Tổ chức dạy học phương pháp thuyết minh ở trường phổ thông khóa luận tốt nghiệp

Tuy nhiên, để có thể tạo lập được những văn bản thuyết minh có giá trị thì một trong những yếu tố quan trọng chính là phương pháp thuyết minh.Có thể nói, phương pháp thuyết minh là cơ s

Loi cam on

Khoá luận được hoàn thành dưới sự chỉ bảo giúp đỡ tận tình của cô giáo Phạm Kiêu Anh - giáo viên tổ Phương dạy học Ngữ văn Em xin được gửi tới cô lời cảm ơn chân thành sâu sắc

Em cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy, các cô trong tổ

Phương pháp dạy học Ngữ văn, các thây, các cô giáo trong khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình làm khoá luận

Hà Nội, ngày 14 tháng 5 năm 2007

Sinh viên Vai Thi Chi

LOI CAM DOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong khoá luận là trung thực Khoá luận này

chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào Nếu những

lời cam đoan trên là sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 14 thang 5 nam 2007

Tác giả khoá luận

Vai Thi Chi

1.2.8 Phương pháp giảng giải nguyên nhân kết quả 20

Chương 2 Tổ chức dạy học phương pháp thuyết minh trong 22

sách giáo khoa Ngũ văn 8 và Ngữ văn 10

2.1 Các phương pháp thuyết minh được tổ chức dạy 22

học trong sách giáo khoa Ngữ văn 8 và Ngữ văn 10

2.2 Thực trạng dạy học cuả giáo viên và học sinh

2.2.1 Thực trạng dạy của giáo viên

2.2.2 Thực trạng học của học sinh

2.3 Thiết kế giáo án giảng dạy

Chương 3 Thực nghiệm

3.1 Mục đích yêu cầu thực nghiệm

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm

BANG CAC CHU VIET TAT

MO DAU

1 Ly do chon dé tai

1.1 Nhitng năm gần đây nền giáo dục Việt Nam đang có những thay

đổi nhất định Biểu hiện rõ nhất của sự thay đổi ấy là việc Bộ Giáo dục và Đào

tạo tiến hành xây dựng lại nội dung chương trình cho tất cả các môn học ở tất

cả các cấp học, bậc học Không là ngoại lệ, phân môn Làm văn ở trường phổ

thông cũng có nhiều thay đổi Khác với nội dung Làm văn ở các chương trình trước đây, nội dung phân môn Làm văn trong SGK Ngữ văn hiện nay giới

thiệu rất nhiều kiểu văn bản, trong đó có văn bản thuyết minh - một kiểu văn bản còn khá mới mẻ

1.2 Thuyết minh là một trong những phương thức biểu đạt quan trọng trong đời sống con người, tồn tại bên cạnh những phương thức biểu đạt khác như: tự sự, miêu tả, nghị luận Nó được sử dụng phổ biến trong giao tiếp nhằm phục vụ những nhu cầu trao đổi thông tin của con người Cho nên việc triển khai nội dung dạy học văn bản thuyết minh là rất thiết thực Vì đó là cơ

sở giúp giáo viên có thể rèn luyện cho học sinh khả năng xây dựng được bài

văn thuyết minh khi có nhu cầu giới thiệu một vấn đề gì đó của đời sống cho

mọi người xung quanh

Tuy nhiên, để có thể tạo lập được những văn bản thuyết minh có giá trị

thì một trong những yếu tố quan trọng chính là phương pháp thuyết minh.Có

thể nói, phương pháp thuyết minh là cơ sở để người viết có được cách thức tổ chức nội dung cần thuyết minh nhằm đạt được những mục đích giao tiếp nhất

định Đáp ứng yêu cầu này, SGK Ngữ văn từ lớp 8 đến lớp 10 đã giới thiệu

những kiến thức cơ bản về phương pháp thuyết minh nhằm đáp ứng được mục

tiêu rèn cho học sinh kỹ năng tạo lập những bài văn thuyết minh hay, có giá trị

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học phương pháp thuyết minh ở trường phổ thông”

2.1 Nhóm tác giả Lê A, Nguyễn Trí trong cuốn “Làm văn” (Sách giáo

trình đào tạo giáo viên hệ CĐSP, Nxb Giáo dục 2001) đã giới thiệu khái quát

về văn bản thuyết minh, về hệ thống kiến thức, kỹ năng cơ bản của kiểu bài

thuyết minh Đồng thời trong công trình này các tác giả cũng đã dành một số trang để giới thiệu những kiểu bài thuyết minh thường gặp trong cuộc sống Tuy nhiên, công trình này lại chưa đề cập đến các phương pháp được sử dụng

trong văn bản thuyết minh

2.2 Cũng bàn về văn bản thuyết minh, song trong chương trình “Làm

văn” lớp 11 (SGK thực nghiệm ban KHXH, KHTN) các nhà biên soạn đã trình bày định nghĩa về văn bản thuyết minh và giới thiệu một số kiểu bài thuyết

minh thường gặp Đồng thời, SGK còn nêu lên những yêu cầu của một bài giới

thiệu thuyết minh và cách viết một bài thuyết minh Mặc dù vậy, lượng kiến

thức và kỹ năng đó vẫn chỉ mang tính khái quát và sơ lược do thời lượng dạy

học 1 tiết ở phổ thông chi phối Trong cuốn sách này, những vấn đề sử dụng phương pháp thuyết minh trong bài văn thuyết minh cũng chưa được các tác

giả đề cập

Bên cạnh các công trình nghiên cứu trên, còn một số công trình nghiên cứu theo hướng đổi mới Chẳng hạn:

2.3 Các cuốn Sách giáo viên Ngữ văn 8, 9, I0 của Bộ Giáo dục va Dao

tạo đã bước đầu giới thiệu về phương pháp thuyết minh theo những nội dung

được trình bày trong SGK Ngữ văn

3.4 Trong cuốn: “Hướng dẫn Tập làm văn 8”, tác giả Vũ Nho đã đưa ra cách làm một bài văn thuyết minh, ngoài tri thức và quy trình của bài văn

thuyết minh tác giả cũng chỉ ra một số phương pháp thuyết minh có thể sử dụng khi tạo lập kiểu văn bản này

2.5 Cũng bàn về phương pháp thuyết minh, trong cuốn “Hướng dẫn tự

học Ngữ văn 8”, các tác giả Nguyễn Xuân Lạc, Bùi Tất tươm đã nêu ra một số

phương pháp thuyết minh thường gặp và tác dụng của chúng Các tác giả cũng

khẳng định: “ để bài văn thuyết minh có sức thuyết phục, dễ hiểu sáng rõ, người ta có thể sử dụng phối hợp nhiều phương pháp thuyết minh ”

2.6 Trong cuốn: “Để học tốt Ngữ văn 10” của Thái Quang Vinh, Thảo Bao My, hay cuốn: “Học tốt ngữ văn 10” tập 2 của Nguyễn Thục Phương các tác giả đã khẳng định mối quan hệ qua lại giữa phương pháp thuyết minh

và mục đích thuyết minh, đồng thời chỉ ra các phương pháp thuyết minh (8

phương pháp) thường được sử dụng trong bài văn thuyết minh

Như vậy, có thể nói rằng: Cho đến nay, việc nghiên cứu văn bản thuyết minh là khá đa dạng Trong các công trình ấy, hầu hết các nhà nghiên cứu đề

dé cập đầy đủ những kiến thức và kĩ năng xây dựng văn bản thuyết minh song

các công trình này vẫn chưa trình bày một cách cụ thể về các phương pháp thuyết minh

3 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc trình bày những tri thức cơ bản về văn bản thuyết minh,

chúng tôi muốn vận dụng vào việc tổ chức dạy học nội dung này cho học sinh

phổ thông Qua đó góp phần rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực

hành, giúp học sinh có hứng thú học Làm văn và đủ tự tin để tạo lập được bài

văn thuyết minh đạt yêu cầu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, đề tài có nhiệm vụ:

- Trình bày một cách có hệ thống các phương pháp thuyết minh thường

được sử dụng khi tiến hành xây dựng văn bản thuyết minh

- Vận dụng các tri thức đó vào thực tiễn dạy học ở phổ thông

- Đánh giá hiệu quả của việc vận dụng các tri thức đó vào dạy học

5 Đối tượng, phạm vỉ nghiên cứu

%.1I Đối tượng nghiên cứu: Các phương pháp thuyết minh được sử

dụng khi tạo lập văn bản thuyết minh

$.2 Phạm vi nghiên cứu: Tìm hiểu các phương pháp thuyết minh ở SGK Ngữ văn 8 và 10 làm cơ sở để tổ chức dạy học ở phổ thông

6 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp tổng hợp các vấn đề lý thuyết

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thống kê.

NOI DUNG Chuong 1 CAC PHUONG PHAP THUYET MINH TRONG VAN BAN THUYET MINH

1.1 Van ban thuyét minh

Trong cuộc sống hàng ngày, muốn cung cấp cho người khác những thông tin về thế giới xung quanh, chúng ta phải sử dụng ngôn ngữ để trình

bày, giới thuyết về chính sự vật hiện tượng ấy Việc trình bày, giới thuyết bằng ngôn ngữ như vậy là cơ sở tạo ra kiểu văn bản thuyết minh Vì vậy, có thể quan niệm rằng:

“Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống nhằm cung cấp những tri thức (kiến thức) về đặc điểm, tính chất,

nguyên nhân, của các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên, xã hội bằng

phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích ” (SGK Ngữ văn 8 tap I)

Xuất phát từ những mục đích thuyết minh khác nhau nên văn bản

thuyết minh có nhiều loại Có loại chủ yếu để trình bày về một sự vật, sự việc,

có loại được dùng để miêu tả một hiện tượng, cũng có văn bản được dùng để giới thuyết về một vấn đề gì đó của thế giới xung quanh

Cũng như những kiểu văn bản khác, văn bản thuyết minh được cấu

thành bởi các yếu tố như: đặc điểm, tính chất, nội dung, mục đích sử dụng, căn cứ vào mục đích và tuỳ theo từng đối tượng mà người viết đề ra những yêu cầu về nội dung và có những cách viết khác nhau Tuy nhiên, văn bản thuyết minh cũng như những kiểu văn bản khác, phải tuân thủ đầy đủ những quy

định chung của một văn bản là tính chính xác, nhất quán, rõ ràng, mạch lạc và

phải có sự liên kết chặt chẽ Vì vậy, khi tạo lập văn bản thuyết minh, người

viết cần phải chú ý đến cách lập luận sao cho người đọc, người nghe có thé hình dung một cách rõ ràng đối tượng được giới thiệu, thuyết minh Chính sự

mạch lạc, chính xác và rõ ràng, người viết mới có thể tạo ra sự hứng thú, muốn tìm hiểu và tiếp xúc với đối tượng thuyết minh ở độc giả Để đạt được những mục đích trên, việc phối hợp, sử dụng các phương pháp thuyết minh là vấn đề

then chốt của người thuyết minh

1.2 Phương pháp thuyết minh

Khi muốn triển khai nội dung trong văn bản thuyết minh, một trong những yếu tố không thể thiếu được là phương pháp thuyết minh.Có thể nói

phương pháp thuyết minh chính là bộ khung để người viết tạo lập một văn bản

thuyết minh có giá trị

Phương pháp thuyết minh được hiểu là hệ thống cách thức tổ chức nội dung thuyết minh để người thuyết minh có thể giới thiệu, trình bày vấn đề một

cách phù hợp nhằm đạt được những mục đích giao tiếp nhất định Vì vậy, văn

bản thuyết minh còn được gọi là văn bản giới thiệu, thuyết trình

Tương xứng với mỗi mục đích thuyết minh khác nhau, người viết có những cách thức tổ chức nội dung thuyết minh khác nhau Vì vậy, trong văn

bản thuyết minh, hệ thống phương pháp thuyết minh rất đa dạng và phong phú Trong văn bản thuyết minh, chúng ta thường gặp những phương pháp thuyết minh cơ bản sau:

1.2.1 Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích

Để cung cấp cho người đọc, người nghe những kiểu cơ bản và ngắn gọn nhất về đối tượng cần thuyết minh, người viết thường sử dụng phương pháp

nêu định nghĩa giải thích

Ban chất của phương phápnày là người viết sử dụng ngôn ngữ, câu văn

hoặc đoạn văn để làm rõ bản chất, đặc điểm của sự vật, hiện tượng cần thuyết

minh

Ta có thể bắt gặp phương pháp nêu định nghĩa, giải thích trong câu văn

thuyết minh sau:

VDI: Huế là một trong những trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của

Việt Nam

(Trích “Huế” -Dẫn theo Tiếng Việt thực hành)

Để giới thiệu về một danh lam thắng cảnh (Huế), người viết đã trực tiếp

nêu bản chất của danh thắng ấy, đó là “trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của Việt Nam” Chính nhờ cách giải thích Huế - với đặc trưng cơ bản của nó như

vậy đã giúp cho người tiếp nhận hiểu rõhơn về một thành phố du lịch - một danh lam thắng cảnh nổi tiếng của đất nước ta

Ta có thể gặp phương pháp này trong ví dụ sau:

“Cá voi xanh là cá voi nặng nhất của đại dương với chiều dài 30m và nặng khoảng 150 tấn Họ hàng nhà cá voi xanh là cá voi xám, cá voi trắng, cá voi lưng gù, hay cá voi nhà táng, cá heo ”

(Nguyễn Đình Nhơn - Tri thức thế giới: “Loài vật tỏ tình như thế nào?” - Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2003)

Để thuyết minh về loài cá voi xanh, người viết đã đặt đối tượng cần thuyết minh vào hệ thống sự vật, hiện tượng cùng loại, từ đó, người viết chỉ ra đặc điểm bản chất của đối tượng thuyết minh là “cá voi nặng nhất của đại

dương với chiều dài 30m và nặng khoảng 150 tấn”

Văn bản thuyết minh sử dụng phương pháp nêu định nghĩa, giải thích thường có câu mở đầu mang tính chất giới thiệu Câu này có cấu trúc theo kiểu:

A là B

trong đó: A: đối tượng thuyết minh

B: đặc trưng bản chất hay một đặc điểm nào đó của đối tượng

thuyết minh Khi sử dụng, người thuyết minh cần lưu ý không nên định nghĩa một

cách chung chung quá rộng hoặc quá hẹp Chẳng hạn:

- Thức ăn là lương thực

hay:

- Bão là một hình thức vận động của không khí

Những cách thuyết minh như vậy sẽ không định hướng rõ, không làm rõ nội dung vấn đề cần thuyết minh, không tạo ra nội dung thông tin mới khi

Trong văn bản thuyết minh, chú thích là người viết đặt đối tượng cần

thuyết minh vào loại lớn hơn, không phải để chỉ ra các yếu tố bản chất của

chúng, không phân biệt chúng với các yếu tố cùng loại mà làm rõ, chú thích

thêm một điều gì đó về đối tượng cân thuyết minh Chẳng hạn:

“Basô là một thì sĩ - người hành hương danh tiếng sống ở Nhật vào thế

kỷ VXIH Basô là bút danh ”

(Theo Hàn Thuỷ Giang - “Thi sĩ Basô và con đường hẹp thiên lý”, Báo Vietnamret, ngày 20 - I1 - 2005)

Trong ví dụ này, câu: “Basô là bút danh” là sự chú thích về Basô Chú

Ao?

thích là bởi người viết không chỉ ra đặc điểm bản chất của danh từ “Basô” mà

đặt nó vào loại lớn hơn: “bút danh” Qua đó, không phân biệt Basô với các bút danh cùng loại: Tố Hữu, Hàn Mặc Tử,

Khi sử dụng phương pháp chú thích, chúng ta cần phân biệt nó với

phương pháp nêu định nghĩa, giải thích Cụ thể:

Điểm giống nhau củahai phương pháp này là đều có cấu trúc câu:

AlàB

trong đó:

A;: đối tượng thuyết minh

B: đặc trưng của đối tượng thuyết minh

Bên cạnh nét tương đồng, hai phương pháp này còn có điểm khác biệt Nếu phương pháp nêu định nghĩa giải thích phải chỉ ra những yếu tố nói lên đúng đặc điểm, bản chất của sự vật, hiện tượng để phân biệt nó với sự vật, hiện tượng khác thì phương pháp chú thích không buộc phải chỉ ra đặc điểm bản

chất của sự vật, hiện tượng mà chỉ là sự giải thích, bổ sung một nội dung nào

đó cho vấn đề cần thuyết minh

1.2.3 Phương pháp liệt kê

Trong văn bản thuyết minh, để người đọc hiểu sâu sắc, toàn diện và có

ấn tượng về đối tượng thuyết minh, người viết có thể sử dụng phương pháp liệt

kê

Về bản chất, liệt kê là cách người viết kể ra lần lượt các đặc điểm, tính

chất của sự vật theo một trật tự nào đó nhằm giới thiệu một loạt những yếu tố cùng loại hoặc là những khía cạnh của cùng một đối tượng

Ta bắt gặp một số văn bản thuyết minh sử dụng phương pháp này như: VDI: “Chung quanh núi Rông có nhiều ngọn núi trông rất ngoạn mục như: Ngũ Hoa Phong có hình năm đoá hoa sen chung một gốc, mọc lên từ

đâm lây có hang tiên với các nhũ đá mang nhiêu dáng vẻ kỳ thú, hình rồng hút

nước, hình các vị tiên, có ngọn Phù Thỉ Sơn, trông xa như một người đàn bà

thắt trên mình một dải lụa xanh nằm gối đầu vào thân rông Rồi núi mẹ núi

con nhự hình hai quả trứng, có núi Phả Ao, vũng Sao Sa có nước trong vắt quanh năm Rồi núi con mèo, núi cánh tiên đêu có hình thù như tên gọi ”

(Lâm Bằng - “Hàm Rồng” Báo Nhân dân Chủ nhật)

Văn bản trên thuyết minh về một danh lam thắng cảnh (Hàm Rồng)

Để cho người đọc có cái nhìn toàn diện về phong cảnh chung quanh núi Rồng

“có nhiều ngọn núi trông rất ngoạn mục”, tác giả Lâm Bằng đã liệt kê một loạt các ngọn núi với những hình thù riêng của nó: Ngũ Hoa Phong có hình năm đoá hoa sen ngọn Phù Thi Sơn trông xa như “một người đàn bà thất trên mình một dải lụa xanh ”, Chính cách liệt kê như vậy giúp người đọc có thể hình dung rõ hơn không gian hùng vĩ mà nên thơ của Hàm Rồng Ta có thể thấy rõ tác dụng của phương pháp liệt kê trong ví dụ sau:

“Cây dừa gắn bó với người dân Bình Định chặt chế như vây tre đối với

người dân miền Bắc Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con

người, thân cây làm máng, lá làm tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa

già làm chố đô xôi, nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm, cùi dừa ăn sống với bánh đa, làm mứt, làm bánh kẹo, ép lấy dầu dùng

để thắp, để ăn, để chải đầu, nấu xà phòng ”

(“Cây dừa Bình Định” - Hoàng Văn Huyền)

Ở văn bản này, để nói về sự gắn bó của cây dừa với người dân Bình

Định và tác dụng “cống hiến tất cả của cải của mình cho con người” của cây dừa, tác giả đã liệt kê một loạt các bộ phận của cay dừa và tác dụng của chúng như: thân cây làm máng, lá làm tranh, Nhờ vậy tác giả đã giúp cho người

đọc hiểu biết sâu sắc và toàn diện hơn về cây dừa Bình Định và những công

dụng của nó đối với cuộc sống con người Khi sử dụng phương pháp này,

người viết cần lưu ý tới vấn đề sau: Tuỳ thuộc vào đối tượng thuyết minh mà

tầm ra hệ thống ngôn từ cùng trường liên tưởng phù hợp Chẳng hạn:

Ở VDI: Đối tượng thuyết minh là cảnh xung quanh núi Rồng Từ các ngọn núi “trông rất ngoạn mục”: Ngũ Hoa Phong, Phù Thi Sơn tác giả có cả một trường liên tưởng phong phú: hình 5 đoá hoa sen, hình rồng hút nước,

hình các vị tiên, “người đàn bà thắt trên mình một dải lụa xanh nằm gối đầu vào thân rồng”

Còn ở VD2: Đối tượng thuyết minh là cây dừa Từ cấu tạo của cây dừa, tác giả có cả một trường liên tưởng đến công dụng của nó: thân dừa - làm máng, lá dừa- làm tranh, cọng dừa - làm vách

1.2.4 Phương pháp phán loại, phân tích

Đối tượng thuyết minh vốn hết sức phong phú và đa dạng Khi chúng bao gồm nhiều mặt, nhiều khía cạnh, bộ phận tạo thành, để cho người nghe,

người đọc hiểu về đối tượng thuyết minh một cách toàn diện, có hệ thống thì người viết thường sử dụng phương pháp phân loại, phân tích

Trong văn bản thuyết minh, phân loại, phân tích là cách người viết chia đối tượng thành từng mặt, từng khía cạnh, từng vấn đề để giới thiệu, trình

bày nhằm làm rõ đối tượng

Bản chất của phương pháp này là từ một đối tượng, một cơ sở cụ thể, người viết tách ra thành những kiểu loại, những khía cạnh khác nhau để giới thiệu Ta có thể thấy rõ điều này trong bài thuyết minh về nhạc cụ trong điệu

hát trống quân của tác giả Vũ Bằng Lấy cơ sở là sự “giản dị”, tác giả đã phân tích, chỉ ra những đặc điểm thể hiện sự giản dị của nhạc cụ hát trống quân Đó

chút vào đâu dây, cái dây bật vào thùng phát ra một thứ ânthanh giòn giã

nhịp theo tiếng hát thật duyên dáng”

(Theo Vũ Bằng, “Thương nhớ mười hai”, Nxb Văn Học Hà Nội 1993)

Tuy cùng gợi ra một loạt các biểu hiện của đối tượng thuyết minh

nhưng giữa phương pháp phân loại, phân tích và phương pháp liệt kê có những

điểm giống và khác nhau Cả hai phương pháp này đều đòi hỏi người thuyết

minh phải kể ra những bộ phận nhỏ, cụ thể được chứa đựng trong bộ phận lớn

hơn hoặc trong toàn thể Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp phân loại phân

tích, người viết còn phải tiếp tục giới thiệu, trình bày về những bộ phận được

phân chia ra đó Yêu cầu này không có ở phương pháp liệt kê

Lưu ý: Đối tượng thuyết minh khi sử dụng phương pháp này phải có cấu tạo gồm nhiều thành phần, nhiều cá thể, chia tách phải theo một trình tự

nhất định từ khái quát đến cụ thể Hai thao tác phân loại và phân tích phải luôn đi cùng với nhau

1.2.5 Phương pháp nêu ví dụ

Trong một văn bản thuyết minh, để người nghe, người đọc tin vào những điều người viết muốn nói và hình dung rõ đối tượng thuyết minh thì

bên cạnh những lý lẽ, dẫn dắt, việc đưa ra các dẫn chứng, bằng cớ chân thực,

xác đáng sẽ làm tăng sức thuyết phục với độc giả Đáp ứng yêu cầu trên, khi thuyết minh người viết thường sử dụng phương pháp nêu ví dụ

Về bản chất, nêu ví dụ là cách người viết nêu ra những dẫn chứng cụ

thể, xác thực, đáng tin cậy để minh hoạ cho vấn đề cần thuyết minh Trong

văn bản sau, tác giả đã sử dụng phương pháp nêu ví dụ:

“Ngày nay đi các nước phát triển, đâu đâu cũng nổi lên chiến dịch chống thuốc lá Người ta cấm hút thuốc lá ở tất cả những nơi công cộng, phạt những người vi phạm (ở Bỉ năm 1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 USD, tái

phạm phạt 500 USD ) ”

(“Ôn dịch thuốc lá”, Nguyễn Khắc Viện)

Khi thuyết trình về một tệ nạn xã hội - tệ nghiện thuốc lá - tác giả

Nguyễn Khắc Viện đã sử dụng những con số, những ví dụ cụ thể để chứng

minh cho vấn đề chống thuốc lá ở các nước phát triển (ở Bỉ: năm 19§7, ) Chính những số liệu đó đã làm cho vấn đề thuyết minh thêm sức thuyết phục, tạo niềm tin cho người đọc

Lưu ý: Ví dụ đưa ra đòi hỏi phải mang tính khách quan và trình bầy phải có thứ tự Cách thức nêu ví dụ có thể kết hợp với liệt kê Chẳng hạn:

“Ông (Trân Quốc Tuấn) lại khéo tiến cử người tài giỏi cho đất nước nhự Dã Tượng, Yết Kiêu là gia thân của ông, có dự công dẹp giặc Ô Mã Nhi, Toa Đô Bọn Phạm Ngũ Lão, Trân Thì Kiến, Trương Hán Siêu, Phạm Lam, Trịnh Dũ, Ngô Sỹ Thường, Nguyên Thế Trực vốn là môn khách của ông đều nổi tiếng thời đó về văn chương và chính sự ”

(Trích “Đại việt sử ký toàn thư”, Ngô Sỹ Liên)

Để chứng minh cho Trần Quốc Tuấn “khéo tiến cử người giỏi” tác giả

đã nêu những ví dụ cụ thể về những gia thần của Trần Quốc Tuấn có dự công dẹp Ô Mã Nhi, Toa Đô và về những môn khách của ông nổi tiếng thời đó về

văn chương và chính sự Sau đó kết hợp với liệt kê các tên tuổi: Dã Tượng, Yết

Kiêu, Phạm Ngũ Lão, Trần Thì Kiến nhằm làm cho đối tượng thuyết minh thêm rõ ràng, cụ thể và xác thực hơn

1.2.6 Phương pháp dùng số liệu

Sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan rất phong phú, đa dạng Khi đối tượng thuyết minh là sự phát triển dân số, gia tăng GDP, tức có liên

quan đến các số liệu thì việc thuyết minh sẽ thành suy diễn nếu người viết chỉ

dùng lý lẽ, căn cứ Do đó trong những trường hợp này người viết thường dùng

thêm phương pháp dùng số liệu Nhờ những con số cụ thể, nội dung vấn đề

thuyết minh sẽ chính xác hơn, chân thực hơn Và do đó cũng là một cơ sở tạo

ra sự hấp dẫn, tính thuyết phục, khoa học cho vấn đề cần thuyết minh

Phương pháp dùng số liệu là phương pháp mà người viết đưa ra các con

số cụ thể, chính xác để minh hoạ cho đối tượng cần thuyết minh

VDI: “Các nhà khoa học cho biết: trong không khí, dưỡng khí chiếm

20% thể tích, thánh khí chiến 3% Nếu không có bổ sung thì trong vòng 500 năm, con người và động vật sẽ dùng hết số dưỡng khí ấy đông thời số thánh

khí không ngừng gia tăng ”

(“Nói về cỏ” - SGK Ngữ văn 8) VD2: “Ta đến bệnh viện K sẽ thấy rõ bác sĩ viện trưởng cho biết trên 80% ung thư vòm họng và ung thư phổi là do thuốc lá ”

(“Ôn dịch thuốc lá” - Nguyễn Khắc Viện)

Ở VDI nhờ số liệu được đưa ra, người nghe hiểu được tình trạng lượng dưỡng khí trong không khí rất ít và nguy cơ lượng dưỡng khí sẽ hết nếu không trồng cây xanh và thảm cỏ Tương tự như vậy, ở VD2 nhờ việc đưa ra số liệu,

tác giả đã cho người đọc thấy độ nguy hiểm chết người mà thuốc lá gây ra đối

VỚI COn người

Khi sử dụng phương pháp này, người viết cần lưu ý tới số liệu đưa ra

phải chính xác, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và phải phục vụ cho mục đích làm cụ thể hơn đối tượng cần thuyết minh

1.2.7 Phương pháp so sánh

Trong văn bản thuyết minh, để tạo ra tính hấp dẫn và tạo ra hình ảnh

cho đối tượng cần thuyết minh, người viết còn sử dụng phương pháp so sánh

So sánh là đem ra đối chiếu hai sự vật khác nhau nhưng có nét tương

đồng nào đó để làm nổi bật đối tượng cần thuyết minh

VD: “Sông Hương đẹp như một đải lụa xanh bay lượn trong tay nghệ sĩ múa Núi Ngự Bình như cái yên ngựa nổi bật trên nên trời trong xanh của

Huế Những vườn hoa cây cảnh, những vườn chè, cây ăn quả của Huế xanh

mượt như viên ngọc ”

(Trích “Huế” - SGK Ngữ văn 8)

Trong văn bản trên, tác giả đã sử dụng phương pháp so sánh: sông Hương - dải lụa xanh, núi Ngự Bình - cái yên ngựa, những vườn cây ở Huế với

những viên ngọc làm cho vẻ đẹp của Huế trở nên sống động và có hồn hơn

Luu ý: Hai sự vật đem ra so sánh là khác nhau nhưng phải có nét tương

đồng nào đó

1.2.8 Phương pháp giảng giải nguyên nhân, kết quả

Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều có nguyên nhân

và kết quả của nó Do đó, khi thuyết minh về một đối tượng nào đó, người viết

có thể dùng phương pháp giảng giải nguyên nhân - kết quả nhằm làm cho

người nghe, người đọc thêm hiểu biết sâu sắc hơn về đối tượng cần thuyết

minh

Giảng giải nguyên nhân, kết quả là phương pháp mà người thuyết minh

đưa ra hiện tượng và dùng lý lẽ, căn cứ để giảng giải nguyên nhân, kết quả của

hiện tượng đó

VD: “Bén kia sông có hòn núi Ngọc, tên chữ là Hod Châu Phong hay còn gọi là núi Nít, ngọn núi này tròn trặn, các lớp đá chen dày tua tủa như

ngọn núi lửa từ trong lòng đất bốc lên Bởi vậy mà gọi là Hod Chau Phong:

Chín mươi chín ngọn bên đông

Còn hòn núi Nịt bên sông chưa vể”

(“Hàm Rồng” - Lâm Bằng) Trong ngữ liệu trên, tác giả đã lý giải vì sao có tên gọi Hoả Châu Phong

bằng cách miêu tả ngọn núi này thông qua những hình ảnh: “tròn trặn”, “các lớp đá chen dày tua tủa như ngọn núi lửa từ trong lòng đất bốc lên” Cách lý giải như vậy thực chất là người viết đã giảng giải nguyên nhân về tên gọi Hoả Châu Phong

Đối với phương pháp này, cần lưu ý rằng các lý lẽ và dẫn chứng dua ra phải có sức thuyết phục cao và không xa rời mục đích thuyết minh

Trên đây là các phương pháp thuyết minh thường gặp trong văn bản

thuyết minh Người viết có thể sử dụng một hoặc nhiều phương pháp thuyết minh.Tuy nhiên muốn đảm bảo tính chuẩn xác, hấp dẫn, tạo ra sự thuyết phục cho người tiếp nhận thì người viết nên sử dụng phối hợp các phương pháp thuyết minh

đã triển khai tất cả các nội dung lý thuyết, trong đó có tri thức về phương pháp

thuyết minh.Phương pháp thuyết minh được dạy ở lớp 8 và lớp 10

Ở lớp 8 Trung học cơ sở, ngay sau khi làm quen với kiểu văn bản

thuyết minh thì học sinh cũng được giới thiệu một số phương pháp thuyết minh Chỉ trong một tiết học, học sinh được tìm hiểu về các phương pháp thuyết minh:

+ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích

+ Phương pháp liệt kê

+ Phương pháp nêu ví dụ

+ Phương pháp dùng số liệu

+ Phương pháp so sánh

+ Phương pháp phân loại phân tích

Các phương phápnày được trình bày theo lối quy nạp Giáo viên đi từ

ngữ liệu cụ thể rồi thông qua hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh rút ra khái niệm của từng phương pháp Sau tiết lý thuyết này không có giờ thực hành riêng về các phương pháp thuyết minh mà chỉ lồng ghép kỹ năng thực hành qua tiết học về văn bản thuyết minh như: Đề văn thuyết minh và cách làm bài

văn thuyết minh; Luyện nói: thuyết minh về một thứ đồ dùng: Thuyết minh về một thể loại văn học,

Đến lớp 10 THPT, phương pháp thuyết minh lại tiếp tục được đưa vào

giảng dạy Với dung lượng một tiết, chương trình vừa hệ thống lại cho học

sinh kiến thức về phương pháp thuyết minh đã học, vừa cung cấp cho học sinh

hai phương pháp thuyết minh mới là:

+ Phương pháp chú thích

+ Phương pháp giảng giải nguyên nhân kết quả

Bên cạnh đó, tiết học này còn giúp học sinh hiểu hơn tầm quan trọng và yêu cầu của việc sử dụng phương pháp thuyết minh trong văn bản thuyết minh Sau tiết lý thuyết, kỹ năng thực hành được chú ý khi học sinh học về:

“Luyện tập viết đoạn văn thuyết minh”

Như vậy, cả SGK Ngữ văn 8 và Ngữ văn 10 đều đã tập trung giới thiệu

về phương pháp thuyết minh, song thời gian dành cho nó là chưa nhiều Hơn

nữa, sau những tiết lý thuyết, SGK chưa dành thời gian cho việc thực hành nội

dung này Cũng bởi thế, việc vận dụng nội dung này trong quá trình tạo lập văn bản còn nhiều hạn chế Điều đó đòi hỏi giáo viên để giúp học sinh vận

dụng đúng đắn, sáng tạo các phương pháp thuyết minh, làm cho bài văn thêm sinh động, hấp dẫn thì phải có những cách thức tổ chức dạy học phương pháp

thuyết minh khoa học và hiệu quả nhất

2.2 Thực trạng dạy học của giáo viên và học sinh

2.2.1 Thực trạng dạy của giáo viên

Văn bản thuyết minh là một kiểu văn bản mới được đưa vào chương

trình dạy - học Vì thế, trong thực tế giảng dạy, giáo viên mới chỉ bám sát SGK và sách giáo viên để vừa dạy, vừa rèn luyện kiến thức, Kĩ năng cho học sinh Trong giờ dạy học kiến thức lý thuyết các phương pháp thuyết minh, giáo viên thực hiện các nội dung trong SGK theo những định hướng trong sách

giáo viên Thông thường GV đưa ra những câu hỏi gợi ý, hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu theo phần nội dung của SGK, học sinh nghe, trả lời, nhận xét, bổ sung, sau đó giáo viên nhận xét, nhấn mạnh nội dung bài học để hướng đến đích cuối cùng là giúp học sinh hiểu nội dung kiến thức cơ bản trong bài

học, đồng thời biết cách vận dụng kiến thức lý thuyết đó vào giải quyết bài tập

SGK đưa ra và trong phạm vi thực tiễn đời sống

Khi khảo sát chương trình, chúng tôi cũng nhận thấy thời gian dành cho bài dạy phương pháp thuyết minh chỉ có một tiết theo phân phối nên GV chưa

có điều kiện để mở rộng và luyện tập sử dụng các phương pháp thuyết minh

như thế nào cho phù hợp với mục đích thuyết minh Khi dạy , GV dường như

chưa chú trọng nhiều đến việc chữa lỗi về sử dụng phương pháp thuyết minh

và coi phương pháp thuyết minh là một tiêu chí quan trọng trong bài văn thuyết minh nhằm đánh giá năng lực của học sinh Bởi vậy khi thực hành làm

văn, học sinh vẫn chưa sử dụng các phương pháp thuyết minh một cách có

hiệu quả

2.2.2 Thực trạng họccủa học sinh

Nhìn chung học sinh còn thụ động trong quá trình học Mặc dù GV khi

lên lớp đã cố gắng thực hiện đổi mới phương pháp dạy - học, lấy học sinh làm

trung tâm, dạy học tích cực hoá nhằm tổ chức hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu

để chiếm lĩnh tri thức phát huy tỉnh thần chủ động, sáng tạo của học sinh nhưng học sinh chưa thực sự tiếp thu một cách chủ động, sáng tạo Phần lớn

các em vẫn theo kiểu học cũ: nghe, ghi, chép, nhớ và tái hiện những gì GV nói

mà chưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học

Trong các bài viết văn thuyết minh của học sinh, do không được tổ

chức, thực hành luyện tập các phương pháp thuyết minh cộng với sự tự học và

rèn luyện của cácem còn hạn chế nên khi tạo lập văn bản thuyết minh phần

lớn các em chưa vận dụng tốt các phương pháp thuyết minh vào bài làm một

cách linh hoạt, sáng tạo để làm nổi bật được đối tượng thuyết minh Nhiều bài

viết của các em không sử dụng đúng phương pháp thuyết minh theo đặc trưng, yêu cầu như: sử dụng phương pháp nêu định nghĩa thì không nêu được đặc

trưng, tính chất của sự vật, gây sự nhầm lẫn, khó hiểu, hoặc sử dụng phương

pháp phân loại phân tích không hợp lý, không có cơ sở phân loại nên đối tượng thuyết minh lộn xộn, không rõ ràng, mạch lạc

Một thực tế còn tồn tại nữa là vấn đề chữa lỗi của học sinh sau khi GV trả bài Nhiều em còn ngại sửa, thậm chí sửa qua loa, hoặc không sửa trong khi GV hướng dẫn thực hành Đó là một hạn chế lớn cần phải khắc phục ở học

sinh, nó cho thấy việc luyện tập thực hành ở học sinh vẫn chưa được các em ý

thức đây đủ

Từ thực trạng dạy và học của giáo viên và học sinh như trên ta thấy: để việc dạy học Làm văn thực sự chủ động, sáng tạo, học sinh biết vận dụng khi làm bài văn thuyết minh theo theo yêu cầu đổi mới là không ít khó khăn Khắc

phục những khó khăn đó không hề đơn giản cần phải có thời gian Hơn nữa nó

cũng cần phải có sự tận tình, sáng tạo trong dạy học của giáo viên

2.3 Thiết kế giáo án dạy học

Để tổ chức dạy học nội dung này, căn cứ vào SGK, chúng tôi thiết kế các giáo án sau:

Giáo án 1:

PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH

(SGK Ngữ văn 8 tập I)

A Mục tiêu cần đạt

1 Về kiến thức: Giúp học sinh nắm được tri thức các phương pháp

thuyết minh, từ đó giúp các em biết cách tạo lập môn văn bản thuyết minh trên cơ sở nắm được yêu cầu và phương pháp thuyết minh

2 Về kĩ năng: Rèn luyện kỹ năng nhận biết bản chất, yêu cầu và tác dụng của phương pháp thuyết minh trong văn bản thuyết minh nói riêng và

trong cuộc sống nói chung

3 Vé tu tưởng : Giáo dục ý thức tạo lập văn bản thuyết minh có sử

dụng phương pháp thuyết minh phù hợp, rõ ràng

B Phương tiện thực hiện

S%KG, SGV Ngữ văn 8 tập I

Giáo án, các tài liệu tham khảo khác

C Cách thức tiến hành

Nêu vấn đề, so sánh, thuyết giảng, phân tích, kết hợp các hình thức

trao đổi, thảo luận và trả lời câu hỏi

D Tiến trình dạy học

1 Ổn định trật tự ( 1 phúU

2 Kiểm tra bài cũ (5 phút)

3 Bài mới (39 phút

Lời vào bài

Để có thể tạo lập được những văn bản thuyết minh có giá trị thì một trong những yếu tố quan trọng là phương pháp thuyết minh.Đây là cơ sở để

người viết có được những cách thức nội dung cần thuyết minh nhằm đạt được

những mục đích giao tiếp nhất định Vậy phương pháp thuyết minh là gì và có

những phương pháp thuyết minh nào? Hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu bài:

“Phương pháp thuyết minh”

Nội dung cần đạt Hoạt động của thây Hoạt động cua tro

Hoạt động I: Tìm |I Tìm hiểu các phương

hiểu các yêu cầu để | pháp thuyết minh

làm bài văn thuyết | 1 Quan sát, học tập tích

minh vừa học: Cây dừa Bình Định, Tại sao lá cây

có màu xanh lục? Huế, Khởi nghĩa Nông Văn Vân,

“Tại sao lá cây có màu

xanh luc?” tri thức về

TL: Muốn làm bài văn

thuyết minh phải có tri thức phong phú về mọi lĩnh vực Để có kiến thức

tưởng tượng và suy luận

để làm bài văn thuyết

minh vì nó sẽ thiếu tính

khách quan, khoa học,

không làm cho người

nghe tin vào nội dung

thuyết minh, do đó không

người viết phải quan sát, tìm hiểu sự vật, hiện tượng cần thuyết minh, nhất là phải nắm được

bản chất, đặc trưng của

a Phuong phap néu dinh

nghia giai thich

Phương pháp thuyết minh được hiểu là một hệ thống cách thức tổ chức nội dung

mà người thuyết minh sử dụng nhằm đạt được mục

đích mà mình đề ra Cho học sinh đọc phần a mục 2 và trả lời câu hỏi CH: Trong các câu văn trên

đối tượng thuyết minh là

TL: Đối tượng thuyết minh:

Cau 1: danh lam thang

canh (Hué) Cau 2: mot nhan vat lich

sử (Nông Văn Vân)

29

Nội dung cần đạt Hoạt động của thây Hoạt động cua tro

CH: Ta thường gặp từ gì trong các câu trên? Sau từ

ấy người ta cung cấp kiến

thức như thế nào?

CH: Hãy nêu vị trí, vai trò

của câu văn định nghĩa, giải

thích?

CH: Em hiểu phương pháp thuyết minh nêu định nghĩa,

Vai trò: có vai trò giới thiệu chung

TL: Là phương pháp mà người thuyết minh sử

- Ngữ văn là môn học dạy đọc và viết văn

CH: Vậy khi phương pháp nêu

của đối tượng thuyết

minh (thức ăn, bão, môn Ngữ văn)

Câu định nghĩa còn chung chung, quá rộng hoặc quá hẹp

TL: Khi sử dụng phương pháp này cần chú ý đến

giới hạn chính xác,

không định nghĩa quá

rộng hoặc quá hẹp khiến

người nghe, người đọc khó hiểu, khó hình dung

về đối tượng thuyết minh

TL: Nhằm làm cho người

nghe, người đọc có sự hiểu biết chính xác,

31