Sử dụng bản đồ để dạy học phần địa lí trong môn lịch sử và địa lí ở tiểu học

Mục đích nghiên cứu Đề tài này nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử - Địa lí ở Tiểu học nhằm nâng cao chất lượng dạy học phần Địa

MỞ ĐÀU

1 Lí do chọn đề tài

Nền kinh tế nước ta đã chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ

chế thị trường Công cuộc đổi mới này đã đề ra những yêu cầu mới đối với hệ

thống giáo dục Nghị quyết Trung Ương lần thứ 4 về: tiếp tục đổi mới giáo đục và

đào tạo đã chỉ rõ phải: “Xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, kế hoạch,

nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo”

Mục tiêu cơ bản của đổi mới giáo dục nước ta trong giai đoạn hiện nay là phát triển tối đa năng lực của người học trên cơ sở khơi dậy, rèn luyện và bồi dưỡng khả năng suy nghĩ, tìm tòi, khả năng làm việc một cách tự chủ, năng động và sáng tạo ngay trong hoạt động học tập ở nhà trường Để thực hiện mục tiêu nói trên trong dạy học, nhà trường cần phát huy tốt khá năng, sở trường của người học, khắc phục hạn chế, xây dựng niềm tin trong hoạt động học tập của người học sinh Trong đó nội đung và phương pháp học tập là một trong những yếu tố

quan trọng quyết định đến kết quả thực hiện mục tiêu trên Chính vì vậy, Luật

giáo dục (2005) chỉ rõ: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo ra những con người Việt

Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoé, thâm mỹ và nghề

nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành

và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Đồng thời Luật Giáo dục cũng chỉ

ra: “Phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê tự học tập và ý

chí vươn lên”

Để góp phần thực hiện mục tiêu của hệ thống giáo dục quốc dân nói chung và

giáo dục tiểu học nói riêng, chương trình môn hoc Lich str va Dia lí ở tiểu học đã

đưa ra những yêu cầu, những mục tiêu nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và

sáng tạo trong các hoạt động học tập của học sinh Tuy là môn ít tiết nhưng môn

Lịch sử - Địa lí có vị trí và ý nghĩa sâu sắc trong đó phần Địa lí cung cấp cho học sinh rất nhiều kiến thức thực tế, vốn sống sau này mà quan trọng là khơi gợi cho các em lòng yêu thích khám phá thiên nhiên và cuộc sống xung quanh Qua đó giáo dục lòng yêu tô quốc, yêu quê hương, đất nước con người Việt Nam Tuy vậy, lâu nay trong các môn ở tiểu học, đa số giáo viên còn chú trọng nhiều ở môn công cụ như Toán và Tiếng việt, do đó giáo viên có thé day rat tốt ở những môn này, những môn còn lại trong đó có Địa lí ít được chú trọng nên giáo viên

lúng túng, dạy chưa tốt, chưa tạo hứng thú cho học sinh trong học tập hoặc dạy qua loa nên chưa đạt được hiệu quả của tiết dạy Với mục tiêu chương trình là

phát triển con người toàn điện Chính vì vậy, giáo viên cần thay đối cách nghĩ cũng như tìm ra các biện pháp nâng cao chất lượng đạy học cho tất cả các môn

trong đó có phần Địa lí trong môn Lịch sử - Địa lí là một việc làm thiết thực Việc sử dụng bản đồ để dạy hoc Dia li la quan trọng vì nó đã chứa đựng

nguồn tri thức phong phú và đa dạng, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ

thể, chính xác phát triển năng lực phá, vận dụng tri thức Đồng thời giúp giáo viên tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động,

sáng tạo đạt hiệu quả Thực tế cho thấy, hiện nay ở các trường tiêu học đang tồn

tại một mâu thuẫn cơ bản giữa việc sử dụng bản đồ không hiệu quả của giáo viên

với yêu cầu giáo dục ngày càng cao Việc giải quyết mâu thuẫn này là một yêu cầu cấp thiết hiện nay ở các trường tiểu học nhằm nâng cao chất lượng đạy học

Đối với môn Địa lí, học sinh khi học sẽ gặp nhiều sự vật, hiện tượng không phải

lúc nào cũng xảy ra trước mắt mình vì thế phải quan sát chúng trên ảnh, hình vẽ,

bản đồ, lược 46

Xuất phát từ lí do trên tôi chọn đề tài: “$ứ dung ban dé dé day hoc phan

Địa lí trong môn Lịch sú- Địa lí ở tiểu học”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài này nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử - Địa lí ở Tiểu học nhằm nâng cao chất lượng dạy

học phần Địa lí trong môn Lịch sử - Địa lí, thông qua đó nâng cao chất lượng

GD -DT

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử - Địa lí ở tiểu học

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Lịch sử và ĐỊa lí ở tiểu học

3.3 Phạm vỉ ngÌhiÊn cứu

Do thời gian có hạn nên phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ dừng lại ở

việc sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lich su va Dia li 6 tiéu hoc

4 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài

Tìm hiểu thực trạng sử đụng bản đồ vào dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

Đề xuất một số biện pháp dạy học sử dụng bản đồ nhằm nâng cao chất

lượng dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử - Dia li va thiết kế một số giáo

án có sử dụng bản đồ

Thực nghiệm sư phạm một số biện pháp sử dụng bản đồ để dạy học phần

Địa lí đã xây dựng và kiểm tra tính khả thi của quy trình trên

5 Giá thuyết khoa học

Nếu đưa ra được một số biện pháp sử dụng bản đồ để dạy phần Dia li

trong môn Lịch sử và Địa lí một cách hợp lí sẽ góp phần nâng cao chất lượng

dạy học phần Địa lí nói riêng, môn Lich su va Dia lí ở tiểu học nói chung

6 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp điều tra

Phương pháp trò truyện

Phương pháp quan sát

7 Cầu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần nội dung chính của khoá luận bao gồm:

Chương I Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn

Chương 2 Sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lịch

sử và Địa lí ở tiểu học

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

NOI DUNG CHUONG 1: CO SO Li LUAN VA CO SO THUC TIEN

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở tiểu học

1.1.1.1 Cơ sở của việc đổi mới PPDH ở tiểu học

a Cơ sở lý luận của việc đổi mới PPDH ở tiểu học

b Cơ sở thực tiễn của việc đối mới PPDH ở tiểu học

1.1.1.2 Định hướng đổi mới PPDH nói chung và ở Tiểu học nói riêng

1.1.2 Một số vấn đề về dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

1.1.2.1 Mục tiêu môn Lịch sử và Địa lí ở Tiểu học

Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch sử tiêu biểu; các sự vật hiện tượng và các mỗi

quan hệ địa lí đơn giản ở Việt Nam và một sô quốc gia trên thê giới

Bước đâu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng quan sát sự vật, hiện tượng lịch sử, địa lí; nêu thắc mắc, đặt câu hỏi

Góp phân bôi dưỡng và phát triên ở học sinh những thái độ và thói quen

ham học hỏi, ham hiệu biết, yêu thiên nhiên con người,

1.1.2.2 Mục tiêu dạy học phan Địa lí ở tiểu học

Vệ kiên thức: Hình thành cho học sinh một sô biêu tượng địa lí, xây dựng một số mối quan hệ địa lí đơn giản của đất nước và thế giới

Về kĩ năng: Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng quan sát các sự vật, hiện tượng địa lí; kĩ năng quan sát bản đồ, lược đồ; kĩ

năng phân tích các mối quan hệ địa lí đơn giản

Về thái độ: Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham hiểu biết, yêu đất nước, thiên nhiên, con người,

1.1.2.3 Nội dung dạy học địa lí ở tiểu học

Bản đồ và cách sử dụng bản đồ địa hình Việt Nam

Thiên nhiên và hoạt động của con người ở các vùng khác nhau

Biển Đông, các đảo, quần đảo

Địa lí Việt Nam

Địa lí thế giới

1.1.2.4 Đặc điểm phần Địa lí ở Tiểu học

Mục tiêu, nội đung phần Địa lí nhẹ nhàng phù hợp với lứa tudi hoc sinh Phan Dia lí có cấu trúc nội dung theo từng chủ đề, từng bài cụ thể, mang

tính đồng tâm và phát triển đần qua các lớp Các kiến thức đi từ cụ thể tới trừu tượng, từ gần đến xa, từ dễ đến khó, tăng dần độ phức tạp tạo điều kiện cho học

sinh để thu nhận kiến thức

Kiến thức phần Địa lí ở tiểu học được thể hiện rất rõ trong sách giáo khoa

trên cá kênh chữ và kênh hình giúp học sinh có hứng thú với môn học, tiếp thu kiến thức nhanh hơn

Phần Địa lí ở tiêu học không có những bài thực hành riêng để hình thành và rèn luyện kĩ năng cho học sinh.Mặc dù ở lớp cuối bậc Tiểu học cũng có một số bài thực hành, nhưng những bài đó thực chất là bài học kiến thức mới, vì chúng yêu cầu học sinh phải tự làm việc với các nguồn tri thức địa lí để tìm ra kiến thức

mới

1.1.3 Bản đồ và vẫn đề sử dụng bản đồ trong dạy học địa lí ở tiễu học

1.1.3.1 Khái niệm bản đồ

Theo nhà bản đồ học người Nga K.A Salisev: “Bản đô địa lí là mô hình kí

hiệu hình tượng không gian của các đối tượng, hiện tượng tự nhiên và xã hội, được thu nhỏ, được tổng hợp hoá theo một cơ sở toán học nhất định, nhằm phản

ánh vị trí, sự phân bố không gian và mối tương quan giữa các đối tượng và hiện tượng và những biến đổi của chúng theo thời gian dé thoả mãn mục đích yêu cầu

đã định trước ”

1.1.3.2 Đặc điểm của bản do

Cơ sở toán học

Cơ sở toán học bản đồ bao gồm:

- Co sé trắc địa: hệ thông các điểm khống chế, kích thước elipsoid, toạ độ và

độ cao các điểm

- _ Tỷ lệ bản đồ

-_ Phép chiếu bản đồ

- _ Chia mảnh và danh pháp bản đồ

-_ Bố cục và khung bản đồ

Hệ thống kí hiệu bản đỗ

Hệ thống kí hiệu bản đồ (ngôn ngữ bản đồ) bao gồm các dạng đồ hoạ, màu sắc,

chữ cái, con số và cả từ ngữ để ghi nhận vị trí không gian của các đối tượng, đồng thời phản ánh qui luật phát triển của hiện tượng theo thời gian

Tổng quát hóa bản đồ

Tổng quát hoá bản đồ là quá trình lựa chọn, phân cấp các đối tượng cần thê hiện lên bản đồ

1.1.3.3 Vai trò của bản đô trong quá trình dạy học phân Địa lí trong môn Lịch

sử và Địa lí lớp 4, 5

Về mặt kiến thức, bản đồ có khá năng phản ánh sự phân bố và những mối

quan hệ của các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể mà không

một phương tiện nào khác có thể làm được

Về mặt phương pháp, bản đồ được coi là phương tiện trực quan, giúp cho học sinh khai thác, củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình học địa lí

Về mặt kĩ năng, bản đồ giúp học sinh có thể tái tạo lại được hình ảnh các lãnh

thổ nghiên cứu với những đặc điểm cơ bản của chúng: rèn luyện được kĩ năng sử dụng bản đồ

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng sử dụng các phương tiện dạy học để dạy học phan Dia li trong mon Lich sw va Địa lí ở tiéu hoc

Với mục đích thăm dò thực trạng sử dụng các phương tiện dạy học địa lí ở Tiểu học tôi đã tiến hành điều tra qua các câu hỏi sau (phụ lục 1)

Kết quả thu được như sau:

Qua biểu đồ cho thấy hầu hết giáo viên sử dụng bảng, phần (100%), bản đồ là

những phương tiện dạy học quan trọng mà giáo viên cũng chỉ sử dụng ở mức độ thường xuyên là (58%), trong khi đó trong sách giáo khoa Địa lí ở tiêu học chủ

yếu là kênh hình (bản đồ, lược đồ) và tất cá các kiến thức trong phân môn Địa lí đều thể hiện ở các kênh hình và kênh chữ Như vậy, việc sử dụng các phương

tiện dạy học vẫn chưa thường xuyên và chưa đồng bộ, mang tính hình thức và chưa rèn luyện cho học sinh các kĩ năng cần thiết

Qua kết quả cho thấy phần lớn các thầy cô cho rằng phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong dạy học địa lí Và thầy cô trong trường đều cho rằng

việc đưa phương tiện dạy học là cần thiết (chiếm 72%) đối với quá trình giáo dục

nhà trường, phù hợp với đổi mới dạy học theo hướng tích cực hiện nay Từ đó ta

có thể thấy rằng các thầy cô cũng rất quan tâm đến việc nâng cao chất lượng đạy học với việc áp dụng phương tiện dạy học một cách thường xuyên

1.2.2 Thực trạng sứ dụng bản đồ trong dạy học phân Địa li trong môn Lịch

sử và Địa lí ở Tiểu học

Để tìm hiểu mức độ và hiệu quả sử dụng bản đồ để dạy học phần Dia li trong môn Lịch sử và Địa lí tôi tiến hành điều tra câu hỏi sau (phụ lục 2)

Kết quả thu được như sau:

Qua kết quá trên cho thấy rằng việc sử dụng bản đồ trong việc dạy học môn

Địa lí làm cho học sinh rất hứng thú với 60%, còn 25% cảm thấy hứng thú thích

học Tuy nhiên còn một số em vẫn không hứng thú với việc học tập bằng bán đồ chiếm 11% Như vậy các phương tiện dạy học (bản đồ) thường mang tính trực quan cao, đa phần các em thấy đơn giản và dễ hiểu chiếm 62%, còn một số các

em lại thấy chúng phức tạp và khó hiểu (24%), một số em do không chú ý lắm nên không hiểu gì (4%) Qua đó ta có thé thấy cần nắm bắt được tâm lí và kiến

thức của các em để biết cách áp dụng có hiệu quả, tăng tính hiểu biết và rèn luyện kĩ năng cho các em

Với những kết quả điều tra trên tôi thấy rằng việc sử dụng các phương tiện

dạy học đặc biệt là sử dụng bản đồ vào day hoc Dia lí ở tiểu học là rất cần thiết

và hiệu quả, gây hứng thú và kích thích tìm hiểu từ đó rèn luyện kĩ năng cho học

sinh tiểu học.

CHƯƠNG 2

SU DUNG BAN DO DE DAY HQC PHAN DIA Li TRONG MON

LICH SU VA DIA Li O TIEU HỌC

2.1 Các nguyên tắc khi sử dụng bản đồ trong dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sử và Địa lí ở Tiểu học

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích

2.1.2 Đảm bảo yêu cẩu trực quan

2.1.3 Nguyên tắc sử dụng đúng lúc, đúng chỗ, đúng mức độ

2.1.4 Nguyên tắc thông nhất giữa vai trò tích cực, tự giác, độc lập của học sinh

và vai trò chủ đạo của giáo viên

2.2 Quy trình sử dụng bản đồ để dạy học phần Địa lí trong môn Lịch sứ và Dia lí ớ tiểu họ

a Hướng dẫn học sinh cách xác định phương hướng trên bản đồ

Ở tiểu học giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách xác định phương hướng trên bản đồ theo các bước sau:

Bước 1: Quan sát bản đồ, đọc tên bản đồ để biết bản đồ đó thé hiện nội dung gì

Bước 2: Xác định vị trí của đối tượng trên bản đồ

Bước 3: Nắm được các quy ước về hướng và xác định các hướng trên bản

đồ

Bước 4: Thực hành chỉ trên bản đồ

b Hướng dẫn học sinh cách tìm và chỉ vị trí địa lí cúa các đối tượng địa lí trên bản đồ

Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách tìm và chỉ vị trí địa lí trên bản đồ theo các bước sau:

10