Luận văn giáo dục trình độ thạc sỹ phép tu từ so sánh lớp 3

Chào các bạn, với mong muốn chia sẻ cho tất cả mọi người những tài liệu mình biên soạn cũng như sưu tầm nay tôi chia sẻ lên đây (có phí và không phí) hi vọng giúp ích được phần nào cho công việc cũng như học tập của tất cả mọi người. Chúc thành công

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Vinh - 2007

mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong cuộc sống hàng ngày, khi trò chuyện, giao tiếp với những ngời xung quanh không ai không một lần sử dụng phép tu từ so sánh

“So sánh” là “cách nói” rất quen thuộc và phổ biến trong cuộc sống cũng

nh trong sáng tạo văn chơng Nhờ phép so sánh, ngời viết có thể gợi ra những hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mĩ lành mạnh, đẹp đẽ cho ngời đọc, ngời nghe So sánh đợc coi là một trong những phơng thức tạo hình, gợi cảm hiệu quả nhất, có tác dụng lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và phát triển trí tởng tợng, óc quan sát và khả năng nhận xét, đánh giá của con ngời Mặt khác, nó còn làm cho tâm hồn và trí tuệ của con ngời thêm phong phú, giúp con ngời cảm nhận văn học và cuộc sống một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn

Xuất phát từ vai trò và tác dụng của phép tu từ so sánh, từ mục tiêu của môn Tiếng Việt ở tiểu học, ngay từ lớp 1, các bài học của sách giáo khoa đã đa vào khá nhiều hình ảnh so sánh … Tuy nhiên, đến lớp 3 học sinh mới chính thức

đợc học về phép tu từ so sánh trong phân môn Luyện từ và câu

Sách giáo khoa Tiếng Việt 3 đã giới thiệu sơ bộ về phép so sánh, hình thành những hiểu biết và kĩ năng ban đầu về so sánh cho học sinh thông qua các bài tập thực hành.Từ đó, giúp học sinh cảm nhận đợc cái hay của một số câu văn, câu thơ và vận dụng phép so sánh vào quan sát sự vật, hiện tợng xung quanh và thể hiện vào bài tập làm văn đợc tốt hơn Mặt khác, việc dạy phép tu từ

so sánh cho học sinh lớp 3 cũng là một cách chuẩn bị dần để các em sử dụng thành thạo hơn phép tu từ này khi làm các bài văn kể chuyện, miêu tả ở lớp 4, lớp 5

Trong thực tế, giáo viên và học sinh lớp 3 còn gặp nhiều khó khăn khi dạy học về phép tu từ so sánh, hiệu quả dạy học về phép tu từ so sánh cha cao Học sinh lớp 3 nhận biết đợc các hình ảnh so sánh nhng việc vận dụng kiến thức về phép so sánh vào nói, viết thì còn nhiều hạn chế Giáo viên còn lúng túng khi lựa chọn các phơng pháp hớng dẫn học sinh tìm hiểu cách so sánh và tác dụng của phép so sánh Việc đánh giá kỹ năng sử dụng phép so sánh của học sinh

cũng cha có các tiêu chí cụ thể, nhiều khi, sự đánh giá của giáo viên còn mang tính chất cảm tính và kinh nghiệm chủ nghĩa Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu về vấn đề này hầu nh cha có, vì vậy, giáo viên tiểu học còn gặp nhiều khó khăn trong việc tìm các tài liệu tham khảo.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu:

“Ph-ơng pháp dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3”.

2 Mục đích nghiên cứu

- Đề xuất phơng hớng ứng dụng một số phơng pháp dạy học vào việc hình thành những hiểu biết ban đầu và rèn luyện kĩ năng sử dụng phép tu từ so sánh cho học sinh lớp 3

- Thiết kế quy trình dạy học các dạng bài tập về phép tu từ so sánh trong phân môn Luyện từ và câu; quy trình tổ chức hớng dẫn học sinh vận dụng phép

tu từ so sánh trong các giờ học Tập đọc và Tập làm văn, góp phần giải quyết những khó khăn của giáo viên tiểu học và nâng cao hứng thú và kết quả học tập

về phép tu từ so sánh cho học sinh

3 Đối tợng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Phơng pháp dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3

4 Giả thuyết khoa học

Chúng tôi giả định rằng, nếu áp dụng những phơng pháp dạy học mới vào việc dạy học phép tu từ so sánh trong phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3; trên cơ

sở đó, xây dựng các quy trình hớng dẫn học sinh vận dụng phép tu từ so sánh trong phân môn Tập đọc và Tập làm văn thì hiệu quả của việc dạy học sẽ đợc nâng cao

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu các vấn đề lý thuyết về phép tu từ so sánh trong tiếng Việt

- Tìm hiểu nội dung dạy học về phép tu từ so sánh và thực trạng của việc dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3

- Đa ra một số đề xuất về việc ứng dụng một số phơng pháp dạy học vào việc hình thành những hiểu biết ban đầu và rèn luyện kĩ năng sử dụng phép tu từ

so sánh cho học sinh lớp 3; quy trình tổ chức dạy các dạng bài tập về phép so sánh ở phân môn Luyện từ và câu; quy trình hớng dẫn học sinh vận dụng phép

- Nhóm phơng pháp phân tích thống kê nhằm xử lí những số liệu thu đợc

từ thử nghiệm s phạm

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Chơng 2: Phơng pháp dạy học về phép tu từ so sánh ở lớp 3.

Chơng 3: Thử nghiệm và kết quả thử nghiệm.

cụ thể, những cảm xúc thẩm mỹ trong nhận thức ngời đọc, ngời nghe

Hình thức đầy đủ nhất của phép so sánh tu từ gồm 4 yếu tố:

d Sự phát triển của cấu trúc so sánh

Về mặt hình thức trong thời kì hiện đại phép so sánh có chiều hớng phát

triển về độ dài cấu trúc dới các dạng sau:

A x B (ca dao)  A x B x C (thơ hiện đại)  A x B1 x B2 x B3

Mặt nội dung ngữ nghĩa

Xét về mức độ ý nghĩa, mô hình so sánh thờng gặp trong ca dao là:

A - x - B hoặc A - x - B (trừu tợng) (cụ thể) (cụ thể) (cụ thể)Nhng trong phong cách nghệ thuật hiện đại ta gặp các phép so sánh ở tất cả các dạng lí tởng của nó:

a Mục tiêu của việc dạy học phép tu từ so sánh ở tiểu học

Mục tiêu của việc dạy biện pháp tu từ so sánh ở lớp 3 là rèn luyện kĩ năng Biết vận dụng so sánh tu từ vào việc nói viết, nh biết dùng những hình ảnh so sánh sinh động trong giao tiếp, trong làm văn hay khi kể lại một câu chuyện mà các em đợc nghe, đợc đọc

b Nội dung dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3

Nội dung phép tu từ so sánh đợc dạy trong 7 tiết học, khoảng 1/5 tổng số thời gian của phân môn Luyện từ và câu và 1/35 tổng số thời gian của môn Tiếng Việt

b1 Phân tích nội dung dạy học phép tu từ so sánh

Sách giáo khoa Tiếng Việt 3 có những loại bài tập sau:

- Bài tập nhận biết phép tu từ so sánh

ở loại bài tập này, hình thức bài tập thờng là nêu ngữ liệu (câu văn, câu thơ; đoạn văn, đoạn thơ) trong đó có sử dụng phép tu từ so sánh; yêu cầu học

sinh chỉ ra các hình ảnh so sánh, các sự vật đợc so sánh, các vế so sánh, các từ

so sánh, các đặc điểm so sánh…với nhau trong các ngữ liệu đó Sau đây là một

số dạng bài tập trong loại bài tập nhận biết

+ Tìm những sự vật đợc so sánh:

+ Tìm những hình ảnh so sánh:

+ Tìm các từ so sánh

+ Tìm các đặc điểm so sánh:

- So sánh âm thanh với âm thanh:

- So sánh hoạt động với hoạt động

- Bài tập vận dụng phép tu từ so sánh

ở dạng bài tập này có 2 loại bài tập nhỏ, đó là bài tập nhận biết tác dụng của phép tu từ so sánh và bài tập đặt câu có dùng phép so sánh Ngoài ra, còn có dạng bài điền từ thích hợp vào chỗ trống, bài tập cho trớc cái so sánh yêu cầu học sinh tìm ra cái để làm chuẩn so sánh

c Một số nhận xét về nội dung dạy học phép so sánh tu từ ở lớp 3

- Nội dung phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Chơng trình đợc sắp xếp từ dễ đến khó Ngữ liệu để dạy phép so sánh thể hiện tính linh hoạt và sinh động rất phù hợp với tâm lí lứa tuổi học sinh tiểu học

- Chơng trình đã cung cấp những kiến thức cơ bản về biện pháp tu từ so sánh Các em đợc làm quen với cấu trúc hoàn chỉnh của phép so sánh với đầy đủ cả 4 yếu tố, với các dạng so sánh không đầy đủ: so sánh vắng yếu tố 2, so sánh vắng yếu tố 2 và yếu tố 3, với các kiểu so sánh: So sánh sự vật với con ngời, so sánh âm thanh với âm thanh, so sánh hoạt động với hoat động Ngoài ra các em còn đợc làm quen với các dạng so sánh: so sánh ngang bằng, so sánh bậc hơn kém, đợc làm quen với sự phát triển của thủ pháp so sánh thông qua các ngữ liệu

- Nội dung phép tu từ so sánh đợc xây dựng theo quan điểm tích hợp Những kiến thức về phép so sánh tu từ sẽ đợc dạy lồng ghép trong các phân môn khác của môn Tiếng Việt Cách biên soạn chơng trình nàyđã tạo điều kiện

để các em có cơ hội đợc tiếp cận với phép so sánh nhiều hơn, có cơ hội để học hỏi và cảm nhận giá trị của so sánh tu từ một cách toàn diện

Có thể nói, nội dung dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3 đợc biên soạn một cách logic, khoa học vừa phù hợp với đặc điểm tâm lí, trình độ nhận thức của học sinh Cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, cần thiết về phép so sánh Tạo cơ sở vững chắc giúp học sinh phát triển kĩ năng sử dụng biện pháp tu từ.

1.1.2 Một số phơng pháp dạy học Tiếng Việt ở tiểu học

1.1.2.1 Khái niệm phơng pháp dạy học Tiếng Việt

Phơng pháp dạy học tiếng Việt là cách thức làm việc của thầy giáo và học sinh nhằm làm cho học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức, hình thành các kĩ năng, kĩ xảo tiếng Việt.

1.1.2.2 Các phơng pháp dạy học Tiếng Việt thờng đợc sử dụng ở tiểu học

Phơng pháp phân tích ngôn ngữ

Là phơng pháp “học sinh dới sự chỉ dẫn của thầy giáo vạch ra những hiện tợng ngôn ngữ nhất định từ các tài liệu ngôn ngữ cho trớc, quy các hiện tợng đó vào một phạm trù nhất định và chỉ rõ những đặc trng cử chúng

Phơng pháp rèn luyện theo mẫu (PPRLTM)

Phơng pháp rèn luyện theo mẫu là phơng pháp mà thầy giáo chọn và giới thiệu các mẫu hoạt động ngôn ngữ rồi hớng dẫn học sinh phân tích để hiểu và nắm vững cơ chế của chúng và bắt chớc mẫu đó một cách sáng tạo vào lời nói của mình

Phơng pháp trò chơi học tập tiếng Việt

Là phơng pháp trò chơi s phạm trong dạy học môn tiếng Việt đợc hiểu là hình thức học tập môn tiếng Việt theo hứng thú vui chơi, dựa trên những tình huống thực tiễn hay trong nội bộ tiếng Việt mang đặc thù của một tình huống có vấn đề trong dạy học tiếng Việt, mà việc giải quyết vấn đề trong tình huống đặt

ra nhằm để học sinh lĩnh hội, củng cố, vận dụng kiến thức, kĩ năng sử dụng tiếng Việt đã đựoc học, những kinh nghiệm sống đã đợc tích luỹ vào các tình huống mới một cách tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về dạy học phép so sánh ở tiểu học

Kết quả điều tra, vào năm học 2006-2007 ở 2 tỉnh Nghệ An và Thanh Hoá của chúng tôi cho thấy rằng:

Chỉ có 55 % số giáo viên đợc hỏi cho rằng phép tu từ là cách phối hợp sử dụng các phơng tiện ngôn ngữ một cách đặc biệt để tạo ra hiệu quả tu từ trong biểu đạt

Có 24,25 % số giáo viên đợc hỏi cho rằng cho học sinh là dạy học sinh nắm đợc dấu hiệu của biện pháp tu từ

Có 25, 75% số giáo viên đợc hỏi dạy học phép tu từ so sánh là dạy học sinh nắm đợc giá trị biểu cảm của phép tu từ so sánh

Chỉ có 50 % số giáo viên đợc hỏi cho rằng dạy học phép tu từ so sánh cho học sinh là dạy cho học sinh nắm đợc dấu hiệu và hiểu đợc giá trị biểu cảm của phép so sánh, biết vận dụng phép so sánh vào việc nói và viết

Nh vậy số giáo viên (50%) đợc điều tra đã hiểu cha đầy đủ, chính xác về việc dạy học biện pháp tu từ so sánh cho học sinh

Nguyên nhân:

- GV cha nắm đợc dạy học phép so sánh cho học sinh là gì điều này sẽ dẫn

đến việc việc xác định sai mục đích, mức độ dạy học các bài về phép so sánh

- Do một số giáo viên có trình độ đào tạo nhất định dẫn đến kiến thức về phong cách học của giáo viên còn học chế Số GV cha hiểu rõ khái niệm biện pháp tu từ (45%)

1.2.2 Thực tế dạy và học phép tu từ so sánh ở tiểu học hiện nay

1.2.2.1 Về phía giáo viên

Sau khi xử lí số liệu từ 725 phiếu điều tra nhận thức chúng tôi thấy rằng:

- Chỉ có 36.14% GVTH đợc hỏi cho rằng họ rất thành thạo trong việc xác

định mục đích của việc dạy phép tu từ so sánh ở lớp 3 Có 41.38% cho rằng họ ở mức thành thạo.Vẫn có 22.48% cho rằng họ còn khó khăn lúng túng trong việc xác định mục đích yêu cầu của một bài dạy phép tu từ

- Chỉ có 17.20% số GVTH đợc hỏi cho rằng, họ rất thành thạo trong việc xác định mức độ nội dung chơng trình nói chung cũng nh nội dung của từng bài

về phép tu từ Có 51.69% GVTH cho rằng họ ở mức độ thành thạo Còn 31.11% cho rằng họ còn rất lúng túng trong việc nắm vững mức độ nội dung của từng bài học cụ thể

- Chỉ có 20.14% GVTH đợc hỏi cho rằng họ rất thành thạo trong việc lựa chọn phơng pháp, phơng tiện và hình thức tổ chức dạy học phù hợp với nội dung bài học Có 39.45% GV đợc hỏi cho rằng họ ở mức thành thạo Có tới 40.41% cho rằng họ rất lúng túng, khó khăn trong việc sử dụng phù hợp các phơng pháp, phơng tiện, và hình thức tổ chức dạy học trong các tiết dạy

- Chỉ có 23.45% số giáo viên đợc hỏi cho rằng họ rất thành thạo trong việc xây dựng quy trình một tiết dạy bài phép tu từ Có 40.27% cho rằng họ ở mức thành thạo Có 36.28% cho rằng họ còn lúng túng trong việc xây dựng quy trình một tiết dạy phù hợp với nội dung bài dạy

- Chỉ có 13.79% số GVTH đợc hỏi cho rằng họ rất thành thạo trong việc thiết kế hệ thống bài tập nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức Có 29.38 % cho rằng họ ở mức thành thạo Có tới 56.83% cho rằng họ còn khó khăn, lúng túng trong việc tự thiết kế hệ thống bài tập cho học sinh

- Chỉ có 21.28% số GVTH đợc hỏi cho rằng họ rất thành thạo trong việc

tổ chức quá trình kiểm tra, đánh giá để xác định mức độ tri thức Có 43.31% cho rằng họ ở mức độ thành thạo Vẫn còn 35.31% cho rằng họ còn khó khăn, lúng túng trong việc tổ chức quá trình kiểm tra, đánh giá để xác định khả năng nhận diện và vận dụng phép tu từ so sánh

Mét sè nguyªn nh©n

- Vèn kiÕn thøc cña gi¸o viªn vÒ phong c¸ch häc cßn h¹n chÕ

- Tµi liÖu tham kh¶o, më réng vèn hiÓu biÕt cho gi¸o viªn vµ häc sinh cha nhiÒu

- BPTT lµ mét néi dung míi ®a vµo ch¬ng tr×nh nªn gi¸o viªn cha cã kinh nghiÖm trong viÖc lùa chän PP vµ h×nh thøc d¹y häc

- N¨ng lùc häc tËp cña häc sinh cßn yÕu

- Ph¬ng ph¸p d¹y häc cña gi¸o viªn cha linh ho¹t

2.2 Phơng pháp hớng dẫn học sinh giải các bài tập về phép

tu từ so sánh trong phân môn Luyện từ và câu

Tuần 7: So sánh sự vật với con ngời

Tuần 10: Làm quen so sánh âm thanh với âm thanh

Tuần 12: So sánh hoạt động với hoạt động

Tuần 15: Đặt câu có hình ảnh so sánh

- Giáo viên giúp học sinh chữa một phần của bài tập để làm mẫu.

- Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài

- Giáo viên tổ chức cho học sinh trao đổi, nhận xét về kết quả, rút ra những điểm ghi nhớ về phép tu từ so sánh

2.3 Phơng pháp hớng dẫn học sinh vận dụng phép tu từ so sánh trong giờ học Tập đọc

2.3.1 Thống kê các hình ảnh so sánh trong các văn bản Tập đọc ở lớp 3

Trong phân môn Tập đọc ở lớp 3 có 85 văn bản nghệ thuật bao gồm thơ, tạp văn, truyện ngắn, truyện cời, truyện ngụ ngôn… trong đó có 32 văn bản chứa hình ảnh so sánh

2.3.2 Vẻ đẹp của hình ảnh so sánh tu từ trong môn Tập đọc ở lớp 3 2.3.3 Quy trình hớng dẫn học sinh cảm nhận học sinh giá trị của các hình ảnh so sánh trong bài tập đọc

2.3.1 So sánh tu từ với phân môn Tập làm văn ở lớp 3

Trong SGK Tiếng Việt 3, có 3 dạng bài tập làm văn: bài tập nghe, bài tập nói và bài tập viết tơng ứng với một số các kiểu bài Tuy nhiên, trong phạm vi

đề tài, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu về việc dạy phép tu từ so sánh ở kiểu

bài: Nói, viết theo chủ điểm Đó là những bài tập thuộc kiểu bài văn miêu tả: tả

ngời, tả cảnh, tả cảnh sinh hoạt Đây là những kiểu bài học sinh có thể sử dụng

phép so sánh đợc nhiều nhất, giúp các em hình thành các kĩ năng để làm tốt văn miêu tả ở các lớp trên

2.3.2 Quy trình hớng dẫn học sinh vận dụng phép so sánh vào bài tập làm văn ở lớp 3

a Những kĩ năng thực hành bài tập Tập làm văn ở lớp 3

a1 Xác định yêu cầu bài

Là kĩ năng giúp học sinh định hớng cho toàn bộ quá trình thực hiện một bài Tập làm văn

a2 Quan sát đối tợng đợc tả

Khi quan sát học sinh phải biết chú ý tới những yêu cầu riêng khi quan sát từng loại đối tợng miêu tả

a3 Diễn đạt và viết đoạn văn

Yêu cầu HS trình bày một cách ngắn gọn, rõ ràng, mạch lạc, cách trình bày nh là đang tranh luận, phát biểu trớc lớp

Trình bày miệng xong, các em sẽ làm bài viết Khi viết không yêu cầu các

em sử dụng phép so sánh trong tất cả các câu mà phải biết sử dụng đúng lúc,

đúng chỗ Nếu lạm dụng, đoạn văn sẽ trở nên nhàm chán và sáo rỗng

b Quy trình dạy học phép tu từ so sánh trong phân môn Tập làm văn ở lớp 3

b1 Quy trình hớng dẫn học sinh vận dụng phép tu từ so sánh vào các bài tập làm văn nói

Bớc 1: Tìm hiểu yêu cầu bài tập.

Bớc 1: Giúp học sinh nắm yêu cầu bài tập

Bớc 2: Học sinh viết bài

Bớc 3: Học sinh đọc bài viết

Bớc 4: Đánh giá kết quả thực hành ở lớp, hớng dẫn hoạt động tiếp nối (ở

ngoài tiết học, ở sau tiết học)