VẬN DỤNG một số cấu TRÚC học hợp tác THEO NHÓM NHỎ TRONG dạy học PHẦN hóa KIM LOẠI lớp 12 BAN NÂNG CAO

Lời cảm ơn Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp “Vận dụng một số cấu trúc học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao” bên cạnh sự nỗ lực của bản

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÒ THỊ THAO

VẬN DỤNG MỘT SỐ CẤU TRÚC HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ TRONG DẠY HỌC PHẦN HÓA KIM LOẠI LỚP 12 - BAN NÂNG CAO

Chuyên ngành: TN2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Sơn La, tháng 05 năm 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÒ THỊ THAO

VẬN DỤNG MỘT SỐ CẤU TRÚC HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ TRONG DẠY HỌC PHẦN HÓA KIM LOẠI LỚP 12 - BAN NÂNG CAO

Chuyên ngành: TN2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Giáo viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Ngọc Duy

Sơn La, tháng 05 năm 2014

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp “Vận dụng một số cấu trúc học hợp

tác theo nhóm nhỏ trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao” bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự động viên, ủng hộ

giúp đỡ tận tình của thầy cô giáo, của gia đình, bạn bè, người thân

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành nhất đến ThS Nguyễn Ngọc Duy người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban chủ nhiệm khoa Sinh - Hóa, bộ môn hóa, phòng đào tạo đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tiến hành đề tài, xin được gửi lời cảm ơn tới thầy và trò trường THPT Tuần Giáo và trường THPT Phan Đình Giót đã giúp đỡ tôi trong quá trình triển khai đề tài

Sơn La, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Lò Thị Thao

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 2

3 Nhiệm vụ của đề tài 2

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

5 Giả thiết khoa học 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Những đóng góp của đề tài 3

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lịch sử nghiên cứu 4

1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học 4

1.2.1 Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học hóa học 5

1.2.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học 6

1.3 Cơ sở phương pháp luận cho việc đổi mới phương pháp dạy học 7

1.3.1 Dạy học lấy học sinh làm trung tâm 7

1.3.2 Quan điểm dạy học theo hướng hoạt động hóa người học 9

1.4 Phương pháp dạy học tích cực 10

1.4.1 Khái niệm 10

1.4.2 Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực 11

1.5 Dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ - một phương pháp dạy học tích cực 12

1.5.1 Khái niệm dạy học hợp tác theo nhóm 13

1.5.2 Cấu trúc chung của quá trình dạy học hợp tác theo nhóm 14

1.5.3 Những yêu cầu cần đảm bảo để phát huy tính tích cực của người học thông qua tổ chức HHT nhóm 15

1.5.4 Những ưu điểm dạy học hợp tác theo nhóm 21

1.5.5 Những hạn chế của dạy học hợp tác theo nhóm 23

1.5.6 Một số cấu trúc HHT theo nhóm nhỏ 23

1.6 Tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động học hợp tác trong dạy học hóa học ở một số trường THPT 29

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG MỘT SỐ CẤU TRÚC HOẠT ĐỘNG HỌC HỢP TÁC THEO NHÓM NHỎ TRONG DẠY HỌC PHẦN HÓA KIM LOẠI LỚP

12 THPT - BAN NÂNG CAO

2.1 Nguyên tắc áp dụng học hợp tác theo nhóm 31

2.2 Quy trình thiết kế và tổ chức DHHT theo nhóm 32

2.3 Phân tích nội dung chương trình phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao 36

2.3.1 Phân phối chương trình môn hóa học phần hóa kim loại lớp 12 36

2.3.2 Mục tiêu và nội dung kiến thức chương 5: Đại cương về kim loại 36

2.3.3 Mục tiêu và nội dung kiến thức chương 6: Kim loại kiềm - Kim loại kiềm thổ - Nhôm 38

2.3.4 Mục tiêu và nội dung kiến thức trong chương 7: Crom - Sắt - Đồng 39

2.4 Áp dụng dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học hóa học phần kim loại lớp 12 - Ban nâng cao 40

2.4.1 Tổ chức hoạt động hợp tác theo cấu trúc STAD của Slavin cho một số nội dung của phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao 40

2.4.2 Vận dụng cấu trúc Jigsaw trong tổ chức hoạt động học hợp tác theo nhóm cho một số nội dung của phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao 54

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích thực nghiệm 69

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 69

3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 69

3.4 Kết quả thực nghiệm 70

3.5 Nhận xét 75

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong sự nghiệp đổi mới toàn diện của đất nước, đổi mới nền giáo dục là một trong những trọng tâm của sự phát triển Công cuộc đổi mới này đòi hỏi nhà trường phải tạo ra những con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo Chiến lược phát triển giáo dục đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã được nghị quyết của hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII ghi rõ: “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo có kĩ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỉ luật, có sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” như lời dặn của bác Hồ”

Đối với giáo dục ở bậc phổ thông, chúng ta đã có sự thay đổi to lớn về chương trình đào tạo đó chính là sự ra đời của bộ SGK mới với nội dung và hình thức thể hiện mới Chính vì thế mà yêu cầu đổi mới PPDH cũng là một vấn đề cấp thiết của ngành giáo dục Định hướng của dạy học tích cực là một định hướng quan trọng đã được nước ta lựa chọn cho việc đổi mới PPDH và được vận dụng trong việc đổi mới nhiều PPDH cụ thể khác nhau

Sự thành công của công việc dạy học phụ thuộc rất nhiều vào PPDH được

GV lựa chọn Cùng một nội dung nhưng tùy thuộc vào PPDH cụ thể trong dạy học thì kết quả sẽ khác nhau về mức độ lĩnh hội các tri thức, sự phát triển của trí tuệ cùng các kĩ năng tư duy, phương pháp nhận thức, giáo dục đạo đức và sự chuyển biến thái độ hành vi

Như vậy các PPDH phải phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS có sự tổ chức và sự hướng dẫn đúng mức của GV trong việc phát hiện và giải quyết vấn

đề của HS theo cá nhân hoặc học hợp tác (HHT) theo nhóm sẽ góp thành hình thành phương pháp và nhu cầu tự học, học lẫn nhau từ đó tạo được niềm vui và hứng thú trong học tập của HS

HHT theo nhóm là một PPDH tích cực đã được nghiên cứu và áp dụng rất hiệu quả ở những nước phát triển Phương pháp này ở Việt Nam đã được chú

trọng nghiên cứu áp dụng trong đổi mới PPDH hiện nay Tuy nhiên việc nghiên cứu mới được thực hiện ở việc áp dụng các cấu trúc chung của hoạt động HHT

Với đặc tính của môn hóa học là một môn khoa học kết hợp giữa lý thuyết

và thực nghiệm đòi hỏi HS tự tìm tòi khám phá kiến thức hoặc làm việc cùng nhau trong nhóm nhỏ dưới sự điều khiển và hướng dẫn của GV thì việc áp dụng PPDH theo nhóm nhỏ bằng hoạt động hợp tác sẽ đem lại hiệu quả cao hơn trong các tiết học, khắc phục được những nhược điểm cơ bản của phương pháp học tập theo nhóm và mang lại hiệu quả cao

Xuất phát từ những lí do trên tôi đã triển khai nghiên cứu đề tài: “Vận dụng một số cấu trúc học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao”

2 Mục đích của đề tài

Nghiên cứu vận dụng một số cấu trúc HHT vào việc tổ chức hoạt động DHHT theo nhóm cho HS trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao, nhằm góp phần đổi mới PPDH hóa học theo hướng dạy học tích cực

3 Nhiệm vụ của đề tài

- Nghiên cứu các vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài bao gồm:

+ Phương hướng đổi mới PPDH hóa học, các PPDH tích cực

- Đề xuất các cấu trúc hoạt động HHT theo nhóm cho một số nội dung bài dạy trong chương trình hóa học phần kim loại lớp 12

- Xây dựng giáo án bài dạy có tổ chức hoạt động HHT theo nhóm cho các dạng bài

- Bước đầu thực nghiệm sư phạm đánh giá sự phù hợp và tính hiệu quả cho các đề xuất

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Qúa trình dạy học môn hóa học ở trường THPT

- Đối tượng nghiên cứu: Một số cấu trúc học hợp tác theo nhóm nhỏ

trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 - Ban nâng cao

5 Giả thiết khoa học

Nếu vận dụng hợp lí một số cấu trúc HHT kết hợp với các PPDH tích cực khác trong tổ chức hoạt động học tập cho HS thì sẽ làm tăng hứng thú học tập,

hỗ trợ cho việc hình thành và phát triển năng hợp tác học tập, góp phần đổi mới PPDH và nâng cao chất lượng dạy học hóa học THPT

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Phân tích, tổng hợp các cơ sở lí luận

liên quan đến đề tài nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Quan sát dự giờ của GV có kinh nghiệm có sử dụng PPDHHT trong một bài dạy hóa học phổ thông (Phần kim loại lớp 12 - Ban nâng cao)

+ Thăm dò ý kiến của GV, HS về hợp tác theo nhóm trong dạy học hóa học + Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm bước đầu kiểm nghiệm tính hiệu quả, khả thi cho những đề xuất

- Phương pháp xử lí thông tin: Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

7 Những đóng góp của đề tài

Đề tài hoàn thành sẽ là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị đối với sinh viên và GV hóa học ở trường THPT

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ

THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lịch sử nghiên cứu

Dạy học hợp tác (DHHT) theo nhóm nhỏ là một PPDH tích cực được vận dụng thường xuyên ở mọi cấp học, môn học tại các nước phát triển Các nhà lí luận dạy học ở các nước này đã công nhận DHHT theo nhóm đem lại hiệu quả

to lớn trong dạy học, giúp HS học hỏi lẫn nhau, phát huy ý tưởng của mọi HS trong lớp về phát triển kĩ năng hợp tác làm việc Đây là kĩ năng cơ bản và cần thiết cho mọi người lao động, trong thế giới hòa nhập và phát triển

Ở Việt Nam, DHHT đã được đưa vào các tài liệu tập huấn, bồi dưỡng cho

GV các cấp học ở mức độ vận dụng cấu trúc chung của DHHT theo nhóm

Việc nghiên cứu vận dụng một số cấu trúc HHT vào tổ chức hoạt động dạy học hóa học đã được thực hiện bởi một số khóa luận như:

Vũ Thị Hiên (2008), Áp dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học hóa học phổ thông nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của

HS thông qua nhóm oxi lớp 10 - Ban nâng cao - Khóa luận tốt nghiệp - ĐHSPHN

Phạm Thị Ngọc Huyền (2009), hình thành và phát triển năng lực hợp tác làm việc của HS thông qua việc sử dụng phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ trong dạy học phần hóa học vô cơ 12 - THPT nâng cao - Luận văn Thạc sĩ KHGD - ĐHSPHN

Có nhiều tác giả nghiên cứu việc áp dụng DHHT theo nhóm nhỏ trong dạy học hóa học THPT Cho đến nay chưa có nghiên cứu sâu về việc vận dụng cấu trúc DHHT trong tổ chức hoạt động học tập hóa học ở trường THPT

1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học

Định hướng đổi mới PPDH và đã được xác định trong nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1-1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12-1996), được thể chế hóa trong luật giáo dục (12-1998) được cụ thể hóa trong chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 15 (4-1999) Luật giáo dục, điều 24.4

đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải mang tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với các đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

1.2.1 Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học hóa học

1.2.1.1 Sự chuyển đổi nền kinh tế của đất nước đòi hỏi sự đổi mới giáo dục

Trong giai đoạn hiện nay nền kinh tế nước ta đã có những chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng Xu hướng phát triển xã hội, kinh tế đất nước đòi hỏi ngành giáo dục đổi mới để đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội phát triển, xã hội tri thức Vậy thế nào là xã hội tri thức?

Xã hội tri thức là một xã hội trong đó khoa học công nghệ đóng vai trò là lực lượng sản xuất trực tiếp, xã hội tri thức được đặc trưng bởi các đặc điểm sau:

- Tri thức là yếu tố then chốt của lực lượng kiến tạo xã hội hiện đại, lực lượng sản xuất và tăng trưởng kinh tế

- Thông tin và tri thức tăng lên nhanh chóng và kéo theo sự lạc hậu nhanh chóng của tri thức và công nghệ cũ

- Sự trao đổi thông tin và tri thức được toàn cầu hóa nhờ sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

- Cơ cấu xã hội thay đổi theo hướng đa dạng và linh hoạt

Tổ chức và lao động nghề nghiệp được thay đổi người lao động luôn phải thích nghi với tri thức mới, công nghệ mới

- Con người là yếu tố trung tâm trong xã hội tri thức, là chủ thể kiến tạo

xã hội

Như vậy xã hội tri thức là xã hội toàn cầu hóa, trình độ giáo dục trở thành yếu tố tranh đua quốc tế, mang lại lợi ích cho đất nước Xã hội tri thức đã đặt ra trong giáo dục những yêu cầu cơ bản cần đạt được, cụ thể là:

- Giáo dục cần giải quyết mâu thuẫn: Tri thức ngày càng tăng nhanh mà thời gian đào tạo thì có hạn nên luôn có sự đòi hỏi đổi mới về nội dung và đổi mới PPDH chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học

- Giáo dục cần đào tạo con người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng như cuộc sống, có khả năng hòa nhập và cạnh tranh quốc tế

Các phẩm chất của người lao động mà giáo dục đào tạo cần đặc biệt chú ý là: Năng lực hành động; tính tự lực và trách nhiệm; năng lực cộng tác làm việc; năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, khả năng học tập suốt đời

Như vậy sự phát triển của xã hội có tri thức đã đặt ra yêu cầu cần phải đổi mới phương pháp giáo dục để phù hợp với xu thế chung của sự phát triển mọi mặt của đất nước, bắt kịp với xu thế chung của sự phát triển mang tính toàn cầu hóa của thế giới

Từ các yêu cầu trên mà giáo dục nước ta xác định cần có sự đổi mới toàn diện về mục tiêu, nội dung, PPDH, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học

1.2.1.2 Thực trạng của nền giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương pháp dạy học

Nền giáo dục Việt Nam trong quá trình đổi mới của đất nước cũng đã có bước chuyển mình đáng kể Song thực trạng giáo dục trong giai đoạn hiện nay vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, với sự phát triển ngày càng hiện đại của giáo dục thế giới Các PPDH truyền thống tuy đã khẳng định được những thành công nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế, phổ biến vẫn là thuyết trình thiên về truyền thụ kiến thức một chiều áp đặt Thực trạng giáo dục hiện nay còn tồn tại nhiều vấn đề như:

+ HS học tập thụ động do còn thiếu động lực học tập, tâm lí ỷ lại vào nhà trường, gia đình,

+ GV còn diễn đạt theo phương pháp thông báo, ít sử dụng các PPDH tích cực

+ Tiêu cực trong xã hội ảnh hưởng đến nhận thức và tâm lý thực dụng của HS

+ Nhà trường chưa đáp ứng được nhu cầu đa dạng, linh hoạt, sở thích của người học và cả hệ thống, nội dung, PPDH, hình thức tổ chức dạy học

Như vậy thực trạng giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hiện nay đặt ra yêu cầu cơ bản cho việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa vời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ đạo sáng tạo của người học Yêu cầu quan trọng trong đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực hành động, năng lực cộng tác làm việc của người học Đó là những xu hướng trong cải cách PPDH trong nhà trường phổ thông

1.2.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học

Với yêu cầu nguồn đào tạo nhân lực và xu thế hội nhập hiện nay thì sự đổi mới PPDH được thể hiện theo hướng sau:

- Cải tiến, hoàn thiện các PPDH đang được sử dụng để góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của dạy học

- Bổ sung, phối hợp nhiều PPDH để khắc phục mặt hạn chế của các PPDH đang sử dụng nhằm đạt được mục tiêu dạy học đề ra

- Chuyển đổi, liên kết các PPDH đang sử dụng bằng các PPDH tối ưu, kết hợp với việc sử dụng các phương tiện truyền thông đa phương tiện, từ đó hình thành nên các “kiểu” dạy học mới với mong muốn đem lại hiệu quả cao hơn

- Định hướng đổi mới giáo dục đã được pháp chế hóa trong luật giáo dục (điều 24.4) đã đề cập ở trên Phương hướng đổi mới PPDH cô đọng ở hai nội dung sau:

+ Đổi mới giáo dục hướng đến việc phát huy tính tích cực chủ động, độc lập sáng tạo trong nhận thức học tập của HS Phát huy tính tích cực học tập của

HS là nguyên tắc nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của quá trình học tập

+ Trong dạy học HS được coi là chủ thể hoạt động GV là người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ HS trong quá trình tìm tòi thu nhận kiến thức

Nguyên tắc này đã được nghiên cứu, phát triển mạnh mẽ trên trên giới và xác định là một trong những phương hướng đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam

1.3 Cơ sở phương pháp luận cho việc đổi mới phương pháp dạy học

1.3.1 Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

Với ngành giáo dục nước ta thì cho dù đổi mới ở mức độ nào thì việc dạy

- học cũng phải hướng đến: “Dạy - học lấy học sinh làm trung tâm” với các tiêu chí sau đây:

Thứ nhất: Người dạy phải luôn hướng đến người học, nắm được đặc

điểm, kiểu tư duy của người học, dạy cho người học cái họ cần, xã hội cần chứ không phải chỉ dạy cái mình có

Thứ hai: Hoạt động hóa người học - giao việc, bằng nhiều phương pháp

tạo điều kiện buộc người học làm việc, người học phải là người chủ động chiếm lĩnh tri thức bằng nhiều phương pháp khác nhau

Thứ ba: Hợp tác giữa các thành viên - đảm bảo sự thống nhất biện chứng

giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể trong dạy học

Thứ tư: Thực hiện có hiệu quả “học đi đôi với hành”, “lí luận gắn với

thực tiễn” khai thác tối đa vốn kinh nghiệm của người học

Thứ năm: Sử dụng hợp lí các phương tiện dạy học truyền thông đa

phương tiện, góp phần huy động tối đa các giác quan của người học tham gia vào quá trình dạy học

Quan điểm lấy HS làm trung tâm được đánh giá là tích cực vì quan điểm này hướng việc dạy học chú trọng đến người học để tìm ra những PPDH hiệu quả Quan điểm này đã chú trọng các vấn đề:

+ Về kiểm tra, đánh giá

- GV đánh giá khách quan

- HS tham gia vào quá trình đánh giá

- Nội dung kiểm tra chú ý đến các mức độ nhận thức, tính đa dạng của vấn đề kiểm tra

+ Kết quả đạt được

- Tri thức thu được vững chắc bằng con đường tự tìm tòi

- Phương pháp nhận thức: Phát triển cao hơn, mức độ phương pháp nắm bắt, phát hiện giải quyết vấn đề

- Tình cảm, thái độ, hành vi: Tin tưởng vào bản thân, có trách nhiệm với

cá nhân, gia đình, xã hội

* Như vậy bản chất của dạy học lấy HS làm trung tâm là:

- Đặt người học vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học

- Chú trọng đến phẩm chất, năng lực, nguyện vọng, hứng thú của mỗi người

- Phát huy tối đa tiềm năng của mỗi cá nhân để định hướng cho sự phát triển

Tuy nhiên đổi mới theo hướng lấy HS làm trung tâm không có nghĩa là vai trò của người thầy trở nên mờ nhạt, trong một tài liệu giới thiệu khá đầy đủ

về PPDH lấy HS làm trung tâm Tác giả R.Batliner đã khẳng định ngay ở trang đầu “GV là yếu tố chủ chốt quyết định việc dạy và học có chất lượng”

1.3.2 Quan điểm dạy học theo hướng hoạt động hóa người học

Đổi mới PPDH theo hướng hoạt động hóa người học dựa trên quan điểm dạy học định hướng hành động Đây là quan điểm dạy học nhằm làm cho hoạt động trí óc và chân tay kết hợp với nhau chặt chẽ trong hoạt động học tập của

HS Trong hoạt động học tập, HS luôn có sự phối hợp chặt chẽ và cân đối giữa

tư duy và hành động, giữa lí thuyết và thực hành đồng thời vận dụng kiến thức vào cuộc sống Đổi mới PPDH theo hướng hoạt động hóa người học chú trọng đến các vấn đề:

- Dạy học thông qua các hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo của người học

- Hình thành công nghệ kiểm tra đánh giá

- Sử dụng phương tiện kĩ thuật, đặc biệt là công nghệ thông tin trong dạy

- Các PPDH hóa học phải thể hiện bằng phương pháp nhận thức hóa học

- Dạy HS phương pháp tự học, phương pháp tự nghiên cứu trong quá trình học tập

Các đặc điểm của quan điểm dạy học định hướng hành động:

- Là dạng dạy học mở: Có thể thực hiện trong giờ học hoặc ngoài giờ học, thời gian học dài ngắn tùy thuộc nội dung, chủ đề học tập

- Mang tính toàn thể: Mọi HS đều phải tham gia vào các hoạt động học tập theo cá nhân hoặc theo nhóm

- Có định hướng hứng thú: Nội dung học tập được xây dựng theo chủ đề cho mình

- Có định hướng vào sản phẩm: Sản phẩm học tập là kết quả hoạt động tư duy và hoạt động chân tay, sản phẩm học tập được xác định bằng sự thỏa thuận giữa GV và HS (có cân nhắc giữa năng lực, thời gian, nội dung )

- Có tính tích cực: Dạy học thông qua các hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo của người học

Từ các đặc điểm của dạy học định hướng vào hành động ta có thể đề ra một số biện pháp hoạt động hóa HS trong dạy học hóa học như sau:

- Tổ chức các hoạt động học tập của HS tương tự quá trình nghiên cứu khoa học của các nhà hóa học

- Thông qua các hoạt động học tập trong các PPDH, nêu và giải quyết vấn

đề, phương pháp nghiên cứu, tổ chức cho HS hoạt động tự lực ở mức tối đa để giải quyết nhiệm vụ học tập

- Khai thác nét đặc thù môn hóa học tạo ra nhiều hình thức hoạt động đa dạng, phong phú của HS trong giờ học

- Tăng thời gian hoạt động của HS trong từng giờ học

- Tăng mức độ hoạt động trí lực, chủ động của HS trong hoạt động học tập

Vai trò của GV trong quan điểm đổi mới PPDH này cũng có những điểm khác biệt so với các PPDH truyền thống Cụ thể vai trò và hoạt động của GV trong giờ học là: Người thiết kế, ủy thác, điều khiển và thể chế hóa

- Người thết kế: Lập kế hoạch giờ học, thiết kế hoạt động học tập theo mục đích, nội dung xác định và chuẩn bị phương tiện, dự kiến các hình thức tổ chức dạy học

- Người ủy thác: Biến ý tưởng, dự định, kế hoạch dạy học của mình thành các nhiệm vụ học tập của HS, động viên trợ giúp, đánh giá các hoạt động học tập của HS

- Thể chế hóa: Biến kiến thức riêng lẻ mang màu sắc cá nhân phụ thuộc hoàn cảnh và thời gian của từng học sinh

Như vậy để xác định phong cách học tập tự giác cho học sinh cần biến nhu cầu nội tại của bản thân HS và phải tập luyện cho HS thông qua các hoạt động học tập

1.4 Phương pháp dạy học tích cực

1.4.1 Khái niệm

Phương pháp dạy học tích cực là những PPDH phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học nghĩa là tập trung vào việc phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào người dạy

PPDH tích cực thực chất là những phương pháp hướng tới việc giúp HS học tập chủ động, tích cực, sáng tạo chống lại thói quen học tâp thụ động

Phương pháp tích cực chú trọng đến hoạt động học, vai trò của người học trong quá trình dạy học theo các quan điểm, tiếp cận dạy học tích cực

1.4.2 Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực

PPDH tích cực có những đặc trưng cơ bản sau:

1 Dạy học thông qua các hoạt động của HS

Trong phương pháp tích cực, người học là đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể của hoạt động học họ được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV tổ chức và chỉ đạo, trong quá trình hoạt động thu nhận kiến thức, thu nhận cả phương pháp nhận thức, biết hoạt động, muốn hoạt động và hình thành nhân cách lao động tự chủ, năng động và sáng tạo Thông qua đó, HS tự khám phá những điều mình chưa biết chứ không phải là thụ động tiếp thu những kiến thức đã được GV sắp đặt ra theo cách suy nghĩ của mình Từ đó HS vừa nắm được kiến thức, kỹ năng mới, vừa nắm được phương pháp tìm ra kiến thức, kỹ năng đó, không dập theo khuôn mẫu có sẵn, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo Dạy học theo cách này thì GV không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn cách thức hành động để thu nhận tri thức và kỹ năng cho HS

2 Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

PPDH tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập của HS không chỉ là biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu học tập Trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo được cho người học lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có của mỗi người, kết quả học tập

sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy ngày nay, người ta nhấn mạnh hoạt động tự học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học

ở nhà mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của GV, bồi dưỡng năng lực

tự học suốt đời

3 Dạy học chú trọng tăng cường học tập cá thể phối hợp với nhóm

PPDH tích cực chú trọng đến việc tổ chức các hoạt động học tập của HS, hoạt động hợp tác trong tập thể nhóm, lớp qua tương tác GV - HS, HS - HS mà nắm kiến thức, cách tư duy, phối hợp hoạt động trong tập thể

Trong quá trình học tập không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá thể, lớp học là môi trường giao tiếp thầy với trò, trò với trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong học

tập,ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi HS và của cả lớp chứ không phải chỉ dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo

4 Dạy học sử dụng các phương tiện trực quan, kỹ thuật dạy học hiện đại

Nếu trình độ kiến thức tư duy HS không thể đồng điệu tuyệt đối, thì khi

áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi hoạt động độc lập Áp dụng phương pháp ở trình độ càng cao thì sự phân hóa càng lớn Việc sử dụng các phương tiện dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa học tập theo nhu cầu và khả năng của HS

PPDH tích cực có sự phối hợp rộng rãi các phương tiện trực quan nhất là phương tiện nghe nhìn, CNTT đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập (học theo năng lực, học theo nhu cầu ) giúp HS tiếp cận được với các PPDH hiện đại trong xã hội phát triển

5 Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò

Trong dạy học, việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích đánh giá thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của HS đồng thời mà còn tạo điều kiện đánh giá thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của GV Trước đây, có quan niệm

GV là người độc quyền đánh giá HS, nhưng trong PPDH tích cực, GV phải hướng dẫn HS tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học của mình Liên quan đến điều này GV cần tạo điều kiện thuận lợi để cho HS được tham gia đánh giá mình

và đánh giá lẫn nhau PPDH tích cực có sử dụng phương pháp kiểm tra, đánh giá

đa dạng, khách quan, tạo điều kiện để HS tự đánh giá lẫn nhau, nội dung kiểm tra cũng cần đa dạng phong phú có sự trợ giúp của thiết bị kĩ thuật, CNTT Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà mỗi thầy cô cũng như nhà trường phải trang bị cho HS

1.5 Dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ - một phương pháp dạy học tích cực

Trong xu hướng toàn cầu hóa xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia thì năng lực hợp tác thực sự trở thành mục tiêu đào tạo của ngành giáo dục và nhà trường

Một số lý thuyết khoa học gần đây đã làm sáng tỏ bản chất việc học dưới cái nhìn mới Theo quan điểm tâm lí học lịch sử, L X Vygôtxki cho rằng các chức năng tâm lí cấp cao xuất hiện trước hết ở mức độ liên nhân cách giữa các

cá nhân, trước khi chúng tồn tại ở mức độ tâm lí bên trong Theo Vgootxki

“Điều người học có thể làm qua hợp tác hôm nay thì họ có thể làm một mình ngày mai và học tập cùng nhau có thể làm phát triển được kỹ năng nhận thức và

kỹ năng xã hội Vấn đề quan trọng không phải là đưa chân lí đến cho HS mà phải làm thế nào để lúc nào HS cũng biết cách tìm đến chân lí” (J.J.Rouseau)

Theo quan điểm tâm lí học hoạt động, khi nghiên cứu bản chất tâm lí người, đã chỉ ra rằng tâm lí hình thành hoạt động GS.TS Nguyễn Minh Hạc nhấn mạnh: “Nhà trường hiện đại ngày nay là nhà trường hoạt động dùng phương pháp hoạt động thu hẹp sự cưỡng bức của nhà trường thành sự hợp tác bậc cao Phương pháp giáo dục bằng hoạt động là dẫn dắt HS tự xây dựng công

cụ làm HS thay đổi từ bên trong hoạt động cùng nhau, hoạt động hợp tác giữa thầy và trò, hoạt động hợp tác giữa trò và trò có một tác dụng lớn lao Cần kết hợp hoạt động giữa cá nhân với hoạt động nhóm Dạy học là tổ chức các hoạt động khác nhau cho HS, dạy học cần thay đổi phương thức cưỡng bức HS học tập bằng phương thức học tự giác, hợp tác cùng nhau”

1.5.1 Khái niệm dạy học hợp tác theo nhóm

Học tập mang tính hợp tác là một chiến lược dạy học người dạy sẽ tổ chức cho người học thành những nhóm nhỏ để thực hiện các hoạt động như thảo luận, đóng vai, giải quyết vấn đề Mỗi thành viên không chỉ có trách nhiệm thực hiện các hoạt động của nhóm mà còn phải có trách nhiệm hợp tác giúp đỡ các thành viên trong nhóm hoàn thành các hoạt động được giao (Jacobs & Han, 2002)

Dạy học theo hoạt động hợp tác là một hình thức tổ chức dạy học, trong

đó dưới sự tổ chức và điều khiển của GV, HS được chia thành từng nhóm nhỏ liên kết lại với nhau trong một hoạt động chung, với phương thức tác động qua lại của các thành viên, bằng trí tuệ tập thể mà hoàn thành các nhiệm vụ học tập

HHT là hình thức tổ chức hoạt động học tập có sự phụ thuộc lẫn nhau của các thành viên trong nhóm đề cùng làm việc hướng đến mục đích chung là nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo

HHT trong nhóm là HS trong một nhóm cùng thực hiện một nhiệm vụ do

GV giao cho để đạt được mục đích của giờ học

Phương pháp HHT cho phép các thành viên trong nhóm chia sẻ những băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng phương thức nhận thức mới Khi trao đổi mỗi người nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, xác định những điều cần học hỏi thêm Giờ học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là sự tiếp thu thụ động từ GV

Học hợp tác (cooperative learning) là một quan điểm học tập rất phổ biến

ở các nước phát triển và đem lại hiệu quả giáo dục cao HHT là một định hướng giáo dục mà trong đó HS cùng làm việc trong những nhóm nhỏ gồm nhiều HS khác nhau và được xây dựng một cách cẩn trọng Quan điểm học tập này yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của HS vào quá trình học tập, đồng thời yêu cầu HS phải làm việc cùng nhau để đạt được kết quả học tập chung

HS học bằng cách làm (learning by doing) chứ không học bằng cách nghe

GV giảng (learning by listening) Quan điểm này tạo nên môi trường HHT giữa thầy - trò, trò - trò, HS sẽ là trung tâm của quá trình dạy học và GV không độc chiếm diễn đàn đồng thời quan điểm học tập này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tương hỗ, bình đẳng Kiểu HHT đang được áp dụng có hiệu quả ở tất cả các bậc học và xuất hiện trong các môn học ở nhiều nước trên thế giới

1.5.2 Cấu trúc chung của quá trình dạy học hợp tác theo nhóm

Một hoạt động theo nhóm trong giờ học thường được tiến hành theo ba bước sau:

+ Làm việc chung cả lớp (tương tác theo nhóm)

- GV nêu vấn đề xác định nhiệm vụ nhận thức, tổ chức các nhóm làm việc, phân bổ thời gian hoạt động

- Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm: Để việc thảo luận hiệu quả GV cần xác định mục đích, chỉ dẫn nhiệm vụ cần thực hiện, ấn định thời gian, HS phải hiểu yêu cầu mục đích việc sắp làm, nắm các bước thực hiện và biết trước thời gian cần thực hiện là bao lâu

+ Làm việc theo nhóm (tương tác HS - HS trong nhóm)

- Các nhóm trao đổi trong nhóm để hiểu thấu nhiệm vụ phải làm

- Phân công nhiệm vụ học tập cho từng cá nhân trong nhóm

- Từng cá nhân làm việc độc lập

- Từng cá nhân thông báo kết quả làm việc, trao đổi thống nhất trong nhóm về kết quả, nhiệm vụ được giao

- Cử đại diện (hoặc phân công) trình bày kết quả làm việc của nhóm

+ Thảo luận tổng kết trước lớp (tương tác HS - HS) cả lớp

- Đại diện các nhóm lần lượt báo cáo kết quả của nhóm

- Thảo luận đánh giá chung cả lớp

- GV tổng kết, đánh giá, đặt vấn đề nghiên cứu tiếp, nếu kết quả thảo luận của các nhóm chưa thống nhất, GV nêu vấn đề thảo luận chung cả lớp rồi mới

đưa ra kiến thức hoàn thiện cuối cùng cho HS, đồng thời đánh giá kết quả làm việc của các nhóm

Sơ đồ tóm tắt cấu trúc hoạt động tương tác giữa GV và HS trong quá trình DHHT theo nhóm được mô tả như sau:

1.5.3 Những yêu cầu cần đảm bảo để phát huy tính tích cực của người học thông qua tổ chức HHT theo nhóm

1.5.3.1 Phân công nhóm học tập và trách nhiệm trong nhóm

a Khái niệm nhóm học tập và đặc điểm

Nhóm là tập hợp những cá thể từ hai người trở lên được phân chia theo nguyên tắc nhất định, có tác động lẫn nhau để cùng thực hiện một nhiệm vụ trong một thời gian xác định

Nhóm học tập được lập ra với mục đích xác định rõ ràng, chung cho cả nhóm, đó là việc học tập đạt kết quả cao hơn và hứng thú hơn khi học riêng lẻ

+ Nhóm học tập có các đặc điểm:

- Là một đơn vị, một bộ phận của tập thể lớp học

Nểu vấn đề hướng dẫn HS

tự nghiên cứu

Tổ chức, điều khiển, thảo

luận nhóm, giao việc

Tổ chức thảo luận lớp, trao

đổi kết quả hoạt động

nhóm

Kết luận, đánh giá

Hoạt động của học sinh

Nhiện vụ tự nghiên cứu theo

- Hoạt động của nhóm được thống nhất với nhau bởi cùng thực hiện một nhiệm vụ học tập chung, đây vừa là nguyên nhân và cũng là điều kiện học tập nhóm

- Các thành viên trong nhóm không chỉ liên kết với nhau về mặt trách nhiệm mà còn có mối liên hệ về tình cảm, đạo đức, lối sống

Như vậy, nhóm học tập là phương tiện để GV chuyển các tác động dạy học đến cá nhân HS Các tác động dạy học của GV đến các HS được khúc xạ qua nhóm Đối với HS, nhóm học tập không chỉ là một môi trường học tập tích cực (các em phối hợp với nhau để giải quyết nhiệm vụ học tập, nơi các em giao tiếp chia sẻ) mà còn là đối tượng học tập của HS (học giải quyết các mối quan

hệ trong nhóm, trong cộng đồng, học cách lập kế hoạch, học các kĩ năng xã hội, phương pháp nhận thức xã hội )

b Sự phân công nhóm học tập

- Những căn cứ để phân công nhóm học tập:

Việc phân chia nhóm thường được dựa trên các cơ sở sau:

GV

- Các cách phân công nhóm học tập: GV có thể phân nhóm theo thời gian hoạt động cùng nhau, HS được phân chia thành nhóm thường xuyên hay cơ động

+ Nhóm thường xuyên (hay kiểu nhóm cố định):

Nhóm cố định là nhóm được tổ chức cho HS ngồi gần nhau, giải quyết nhiệm vụ nhanh chóng trong vòng một vài phút, không cần xê dịch chỗ ngồi Kiểu nhóm này thuận tiện cho việc dạy học ở lớp đông HS hoặc không có điều kiện xê dịch bàn ghế HS hoạt động chung với nhau trong thời gian dài có thể cả năm học thì có thể đặt tên nhóm cụ thể

- Nhóm thường xuyên được tổ chức: 2, 3 thậm chí có thể 4 HS ngồi gần nhau, phía trên hoặc phía dưới nhau

+ Nhóm cơ động (di động - tạm thời): Các thành viên trong nhóm hoạt động với nhau theo yêu cầu Mục tiêu của GV trong một tiết học, có thể thay đổi nhóm khi cần thiết

Loại nhóm này cần xê dịch chỗ ngồi, gom lại thành từng nhóm, có thể 3 hoặc 4 HS hoặc đông hơn, tùy GV và hoàn cảnh lớp học

Nhóm di động có thể giải quyết nhiệm vụ phức tạp hơn, lâu hơn và cách chia nhóm đa dạng, không khí lớp học được thay đổi hẳn khi chia và ghép nhóm

có thể giữ nguyên nhóm từ giờ đến cuối giờ

Cách chia nhóm: Tự chọn Xếp theo vần chữ cái, theo số thứ tự, theo màu phát cho HS ngẫu nhiên

GV cũng có thể phân công nhóm theo hình thức tổ chức hoạt động của nhóm như là:

+ Nhóm “gánh xiếc”: Hình thức tổ chức lớp học kiểu gánh xiếc, từ trước đến nay vẫn được sử dụng trong các giờ học môn tự nhiên và ngày càng trở nên phổ biến hơn Mỗi nhóm sẽ tiến hành cùng một seri bài tập nhưng theo các thứ

tự khác nhau và vì thế vào bất kỳ thời điểm nào ta cũng có nhóm tiến hành các hoạt động khác nhau nhưng đến cuối giờ các nhóm đều thực hiện xong mọi hoạt động học tập của mình Cách sử dụng các phương pháp này được thể hiện qua

+ Nhóm “rì rầm”: Yêu cầu các nhóm HS (2 - 3 người) trao đổi nhóm để trả lời một câu hỏi, giải quyết một vấn đề, GV cung cấp các dữ liệu liên quan, các hoạt động có thể áp dụng với các nhóm rì rầm: So sánh và đối chiếu, tìm ra

ưu khuyết điểm, kiểm tra, đánh giá lẫn nhau

+ Nhóm “trà trộn” (Cockail): Được tổ chức giống như tiệc Cockail

HS đi lại tự do trong lớp tìm người thích hợp để trao đổi và hoàn thành nhiệm vụ của mình Với kiểu hoạt động nhóm này có tác dụng kích thích sự nhận thức, làm cho lớp học sinh động, HS có cơ hội hỏi nhiều người (mà không ngại ngùng)

Nội dung làm việc: Tự kiểm tra bảng trả lời câu hỏi (không làm được thì hỏi bạn) để kiểm tra, xác minh kết quả của mình

+ Nhóm “xây kim tự tháp” hay “ném tuyết”:

Đây là một hình thức mở rộng của nhóm “rì rầm”, sau khi tự thảo luận theo cặp, hai cặp sẽ kết hợp thành nhóm 4 người để hoàn thiện một hoạt động có liên quan Nếu cần thiết các nhóm 4 người sau đó lại được ghép tiếp để thành nhóm 8 người

Tổ chức theo hình thức “xây kim tự tháp” vấn đề học tập được giao cho

cá nhân (hoặc từ nhóm nhỏ) được thống nhất dần để có một đáp án chung, có thể

áp dụng tốt cho các trường hợp: Thống nhất nội dung ôn tập, tổng kết, lấy ví dụ vận dụng vào thực tế hay dùng để so sánh, đối chiếu sự giải thích vấn đề để đi đến thống nhất

- Các nhóm càng dễ hiểu được đúng ý của đề bài, yêu cầu thảo luận

- Các nhóm càng có nhiều kinh nghiệm của bản thân để vận dụng

- GV tốn ít thời gian hơn để quan sát theo dõi hoạt động các nhóm song nhóm có nhiều HS có nhược điểm lớn là: Thời gian để các nhóm đi đến quyết định chung càng dài và càng khó đạt được sự đồng thuận

Với các nhóm càng ít người thì tiến hành được càng nhiều hoạt động và vì thế càng ít người “ăn theo” và quyết định càng nhanh chóng

Tuy nhiên dù số lượng HS ít hay nhiều thì cũng phải đảm bảo HS nào cũng phải làm việc Các nhóm từ 2 - 5 người là rất phổ biến, nhóm lớn hơn 4 người thì đòi hỏi phải người đứng đầu nhóm, các nhóm nhiều hơn 7 người trở lên càng chậm chạp và hiện tượng “ăn theo” càng trở nên phổ biến trừ khi GV

có sự phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng em

1.5.3.2 Phân công trách nhiệm trong nhóm

Phân công trách nhiệm trong nhóm cần rõ ràng, cụ thể: Với nhóm từ 6 người trở lên cần phân công nhóm trưởng, thư ký nhóm và các thành viên đều có nhiệm

vụ rõ ràng, cụ thể trong một hoạt động nhất định, không ai là không có việc

Sự phân công trách nhiệm cần được thay đổi để mỗi HS có thể phát huy vai trò cá nhân và thực tập tất cả các nhiệm vụ của từng thành viên

Mỗi thành viên trong nhóm đều phải làm việc tích cực không được ỷ lại các thành viên hiểu biết và năng động hơn, các thành viên trong nhóm giúp đỡ lẫn nhau hiểu vấn đề trong không khí thi đua với các nhóm khác

Đến khâu trình bày kết quả, nhóm trưởng trình bày hoặc bất kì thành viên nào của nhóm, qua đó để rèn luyện kỹ năng phát biểu, trình bày vấn đề trước đám đông

+ Nhóm trưởng: Phân công trách nhiệm cho mỗi thành viên, điều khiển hoạt động nhóm, yêu cầu các thành viên thực hiện nhiệm vụ, báo cáo kết quả khi cần

- Nhóm trưởng phải là người chuẩn bị nội dung: Phải xác định đúng mục tiêu của phần thảo luận nhóm, hướng dẫn các thành viên nhóm trong nhóm chuẩn bị tài liệu và cung cấp tài liệu cho từng nhóm viên, phân công nhiệm vụ cho từng người và bố trí chỗ ngồi cho từng nhóm viên hợp lí để đảm bảo các nhóm viên trình bày nội dung của mình, phải nhìn thấy các thành viên khác và ngược lại Nhóm trưởng phải là người khởi động buổi thảo luận nhóm bằng cách tạo một bầu không khí thân thiện, vào đề một cách sinh động, chân tình và thật

sự thoải mái

Trong buổi thảo luận: Người nhóm trưởng phải điều động được tất cả các nhóm viên tham gia tích cực vào buổi thảo luận, người nhóm trưởng phải biết lắng nghe, khuyến khích các bạn rụt rè phát biểu, ngăn chặn những bạn nói nhiều, theo dõi và quan sát phản ứng của từng người để điều chỉnh buổi thảo luận Khai thác nội dung bằng cách đặt câu hỏi kích thích tư duy của từng người, phát hiện mâu thuẫn trong cách trình bày của mỗi thành viên, tổng kết lại ý kiến của nhóm ở cuối buổi thảo luận

Nói chung nhóm trưởng là người quan trọng, để lựa chọn một HS làm nhóm trưởng thì người dạy phải biết quan sát thái độ và cách làm việc của từng

HS để lựa chọn và hỗ trợ, nhắc nhở Như vậy, nhóm trưởng là người đạo diễn, là

MC và là nhạc trưởng cho buổi thảo luận của nhóm Họ phải thể hiện tốt vai

trò của mình để kích các nhóm viên hoạt động nhưng không phải nhóm trưởng

là người quyết định thành công cho việc thảo luận nhóm

+ Thư ký: Ghi kết quả thảo luận, hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm + Các thành viên khác trong nhóm có trách nhiệm tham gia tích cực vào các hoạt động của nhóm

+ Báo cáo kết quả hoạt động nhóm không nhất thiết phải là nhóm trưởng hoặc thư ký mà cũng có thể là một thành viên bất kì trong nhóm

1.5.3.3 Quản lý, theo dõi, giám sát hoạt động nhóm của GV

Tùy theo số lượng HS trong nhóm mà phân công trách nhiệm trong nhóm

sẽ có thể bao gồm người phụ trách chung (nhóm trưởng), thư ký, người phản biện, người quan sát thời gian, người quản gia, người cổ vũ, người giữ trật tự, người báo cáo kết quả

GV giao nhiệm vụ hoạt động cho từng nhóm và theo dõi giám sát hoạt động của các nhóm để có thể giúp đỡ, định hướng, điều chỉnh kịp thời, đảm bảo hoạt động của mỗi nhóm đi đúng hướng

Việc tổ chức hoạt động nhóm có hiệu quả còn phụ thuộc vào GV từ khâu chuẩn bị đến khi thực hiện bài dạy Vì vậy yêu cầu đặt ra đối với GV như sau:

a Lập kế hoạch bài dạy

Trước hết GV xác định mục tiêu và phải chắc chắn là hoàn toàn có thể đạt được các mục tiêu này thông qua hoạt động nhóm, lựa chọn một hoạt động mà

HS có thể hoàn thành, đảm bảo hoạt động cụ thể, rõ ràng, các bố cục chặt chẽ và ngôn ngữ thật trau chuốt

+ GV cần dự kiến: Cách chia nhóm, số lượng nhóm và kiểu nhóm

Nhiệm vụ sẽ giao cho các nhóm hoạt động, các nhóm giải quyết một nhiệm vụ hay mỗi nhóm giải quyết một nhiệm vụ khác nhau

- Thời gian cho các hoạt động

- Thời gian cho các nhóm trình bày

- Các tình huống có thể xảy ra và khả năng giải quyết các vấn đề thảo luận của HS

- Chuẩn bị kĩ các câu hỏi nhất là những câu hỏi nhằm khuyến khích HS suy nghĩ ở mức độ cao và sâu hơn

- Chuẩn bị chu đáo đồ dùng thiết bị dạy học Đặc biệt cần chuẩn bị các đồ dùng và phương tiện có liên quan tới hoạt động nhóm như giấy khổ to, băng dính, bút dạ, tranh ảnh

b Thực hiện kế hoạch bài dạy

Khác với hoạt động học trước đây, hoạt động theo hình thức chia nhóm, vai trò của GV cơ bản cụ thể:

GV là người thiết kế tạo môi trường cho việc thực hiện PPDH tích cực, trong đó GV là người tổ chức, hướng dẫn các hoạt động, gợi mở, khuyến khích

và hỗ trợ việc học của HS bằng kinh nghiệm của mình

- Thông qua việc tổ chức hoạt động nhóm, các kĩ năng sư phạm mở rộng hơn, đó là kĩ năng có liên quan tới việc đưa ra các hình thức hoạt động nhóm, hướng dẫn, hỗ trợ HS thực hiện, hoạt động và phát triển kĩ năng, trình bày được các quan điểm của mình

c Quản lí, giám sát và hỗ trợ hoạt động nhóm

Khi HS hoạt động nhóm, GV cần thực hiện các hoạt động:

- Quan sát theo dõi và theo dõi kịp thời giúp đỡ các nhóm giải quyết vấn

đề, trực tiếp giải đáp thắc mắc của nhóm

- Phát hiện các nhóm hoạt động không hiệu quả để kịp thời uốn nắn và điều chỉnh

- Động viên khuyến khích và khen ngợi nhằm tạo không khí phấn khởi cho HS tự tin trong học tập

- Xây dựng mối quan hệ thân thiện, hợp tác giữa GV và HS, giữa HS với

HS trong môi trường học tập tích cực và an toàn

d Tiếp nhận thông tin phản hồi

Trong quá trình dạy học theo nhóm, chúng ta có thể tiếp nhận thông tin phản hồi từ sự quan sát hoạt động của các nhóm và trực tiếp từ nhóm hoặc đại diện nhóm lên trình bày trước lớp Thông qua những thông tin này ta có thể đánh giá được kết quả học tập của các em và kịp thời uốn nắn, bổ sung kiến thức cần tóm tắt lại cho cả lớp biết các em phải học được những gì qua hoạt động nhóm đó là điều hết sức quan trọng

e Tổng kết, rút kinh nghiệm hoạt động nhóm

Tổng kết về kĩ năng, thái độ làm việc, kết quả, điều quan trọng là GV cần lấy ý kiến phản hồi từ các nhóm, sau đó cùng thảo luận với cả lớp để tóm tắt lại những gì các em đã học được Thông thường thì thư ký của mỗi nhóm sẽ trình bày những phát hiện của nhóm mình và GV sẽ tóm tắt lên bảng

Như vậy việc nhận ra vai trò của GV trong tổ chức hoạt động nhóm giúp

GV có sự chủ động trong việc tìm ra cách tổ chức hoạt động nhóm một cách hiệu quả

1.5.4 Những ưu điểm dạy học hợp tác theo nhóm

DHHT theo nhóm được đánh giá là PPDH tích cực có nhiều ưu điểm:

a Mang lại hiệu quả học tập cao

DHHT theo nhóm là hình thức dạy học vô cùng hiệu quả với nhiều mục đích, nội dung khác nhau và với nhiều đối tượng học sinh khác nhau, với nhiều tính cách khác nhau, HHT theo nhóm nhỏ có hiệu quả cao là vì:

- Về động cơ học tập: Có ưu thế về mối quan hệ tương tác với bạn học,

HS có cơ hội để có sự hỗ trợ hai chiều kích thích nhau (có yếu tố thi đua, cạnh tranh nhau)

- Về nhận thức: Tạo cho HS cơ hội để trao đổi, khám phá, thu nhận tri thức cho mình và sử dụng ngôn ngữ của các bộ môn

-Về phương pháp: Bạn cùng học có thể đóng vai trò là mô hình về phương pháp học tập cũng như vai trò của GV Trong HHT HS phải tham gia các hoạt động: Đặt câu hỏi, giải thích, thể hiện quan điểm, bộc lộ những điểm chưa rõ, những điểm còn thiếu sót, đồng thời phải lắng nghe bạn học trình bày, trả lời câu hỏi của họ, chia sẻ thông tin giúp nhau hiểu rõ về phương pháp học tập kiến thức, phát triển tư duy sáng tạo, khả năng phân tích

HHT theo nhóm đã chuyển trách nhiệm phải hiểu được nội dung bài học sang cho người học một cách tự nhiên và tạo động cơ thúc đẩy HS học tập vì hoạt động trong nhóm có yếu tố thi đua Khi học theo nhóm HS sẽ thảo luận xung quanh từng khóa luận cụ thể, hoạt động này không những lí thú mà còn tạo nhiều cơ hội cho các em học hỏi Người học sẽ phải giới thiệu tài liệu mới, sau

đó tự mình tìm hiểu nó

b Phát triển kĩ năng hợp tác, kĩ năng xã hội cho HS

PPDH theo nhóm giúp hình thành, phát triển kĩ năng hợp tác làm việc và năng lực xã hội cho HS:

- Kĩ năng biết cộng tác làm việc là kĩ năng tối quan trọng đối với tất cả các thiên hướng phát triển từng cá nhân

- Khi thực hiện các nhiệm vụ trong nhóm sẽ giúp HS có khả năng giao tiếp, khả năng nhận thức để thực hiện các nhiệm vụ học tập, giải thích cho bạn

bè làm phát triển kĩ năng xã hội, kĩ năng hợp tác làm việc

- Hoạt động tập thể nhóm sẽ làm cho từng HS quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động, học tập phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỉ luật

- HHT theo nhóm tạo môi trường cho HS nhút nhát có điều kiện tham gia xây dựng bài học, cải thiện quan hệ giữa các HS với nhau, tạo cho lớp học bầu

không khí tin cậy và gắn bó hơn Hơn nữa hầu hết các hoạt động nhóm đều mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và HS dạy lẫn nhau theo đó lỗi hiểu sai đều được giải đáp mà thường là trong không khí rất thoải mái

c Học tập luôn tạo không khí học tập sôi nổi bình đẳng và gắn bó

Trong PPDHHT nổi lên mối quan hệ giao tiếp giữa HS với HS Trong hoạt động nhóm có sự trao đổi, thảo luận để sửa lỗi, HS dạy lẫn nhau trong không khí thoải mái và bình đẳng Thông qua thảo luận, tranh luận mà ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh qua đóa người học tự nâng cao mình lên cả về kiến thức và ý thức học tập Từ đó sẽ giúp HS có cơ hội thuận lợi làm quen với nhau khơi dậy sự gắn bó trong tập thể

d HHT giúp GV có cơ hội tận dụng ý kiến và kinh nghiệm của HS

Như vậy HHT theo nhóm là một chiến lược dạy học mạnh mẽ và linh hoạt, có ưu điểm nổi bật là làm cho phương pháp này trở thành nét đặc trưng cơ bản của dạy học hiện đại

1.5.5 Những hạn chế của dạy học hợp tác theo nhóm

DHHT theo nhóm được nhiều nước áp dụng và thể hiện nhiều yếu tố của PPDH tích cực Song PPDHHT còn nhiều hạn chế như:

+ Các nhóm có thể chệch hướng thảo luận do một cá nhân nào đó nếu cố tình đưa ra những ý kiến điều khiển của nhóm (chi phối nhóm, tách nhóm )

+ Một số thành viên trong nhóm có thể ỷ lại không làm việc, để mặc các thành viên khác dẫn dắt cả nhóm hoặc thậm chí cả lớp nếu GV không theo dõi sát sao và yêu cầu mọi thành viên trong nhóm phải có việc và có trách nhiệm hoàn thành công việc (hiện tượng ăn theo)

+ Hoạt động nhóm cũng sẽ không tác dụng khi GV áp dụng cứng nhắc quá, thường xuyên hoặc thời gian hoạt động quá dài Mỗi tiết học chỉ nên tổ chức 1 - 3 hoạt động nhóm mỗi hoạt động cần 5 - 10 phút Tối đa một tiết học chỉ nên dành 15 phút để tổ chức hoạt động nhóm (thảo luận nhóm)

1.5.6 Một số cấu trúc HHT theo nhóm nhỏ

1.5.6.1 Cấu trúc Jigsaw của Elliot Aronson

a Cách tổ chức hoạt động nhóm theo cấu trúc Jigsaw

Trong cấu trúc này thì các thành viên hoạt động như sau:

- Các nhóm có thành viên như nhau (4 - 6 người)

- Mỗi thành viên được giao một phần trong nội dung bài học

- Thành viên số một của tất cả các nhóm đƣợc giao tìm hiểu kĩ phần nội dung nhƣ nhau (cùng chủ đề) Thành viên số 2, 3, 4 Còn lại của tất cả các nhóm đƣợc giao các nội dung khác, nhƣ nhau cho cùng số

- Các thành viên của nhóm nghiên cứu cá nhân, chuẩn bị phần nội dung của mình

- Các thành viên các nhóm cùng chủ đề (nhóm chuyên gia) thảo luận với nhau trong một khoảng thời gian xác định và trở thành chuyên gia của nội dung

đó Các thành viên của nhóm chuyên gia trở về nhóm hợp tác của mình và giảng lại cho cả nhóm nghe phần nội dung của mình đƣợc phân công Các thành viên đƣợc trình bày lần lƣợt cho hết nội dung bài học

- GV tổ chức kiểm tra, đánh giá sự nắm vững nội dung kiến thức trong cả bài học cho từng cá nhân (cả lớp làm bài kiểm tra) Ta có thể mô tả cấu trúc Jigsaw ở bảng sau:

Bảng 1: Tóm tắt cấu trúc Jigsaw

Bước

làm việc

1 Phân công làm việc

2 Nhóm chuyên gia

3 Nhóm hợp tác

4 Bài làm

cá nhân

5 Điểm nhóm kết hợp điểm

cá nhân

Chịu trách nhiệm

Thảo luận cùng chủ đề

Giảng bài cho nhau nghe

Kiểm tra Kết quả

Thành viên cùng chủ đề của từng nhóm thảo luận

Các thành viên trở về nhóm và giảng bài cho nhau để từng thành viên hiểu hết các phần A, B,

C, D

Kiểm tra cá nhân gồm tất cả các nội dung

A, B, C, D của bài học

Từng thành viên không những hiểu biết về phần bài của mình mà còn hiểu cả toàn bộ bài học

b Cách đánh giá hoạt động nhóm

Đánh giá theo cá nhân và cả nhóm bằng cách:

- Chấm điểm bài kiểm tra cá nhân và tính điểm trung bình cộng (điểm nền)

- Tính điểm tiến bộ của cá nhân làm cơ sở tính điểm tiến bộ của nhóm

- Điểm tiến bộ của nhóm bằng trung bình cộng của các điểm tiến bộ của các cá nhân trong nhóm (hoặc tổng điểm tiến bộ của cá nhân)

- Điểm tiến bộ của cá nhân được tính trên cơ sở điểm nền theo quy định

đã được thống nhất với HS Có thể tham khảo bảng số 2:

Bảng 2: Cách tính điểm tiến bộ của cá nhân theo cấu trúc Jigsaw

Điểm bài kiểm tra Điểm tiến bộ

Bằng hoặc trên điểm nền từ 1 đến 2 điểm 2

Đạt điểm tuyệt đối (không tính điểm nền) 3

c Quy trình tổ chức hoạt động học hợp tác theo cấu trúc Jigsaw của

E Aronson

Để tổ chức hoạt động theo cấu trúc Jigsaw đạt hiệu quả cần chọn nội dung kiến thức phù hợp đó là: Các nội dung học tập là các phần kiến thức có thể tách biệt nhau một cách tương đối, không phụ thuộc vào nhau (các kiến thức có thể suy luận bằng các thao tác tư duy diễn dịch hay quy nạp )

Việc tổ chức hoạt động học tập hợp tác theo cấu trúc này được thể hiện qua các bước sau:

Bước 1: GV nêu vấn đề nghiên cứu: GV chuẩn bị các yêu cầu cần làm rõ

ở các phần kiến thức trong nội dung (theo phiếu học tập)

Bước 2: Tổ chức các nhóm và nêu yêu cầu hoạt động nhóm: Tùy theo số phần kiến thức trong nội dung (bài học) mà chia nhóm (xác định số người trong một nhóm)

Cách tổ chức hoạt động nhóm theo cấu trúc này như sau:

+ Đánh số các thành viên trong nhóm, phân chia nhiệm vụ cho các thành

vụ trong nhóm

+ Các thành viên làm việc độc lập sau đó các thành viên cùng số của các nhóm sẽ trao đổi thảo luận để nắm vững một nội dung và trở thành nhóm chuyên gia về nội dung đó Các nhóm chuyên gia nghiên cứu thảo luận hoàn thành phần việc của mình trong thời gian quy định

+ Các nhóm chuyên gia trình bày (giảng lại cho nhau) về nội dung mình phụ trách cho cả nhóm và trả lời câu hỏi của các thành viên khác về nội dung trong thời gian quy định

+ GV quan sát có thể giúp đỡ các nhóm nếu cần thiết

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động nhóm trong thời gian xác định

+ GV tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả hoạt động nhóm bằng cách:

- Gọi bất kì thành viên nào đó trong một nhóm bất kì trả lời một nội dung học tập và cứ thế cho đến hết các nội dung, GV có thể yêu cầu HS các nhóm khác đặt ra những câu hỏi về những vấn đề chưa rõ, giúp đỡ các nhóm giải đáp thắc mắc khi cần Để hiểu rõ những kiến thức, chuẩn bị làm bài kiểm tra cá nhân cuối giờ học

- Trong quá trình thảo luận chung cho cả lớp, GV có thể ghi lên bảng hoặc chiếu các kiến thức cơ bản cần nhớ theo nội dung thảo luận đến đó

Bước 4: Tiến hành làm bài kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động nhóm + GV cho HS làm bài kiểm tra cá nhân nội dung bài kiểm tra gồm các phần kiến thức đã thảo luận Đưa ra đáp án cho HS tự chấm, nộp bài cho GV kiểm tra lại và tính điểm trung bình cộng của cả lớp từ đó tính điểm cố gắng của các thành viên và của cả nhóm

Hoặc có thể cải tiến cấu trúc này để tăng tính hiệu quả giờ dạy theo cách sau:

+ Tiến hành chia bài học thành các vấn đề, chia nhóm tương tự như trên, nhưng mỗi nhóm phụ trách về một nội dung (mỗi nhóm lớn tự phân công nhiệm

vụ cho các thành viên, GV giao nội dung cho các nhóm chuẩn bị ở nhà vào tiết học trước)

+ Đến giờ học GV tổ chức cho các nhóm báo cáo trước cả lớp HS ở các nhóm khác nêu câu hỏi, thắc mắc, làm rõ các vấn đề liên quan

+ GV cần nêu rõ yêu cầu thảo luận: Các nhóm, các cá nhân phải tham gia đặt câu hỏi để hiểu rõ nội dung trình bày của các nhóm khác, vì đó là các kiến thức vận dụng làm bài kiểm tra cá nhân ngay sau đó

+ GV theo dõi sự trình bày của các nhóm, chuẩn bị các câu hỏi liên quan đến vấn đề trọng tâm để tổ chức thảo luận đạt kết quả tốt nhất Động viên các nhóm nêu vấn đề liên quan đến nội dung nhóm khác trình bày Trong quá trình thảo luận, GV cần chú ý chỉnh lý, nhấn mạnh những kiến thức trọng tâm, trong quá trình thảo luận đến đâu có thể tóm tắt kiến thức lên bảng hoặc trình chiếu

Bước 5: GV đánh giá và đưa ra kết luận về nội dung bài học và tổ chức cho HS làm bài tập vận dụng (bài kiểm tra)

d Nhận xét, đánh giá về cấu trúc

Cấu trúc này đề cao sự tương tác bình đẳng và tầm quan trọng của từng thành viên trong nhóm, loại bỏ gần như triệt để sự ăn theo (sosial loafing), sự chi phối (dominating) và sự tách nhóm (free-ride) Cấu trúc Jigsaw được đánh giá là một trong những cấu trúc học HHT ưu việt nhất và có hiệu quả cao nhất Môn hóa ở trung học phổ thông có thể áp dụng được cấu trúc này do tính hiệu quả về mặt thời gian cao và hệ thống điểm số linh hoạt Đặc biệt GV có thể áp dụng Jigsaw trong các tiết nghiên cứu kiến thức mới mà nội dung của nó gồm những phần nội dung tương đối độc lập với nhau

1.5.6.1.2 Cấu trúc STAD (Studen Teams Achievement Division) của

R Slavin

a Hoạt động nhóm theo cấu trúc STAD

Hoạt động nhóm theo cấu trúc STAD được thực hiện như sau:

- Cá nhân làm việc độc lập về nội dung được giao

- Thảo luận nhóm giúp nhau hiểu thực sự kĩ lưỡng về nội dung học tập đó

- Tổ chức cho HS làm bài kiểm tra lần 1 (Bài tập vận dụng kiến thức mới)

- Học nhóm, trao đổi về nội dung chưa hiểu kĩ qua bài kiểm tra lần 1 (nếu cần)

- GV tổ chức cho HS làm bài kiểm tra lần 2 (Bài tập vận dụng kiến thức mới ở mức độ nhận thức cao hơn)

- Đánh giá kết quả cá nhân và kết quả nhóm bằng chỉ số cố gắng (sự tiến

bộ trong 2 lần kiểm tra) của từng cá nhân và cả nhóm

Cơ chế đánh giá trong cấu trúc STAD được tính theo kết quả của 2 lần kiểm tra, ta có thể mô tả hoạt động nhóm theo cấu trúc STAD cùng với cơ chế đánh giá kết quả học tập của cá nhân, nhóm

b Quy trình tổ chức hoạt động học hợp tác theo cấu trúc STAD

Trên cơ sở các nguyên tắc - quy trình tổ chức hoạt động HHT theo nhóm cấu trúc STAD, tiến hành xây dựng quy trình hoạt động HHT cho một số nội dung trong chương trình phần hóa kim loại lớp 12 THPT - Ban nâng cao

Việc tổ chức hoạt động được thực hiện theo quy trình:

Bước 1: GV nêu vấn đề nghiên cứu

Bước 2: Tổ chức các nhóm và nêu yêu cầu hoạt động nhóm: Nhiệm vụ học tập được thể hiện trong phiếu học tập bằng câu hỏi định hướng cho HS nghiên cứu độc lập theo cá nhân và hoạt động nhóm

Bước 3: Yêu cầu HS làm việc cá nhân (đọc tài liệu, quan sát băng hình, hình vẽ, các phương tiện khác) trong một khoảng thời gian xác định Dự kiến câu trả lời cho các câu hỏi trong phiếu học tập, những vấn đề chưa rõ cần trợ giúp

Bước 4: Tiến hành thảo luận nhóm giúp nhau trao đổi về:

- Trình bày những điều đã hiểu qua phần đọc về nội dung tư liệu

- Thống nhất câu trả lời câu hỏi, bài tập trong phiếu học tập

- Làm rõ nội dung kiến thức, bản chất khái niệm cần nắm

Bước 5: Tiến hành làm bài tập vận dụng nội dung đã thảo luận (kiểm tra lần 1)

- GV nêu câu hỏi bài tập vận dụng

- HS làm bài tập theo cá nhân

- GV đưa ra đáp án, yêu cầu HS đối chiếu tự đánh giá kết quả làm bài của mình

- GV thu thập thông tin nhanh về kết quả kiểm tra của HS, sửa chữa, chỉnh lí và có thể tổ chức cho HS thời gian trao đổi nhóm về những sai sót của mình và giúp nhau hiểu đúng nội dung kiến thức

Bước 6: Tiến hành làm bài tập vận dụng lần 2 (kiểm tra lần 2)

GV tổ chức cho HS làm theo cá nhân:

- Bài tập vận dụng lần 2 có mức độ khó cao hơn hoặc vận dụng kiến thức

có linh hoạt biến đổi

- GV tổ chức cho HS tự đánh giá qua đáp án, thu thập thông tin phản hồi

và chỉnh lí, kết luận về kiến thức, kỹ năng thu nhận được

Bước 7: GV nhấn mạh nội dung kiến thức thu nhận được và thu lại bài làm của HS để kiểm tra lại kết quả tự đánh giá các bài làm của HS, tính điểm cố gắng của cá nhân, nhóm, đồng thời đánh giá tính trung thực của HS trong quá trình tự đánh giá cũng như những sai sót hoặc khả năng trình bày của từng HS

c Nhận xét, đánh giá về cấu trúc

Tính ưu việt của cấu trúc STAD thể hiện ở cơ chế chấm điểm dựa trên sự

nỗ lực cá nhân chứ không phải sự hơn kém về khả năng

Từ cơ chế chấm điểm cho thấy một HS kém cũng có thể mang điểm về cho cả nhóm dựa vào sự nỗ lực của bản thân, giúp HS tự tin hơn và tăng cường

sự đoàn kết, giúp đỡ nhau trong học tập

Cơ chế chấm điểm trong cấu trúc được đánh giá là một nội dung quan trọng trong quá trình phát triển các phương pháp HHT trên thế giới

Theo cấu trúc này đã loại bỏ phần lớn các hiện tượng ăn theo, chi phối và tách nhóm đề cao sự đóng góp của HS yếu kém và nâng cao sự đóng góp này thành nhân tố quyết định kết quả của cả nhóm

1.6 Tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động học hợp tác trong dạy học hóa học ở một số trường THPT

Để tìm hiểu thực trạng việc tổ chức hoạt động HHT trong dạy học hóa học ở trường THPT tôi tiến hành quan sát, trao đổi ý kiến với GV hóa học của một số trường

+ Đa số GV áp dụng dạy học theo nhóm nhỏ dạng bài luyện tập, củng cố

và thực hành Hình thức tổ chức chủ yếu là giao cho mỗi nhóm thực hiện một nhiệm vụ và sau đó các nhóm trình bày kết quả Như vậy, HS sẽ chỉ tập trung vào nhiệm vụ của mình mà thường không chú ý đến các nhóm khác trình bày hoặc các nhóm cùng thực hiện một nhiệm vụ mà yêu cầu một nhóm báo cáo kết quả Do vậy hiệu quả rõ ràng không cao

+ Tổ chức dạy học nhóm tuân theo cấu trúc chung của hoạt động nhóm và

áp dụng cho mọi nội dung mọi hoạt động

+ Nhiều khi tổ chức dạy học theo nhóm còn mang tính hình thức đối phó khi có người dự giờ, có sự kiểm tra của trường, nội dung thảo luận nhóm còn đơn giản chủ yếu là tái hiện được kiến thức, nhắc lại nội dung SGK chưa có nhiều câu hỏi, vấn đề thảo luận ít kích thích hoạt động tư duy của HS

+ Đánh giá kết quả học nhóm:

- Có GV đánh giá điểm chung cho cả nhóm và lấy đó là kết quả cho từng

cá nhân Do vậy không đảm bảo tính công bằng

- Hoạt động nhóm nhưng không đánh giá kết quả vì kết quả hoạt động nhóm không lấy vào sổ điểm (do cơ chế tính điểm hiện nay)

+ Đa số GV nhận xét về hiệu quả hợp tác:

- Dạy học theo nhóm tốn nhiều thời gian, gây ồn ào

- Hiệu quả dạy học không cao do mọi nội dung hoạt động chỉ áp dụng cho một cấu trúc chung

Như vậy GV ở các trường THPT chỉ áp dụng DHHT trong các tiết ôn tập

đó là một hạn chế vì nếu chỉ dừng lại ở một mục đích ôn tập củng cố tri thức sẽ làm giảm đi hiệu quả mà DHHT có thể mang lại Nói cách khác thực trạng việc

áp dụng HHT hiện nay không khai thác được tiềm năng vốn có của DHHT Cần phải đa dạng mục đích sử dụng hoạt động HHT trong các bài ôn tập củng cố; lĩnh hội tri thức mới; khái quát và hệ thống hóa kiến thức; hình thành kỹ năng,

kỹ xảo và phải sử dụng các cấu trúc HHT phù hợp với đặc điểm nội dung kiến thức bài học

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG MỘT SỐ CẤU TRÚC HOẠT ĐỘNG HỌC HỢP

TÁC TRONG DẠY HỌC PHẦN KIM LOẠI LỚP 12 THPT -

BAN NÂNG CAO 2.1 Nguyên tắc áp dụng học hợp tác theo nhóm

Khi áp dụng một PPDH bao giờ cũng phải tuân theo những nguyên tắc chung trong dạy học: Đảm bảo chuẩn kiến thức, kỹ năng, chương trình môn học, đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm và tính khả thi

Bên cạnh những nguyên tắc chung đó, PPDHHT theo nhóm còn phải tuân theo các nguyên tắc riêng của nó Cụ thể:

Nguyên tắc thứ nhất: Đảm bảo mối quan hệ biện chứng, hữu cơ giữa vai

trò chủ đạo trong tổ chức, điều khiển hoạt động của nhóm của GV với tính chủ động, tích cực của HS

Sự thống nhất hoạt động của GV và hoạt động của HS là một quy luật tất yếu và cơ bản của quá trình dạy học, hai hoạt động này có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau Trong sự phối hợp này có sự tương tác của GV với HS cả lớp,

GV với các nhóm HS và tương tác của HS với HS trong nhóm và trong lớp GV

là người tổ chức và điều khiển hoạt động của HS còn HS chủ động tham gia hoạt động nhóm học tập để chiếm lĩnh tri thức

Do vậy quy trình hoạt động nhóm trong DHHT phải được xây dựng sao cho việc tổ chức, điều khiển của GV hài hòa với hoạt động học tập của HS

Nguyên tắc thứ hai: Đảm bảo hài hòa giữa hình thức học cá nhân, học

nhóm và học tập thể của HS trong HHT

Căn cứ vào tính chất, mối quan hệ của cá nhân trong quá trình học tập, người ta phân chia hoạt động dạy học thành ba hình thức cơ bản là: Dạy học cá nhân, học nhóm và học tập thể Một giờ học trên lớp sẽ trở nên đơn điệu và kém hiệu quả nếu chỉ sử dụng một trong ba hình thức trên PPDHHT là PPDH tích cực cần có sự tồn tại và phối hợp cả ba hình thức này Trong đó hoạt động nhóm

là hoạt động chính Nhưng nếu không có hoạt động cá nhân thì hoạt động nhóm

bị trì trệ, nếu chỉ chú trọng đến hoạt động nhóm mà không quan tâm đến hoạt động cá nhân thì sẽ xuất hiện thành phần ỷ lại, ăn theo Nếu không có hoạt động tập thể cả lớp thì sẽ không thể đánh giá, rút kinh nghiệm và trao đổi ý kiến giữa các nhóm với nhau được Bởi vậy khi áp dụng PPDHHT cần phải đảm bảo sự kết hợp hài hòa giữa học cá nhân (HS tự lực làm việc cá nhân), học nhóm (trao đổi nhóm, học tập nhau), trao đổi giữa các nhóm trong tập thể lớp

Nguyên tắc thứ ba: Đảm bảo tính hệ thống của cấu trúc hoạt động

PPDHHT theo nhóm phản ánh hoạt động tổ chức điều khiển nhóm của

GV và cách thức tiến hành hoạt động học tập của nhóm HS Hai hoạt động này

có mối quan hệ biện chứng nhau Vì vậy cần phải đảm bảo tính hệ thống của cấu trúc các hoạt động học tập

Để đảm bảo nguyên tắc này thì phải phân chia quy trình học tập nhóm thành các giai đoạn mỗi giai đoạn gồm các bước, các thao tác phản ánh logic của quá trình hoạt động của một tiết hoặc một buổi làm việc hợp tác

Nguyên tắc thứ tư: Đảm bảo tính thực tiễn

Thực tiễn là cơ sở, mục đích, động cơ và là nơi kiểm nghiệm tính sát thực, khoa học, hợp lí của lý thuyết Bởi vậy, PPDHHT phải được vận dụng một cách linh hoạt, phù hợp với đặc điểm thực tiễn như: Những điều kiện cơ sở vật chất ở trường phổ thông, trình độ GV và năng lực HS

Nguyên tắc thứ năm: Phải đảm bảo tính toàn diện trong quy trình tổ

chức hoạt động nhóm, cụ thể là:

- Phải tác động tới các thành tố của quá trình dạy học, làm cho tất cả các thành tố ấy vận động và phát triển nhằm tạo ra hiệu quả dạy học cao trên nhiều phương diện

- Đảm bảo hiệu quả về giáo dục: Phải giúp người học chủ động chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng với hiệu suất cao nhất, đồng thời phát triển ở HS những phẩm chất trí tuệ, kĩ năng xã hội cần thiết

- Đảm bảo hiệu quả kinh tế: Sử dụng phương pháp này không đòi hỏi nhiều thời gian, công sức của thầy và trò cũng như sự đầu tư tốn kém của nhà nước nhưng lại góp phần đào tạo những con người với những kĩ năng đáp ứng được xu thế phát triển của thời đại

2.2 Quy trình thiết kế và tổ chức DHHT theo nhóm

* Quy trình thiết kế

Từ cấu trúc chung của quá trình dạy học hợp tác theo nhóm thiết kế quy trình tổ chức giờ học hóa học THPT và thể hiện sơ đồ sau:

ĐỘNG

HỌC TẬP

Hoạt động khởi động

Tổ chức các hoạt động cụ thể

Kiểm tra đánh giá kết luận

Xác định mục tiêu bài

học

Phân tích tình trạng học tập của HS

Thiết kế giáo án giờ

Tiến hành các hoạt động dạy học

Phân chia các hoạt động dạy học

Xác định các nội dung học tập

HOẠT ĐỘNG CỦA

HS

Như vậy việc thiết kế quy trình tổ chức giờ học hóa học theo nhóm nhỏ bao gồm các giai đoạn:

Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị

Trong giai đoạn này GV cần thực hiện những nhiệm vụ sau:

+ Xác định mục tiêu bài học: GV phải xác định rõ mục đích, yêu cầu của bài học Đó là những kiến thức, kỹ năng tư duy, thái độ mà HS cần đạt được sau tiết học ở mức độ biết, hiểu, vận dụng Xác định mục tiêu bài học sẽ quyết định đến việc xây dựng lựa chọn các tình huống học tập

+ Phân tích tình trạng học lực của HS, cần đánh giá khách quan, nghiêm túc dự đoán những khó khăn mà HS có thể gặp phải khi học bài mới dựa vào kinh nghiệm dạy học của mỗi GV

+ Lựa chọn các PPDH và phương tiện dạy học dự kiến dùng cho giờ học Việc lựa chọn và sử dụng các PPDH phải dựa vào nội dung bào học, những khó khăn mà HS sẽ gặp trong giờ dạy

Đảm bảo sự phù hợp giữa nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học,

dự kiến nội dung học tập được tổ chức theo HHT, cách chia nhóm, nội dung hoạt động nhóm

+ Thiết kế giáo án giờ dạy: Giáo án là kế hoạch khá chi tiết của kế hoạch dạy và học Trong PPDHHT theo nhóm GV phải lập kế hoạch chi tiết các hoạt động của GV và HS Xác định những kiến thức nào cần thông báo, những kiến thức nào HS có thể tự xây dựng qua hoạt động nhóm Hoạt động ngắn gọn, cụ thể, rõ ràng, không nên đánh giá HS quá cao, dự kiến câu hỏi và phân tích, câu trả lời của HS có thể xảy ra trong giờ học

Giai đoạn 2: Tổ chức các hoạt động học tập gồm các bước sau:

+ Hoạt động khởi động: Đặt câu hỏi tạo tình huống có vấn đề cần tìm hiểu Xác định những nội dung học tập trong giờ học (vấn đề trọng tâm, cần thiết)

+ Tổ chức các hoạt động cụ thể:

- Phân chia các nội dung học tập thành các tình huống, các hoạt động phù hợp: Nội dung các hoạt động nhóm có thể in thành các phiếu học tập hoặc GV trình bày cho cả lớp, cho các nhóm HS nhận phiếu học tập, tiến hành đọc để hiểu yêu cầu của tình huống đặt ra, vận dụng các kiến thức đã có để dự đoán câu trả lời

- Tiến hành các hoạt động học tập: Tổ chức cho HS làm việc cá nhân và theo nhóm (các bước tổ chức hoạt động hợp tác theo nhóm đã trình bày ở chương 1)