

bộ môn nói chung

2.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu

2.1.2.1 Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức cơ bản, có hệ thống

về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người Trên cơ sở đó, giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền chủ nghĩa xã hội, rèn luyện các năng lực tư duy, năng lực thực hành, khả năng vận dụng kiến thức lịch sử vào cuộc sống LSĐP là một bộ phận của chương trình bộ môn Lịch sử, do đó, việc dạy học LSĐP góp phần quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu bộ môn ở trường phổ thông

2.1.2.2 Phương châm giáo dục của Đảng và Nhà nước

Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định “giáo dục là quốc sách hàng đầu”, phương châm giáo dục là “học đi đôi với hành”, “nhà trường gắn liền xã hội” Dạy học LSĐP theo hướng phát huy tích tích cực, sáng tạo, phát triển tư duy độc lập của HS, gắn bài học LSĐP

với đặc thù kinh tế- xã hội của địa phương chính là một phương thức gắn học với hành, gắn

lý luận với thực tiễn, giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình và xã hội

2.1.2.3 Mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc

Mối quan hệ giữa LSĐP và LSDT là quan hệ giữa “cái riêng”và “cái chung” LSĐP

là biểu hiện của LSDT ở một địa phương cụ thể, đồng thời cũng góp phần làm phong phú cho LSDT Các bài học LSĐP một mặt làm sáng tỏ các nội dung kiến thức trong các bài học LSDT, mặt khác, khắc họa những nét riêng, có tính chất cá biệt, đặc thù của địa phương so với cái chung của LSDT

2.1.2.4 Đặc điểm kiến thức lịch sử địa phương

Kiến thức LSĐP đặc biệt hơn kiến thức LS nói chung ở tính cụ thể hơn và chính đặc điểm đó tác động đến tâm lí HS trong khi học LSĐP Tính cụ thể của kiến thức LSĐP tạo nên một ưu thế đặc biệt trong dạy học Tính cụ thể của kiến thức LSĐP là cơ sở để GV lựa chọn nội dung dạy học LSĐP tiêu biểu, gần gũi với HS, tác động trực tiếp đến nhận thức

HS

2.1.2.5 Đặc điểm tâm lí, nhận thức của HS Phú Thọ khi học tập lịch sử địa phương

Tâm lí đặc biệt của HS THPT tỉnh Phú Thọ khi học về lịch sử quê hương mình là một thế mạnh để GV khai thác làm cho bài học trở nên hấp dẫn và cuốn hút HS vào các hoạt động nhận thức trong giờ học LSĐP Bên cạnh đặc điểm nhận thức chung, sự nhận thức và điều kiện học tập của HS không đều ở các địa bàn khác nhau Điều này, lưu ý chúng tôi, thiết kế bài học, lựa chọn hình thức tổ chức và phương pháp dạy học phù hợp đặc điểm tâm

2.1.3.2 Ý nghĩa

Việc dạy học LSĐP có ý nghĩa vô cùng to lớn trên cả 3 mặt Dạy học LSĐP góp phần làm phong phú thêm tri thức lịch sử cho HS, giúp HS không những hiểu biết được lịch sử quê hương mình mà còn biết rộng, hiểu sâu hơn LSDT, góp phần phát triển các năng lực nhận thức, các thao tác tư duy cho học sinh, rút ra mối liên hệ giữa các sự kiện, hiện tượng, mối liên hệ giữa LSĐP với LSDT; góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước, giáo dục truyền thống đạo đức, cách mạng của nhân dân địa phương cho thế hệ trẻ

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Thực trạng việc dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

2.2.1.1 Về công tác chỉ đạo dạy học lịch sử địa phương của Sở Giáo dục và đào tạo tỉnh

2.2.1.2 Về phía giáo viên

Khi được hỏi về nội dung kiến thức đưa vào bài học và nguồn tài liệu sưu tầm và khai thác biên soạn LSĐP, chúng tôi nhận được kết quả như sau: 92,15 % số GV được hỏi (47/51) khi biên soạn bài giảng thường dựa vào Lịch sử Đảng bộ của tỉnh, của huyện, của xã

; ngoài ra còn dựa vào các nguồn tài liệu khác như sách, báo, Internet

GV chủ yếu tiến hành các bài học LSĐP trên lớp, tại bảo tàng, nhà truyền thống: 3/51(6%); tại di tích: 2/51 (4%) Ngoại khóa LSĐP ít được thực hiện: 25/51 GV (49%) tổ chức ngoại khóa chỉ một lần, hình thức tổ chức ngoại khóa chủ yếu là nói chuyện chuyên đề (27/51; 53%); tham quan bảo tàng, nhà truyền thống (10/51; 20%) ; thi tìm hiểu kiến thức (17/51; 33%) 20% (10/51) GV cho rằng, đối với bài học LSĐP, chủ yếu là phải thuyết trình Ở thời điểm điều tra, hầu hết GV chưa tiếp cận với phương pháp dạy học hiện đại như dạy học dự án, dạy học hợp đồng Để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP, đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học mới là cần thiết

Chúng tôi có đưa ra một số câu hỏi về kiến thức LSĐP cho 424 HS các lớp THPT

tỉnh Phú Thọ Với câu hỏi: “Di tích lịch sử - văn hóa nổi bật của Phú Thọ là gi?” 399/424 (94%) HS trả lời đúng Kết quả của câu hỏi: Câu nói “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữa lấy nước” là câu nói của ai? Nói ở đâu? Khi nào?

là 328/424 (90%) HS trả lời đúng Với câu hỏi: “Di chỉ khảo cổ học cấp Quốc gia nào cho biết Việt Trì đã từng là kinh đô đầu tiên của Việt Nam?” 287/424 (68%) HS trả lời sai Tỉ lệ

trả lời sai câu hỏi: “Tỉnh Phú Thọ thành lập năm nào?” là 91% (386/424) Qua đó, chúng tôi nhận thấy sự các em hiểu biết về LSĐP Phú Thọ rất hạn chế

2.2.2 Định hướng đổi mới dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

Để nâng cao chất lượng dạy học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ, cần bám sát theo mục tiêu và chương trình bộ môn, đón đầu theo định hướng đổi mới chương trình giáo dục mới

Về nội dung dạy học LSĐP Phú Thọ ở trường THPT: tài liệu dạy học LSĐP tỉnh Phú Thọ cần biên soạn theo tinh thần đổi mới với nội dung phong phú, toàn diện và hấp dẫn

Về hình thức tổ chức: cần kết hợp đa dạng các hình thức tổ chức dạy học, tăng cường tổ chức dạy học LSĐP ở bảo tàng, di tích và tổ chức ngoại khóa về LSĐP

Về phương pháp dạy học: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, rèn luyện và phát triển kĩ năng, năng lực thực hành cho HS

Chương 3 BIÊN SOẠN NỘI DUNG VÀ LỰA CHỌN HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC

LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT TỈNH PHÚ THỌ

3.1.Biên soạn nội dung lịch sử địa phương ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ

3.1.1.Khái quát chương trình Lịch sử dân tộc ở trường THPT

Chúng tôi khái quát ngắn gọn nội dung LSDT trong chương trình Lịch sử ở cấp THPT tương ứng nội dung kiến thức lớp 10, lớp 11 và 12 từ nguồn gốc tới ngày nay Khi dạy học LSĐP phải bám sát nội dung kiến thức của LSDT, xử lý tốt quan hệ giữa LSDT với LSĐP 3.1.2Xác định nội dung lịch sử địa phương trong dạy học ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

Dựa trên các vấn đề cơ bản của LSDT theo chương trình và mối liên hệ giữa LSDT và LSĐP, chúng tôi xác định nội dung bài học LSĐP Phú Thọ được dạy học ở trường THPT

Bảng 3.1 Bảng hệ thống nội dung LSĐP Phú Thọ tương ứng với LSDT

10

Về nguồn gốc dân tộc Phú Thọ thời tiền – sơ sử: văn hóa Sơn Vi,

văn hóa Phùng Nguyên, Gò Mun Văn minh Văn lang- Âu lạc Phú Thọ thời Hùng Vương dựng nước Văn minh Đại Việt Di tích lịch sử và văn hóa truyền thống ở

Phú Thọ Truyền thống yêu nước (trước 1858) Truyền thống yêu nước của nhân dân Phú

12

Những chuyển biến về kinh tế, chính

trị, xã hội của Việt Nam từ 1919-1930

Những chuyển biến về kinh tế, chính trị, xã hội ở Phú Thọ từ 1919-1930

Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc

Việt Nam (1930-1945)

Phong trào cách mạng của nhân Phú Thọ từ (1930-1945)

Thời kì đấu tranh bảo vệ và xây dựng

chính quyền dân chủ nhân dân

(1945-1946) và cuộc kháng chiến toàn quốc

chống thực dân Pháp xâm lược và can

thiệp Mĩ (từ 19/12/1946- 21/7/1954)

Những đóng góp của nhân dân Phú Thọ trong cuộc đấu tranh bảo vệ, xây dựng chính quyền (1945-1946) và cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược và can thiệp Mĩ (từ 1946-1954)

Thời kì cách mạng xã hội chủ nghĩa ở

miền Bắc và cách mạng dân tộc dân

chủ nhân dân ở miền Nam, kháng

chiến chống Mĩ, cứu nước, đấu tranh

thống nhất đất nước (1954-1975)

Những đóng góp của nhân dân Phú Thọ trong thời kì cách mạng xã hội chủ nghĩa, kháng chiến chống Mĩ, cứu nước (1954-1975)

Công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ

quốc xã hội chủ nghĩa (từ 1975 đến

nay)

Phú Thọ trong công cuộc xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa (1975 đến nay)

Như vậy, căn cứ vào nội dung LSĐP tỉnh Phú Thọ tương ứng với LSDT theo từng lớp học, GV có thể lựa chọn cách biên soạn bài học LSĐP theo thông sử hoặc theo chủ đề Trên cơ sở đó, chúng tôi đề xuất biên soạn các bài LSĐP tỉnh Phú Thọ theo tinh thần đổi mới

3.1.3 Biên soạn các bài học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

3.1.3.1 Căn cứ lí luận và thực tiễn của việc biên soạn bài học LSĐP ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

Chúng tôi xây dựng nội dung dạy học LSĐP ở THPT thành 4 bài tương ứng với LSDT

Để đảm bảo tính hệ thống và tiếp nối với bài học LSĐP ở THCS, chúng tôi đã hệ thống kiến thức LSDT- LSĐP tỉnh Phú Thọ ở trường THCS và LSĐP ở THPT

33

Bài 1 Phú Thọ từ buổi đầu dựng nước đến thế

kỉ X (1 tiết)

Lớp 10 Tiết 36

Bài 1 Phú Thọ - miền đất của

di sản văn hóa (1 tiết)

Lớp

7 Tiết

50

Bài 4 Nhân dân Phú Thọ đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược (cuối thế kỉ XIX) (1 tiết)

Lớp 11 Tiết 29

Bài 2 Truyền thống yêu quê hương, đất nước, đấu tranh chống giặc ngoại xâm của nhân dân Phú Thọ (1 tiết)

Bài 5 Đảng bộ tỉnh Phú Thọ thành lập và lãnh đạo phong trào cách mạng trên địa bàn tỉnh (từ tháng 3-1940 đến tháng 8-1945) (2 tiết)

I Sự thành lập Đảng bộ tỉnh Phú Thọ

Lớp 12 Tiết 44

Bài 3 Tỉnh Phú Thọ trong thời kì đổi mới (từ năm 1986 đến nay)

(1 tiết)

Tiết

52

II Cách mạng tháng 8 năm 1945 tại tỉnh Phú Thọ

Tiết 49 Bài 4 Tìm hiểu lịch sử nơi

em sinh sống (1 tiết)