Thiết kế nội dung tự học ở nhà cho học sinh THPT đề tài Dao động cơ học SGK thí điểm Vật Lý 12 (Bộ sách thứ nhất)

Các quan điểm hiện đại về dạy học vật lý 1.2 Bản chất hoạt động của việc dạy học 7 chiến lược dạy học phát triển hoạt động tự chủ chiếm lĩnh tri thức tư duy khoa học của học sinh.. Nhiêm

Khoa ludu tét nghiép Pham Ghi From — K29@ Oat ly

LOI CAM ON

Em xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Vật lý, các thầy cô

giáo trong khoa và tổ Phương pháp giảng dạy Vật lý - Trường ĐHSP Hà

Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi giúp em hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Đặc biệt em xin chân thành cam on PGS — TS Ta Tri Phương đã quan tâm động viên và giúp đố em tận tình trong suốt quá trình thực hiện

đề tài nghiên cứu Mặc dù đã cố gắng hết sức song chắc hẳn bản khoá luận của em sẽ không tránh khỏi một số sai sót, vì thế em rất mong được sự đóng góp quý báu từ phía các thầy cô và bạn bè đồng nghiệp để khoá luận này của em được đầy đủ và hoàn thiện hơn

Em xin trân trọng cẩm ơn !

Hà Nội, ngày 18 thang 05 nam 2007

Sinh viên

Phạm Thị Thơm

Khoa ludu tét nghiép Pham Ghi From — K29@ Oat ly

Loi cam doan

Dưới sự hướng dân cia PGS — TS Ta Tri Phuong va ké thita két qua

nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, tôi đã hoàn thành khoá luận tốt nghiệp của mình Tôi xin cam đoan khoá luận này là công trình nghiên cứu của tôi

Hà Nội, ngày 18 thang 05 năm 2007

Sinh viên

Phạm Thị Thơm

Khoa ludu tét nghiép Pham Fai Fhom — K29C Oat ly

MUC LUC

Trang Loi cam on

Lời cam đoan

Phan mo dau

1 Ly do chon dé tai

Mục đích nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu

Giả thiết khoa học

Phương pháp nghiên cứu

7 Cấu trúc luận văn

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu

1 Các quan điểm hiện đại về dạy học vật lý

1.2 Bản chất hoạt động của việc dạy học 7

chiến lược dạy học phát triển hoạt động tự chủ chiếm lĩnh tri thức

tư duy khoa học của học sinh

1.4 Lý thuyết vùng phát triển gần của Vưgôtxki 12

2 Một số quan niệm về vị trí, tác dụng và nội dung hoạt động 13

tự học trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy và học ở trường

phổ thông

Khoa ludu tét nghiép Pham Fai Fhom — K29C Oat ly

Chương II: Thiết kế nội dung tự học ở nhà của học sinh khi 24

nghiên cứu đề tài “Dao động cơ học” trong SGK thí điểm Vật

lý 12 - Bộ sách thứ nhất

1 Một số đặc điểm yêu cầu của chương trình Vật lý phổ thông 24

1.2 Những quan điểm mới về phương pháp 25

2 Những đặc điểm về nội dung và phương pháp trình bày tài 26 liệu đề tài “Dao động cơ học” trong SGK thí điểm Vật lý 12

3 Cấu trúc nội dung tri thức cơ bản của chương Dao động cơ học 27

3.1 Vị trí của chương Dao động cơ học trong chương trình 27 Vật lý THPT

3.2 Mức độ nội dung các kiến thức cơ bản thuộc chương 29 Dao động cơ học học sinh cần nắm vững

4 Thiết kế nội dung tự học ở nhà cho học sinh khi nghiên cứu 35

đề tài Dao động cơ học

4.2 Quy trình hướng dẫn học sinh đọc SGK 36

4.3 Thiết kế nội dung tự học ở nhà cho học sinh về để tài 38

Khoa ludu tét nghiép Pham Fai Fhom — K29C Oat ly

PHAN MO DAU

1 Ly do chon dé tai:

Chúng ta đang sống trong thời đại mà tri thức và trí tuệ sáng tạo, tích cực

của con người được coi là nhân tố quyết định sự phát triển xã hội, thời đại mà

khối lượng thông tin tăng lên rất nhanh, khoa học công nghệ đang phát triển

như vũ bão, khoa học đã trở thành một lực lượng vật chất để phát triển sản

xuất

Trước tình hình đó đòi hỏi nên giáo dục nước nhà phải không ngừng đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc toàn diện, hiện đại hoá nội dung dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới về chương trình và nội dung của sách giáo khoa, để tạo cho đất nước những con người lao động có hiệu quả trong hoàn cảnh mới

Do nhu cầu mới cần đào tạo những con người năng động, sáng tạo, những “bàn tay vàng” có trình độ kiến thức và kỹ năng thành thạo, có khả năng làm ra những sản phẩm đủ sức cạnh tranh trên thị trường trong và ngoài

nước Quá trình dạy học ở các cấp học đang tồn tại mâu thuẫn: Một bên là khối lượng kiến thức cần được cung cấp tăng lên đồ sộ hơn, phức tạp hơn, một bên là thời gian học tập cho các em không thể kéo dài Để khắc phục mâu thuẫn này, đòi hỏi phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển

năng lực tự học, tự sáng tạo của học sinh Điều này đã được khẳng định trong văn kiện hội nghị lần 2 ban chấp hành Trung Ương khoá VI: “ Đổi mới mạnh

mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn

luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm thời gian tự

học, tự nghiên cứu cho học sinh ở các cấp học, nhất là sinh viên đại học

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên rộng khắp toàn

dân, nhất là thanh niên Tăng cường tự lực của học sinh để giải quyết các vấn

đề trong chương trình giáo dục và đào tạo.”

Quá trình dạy học trong nhà trường mang tính chất từ hai phía: Thầy dạy, trò học Vì vậy hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng trình bày tài liệu

một cách vừa sức dễ hiểu của giáo viên mà còn phụ thuộc vào mức độ sẵn

sàng tiếp thu và lĩnh hội kiến thức của học sinh

Tự học ở nhà là một trong các hình thức dạy học vật lý ( bài học lên lớp,

tham quan ngoại khoá, tự học ở nhà ) Tự học ở nhà, là một hoạt động nhận

thức của học sinh sâu sắc chắc chấn, biết vận dụng linh hoạt vào thực tiễn Tuy nhiên hiện nay nhiều giáo viên và học sinh chưa quan tâm đúng mức đến

vấn đề này, thực tiễn cho thấy học sinh phổ thông và cả sinh viên đại học chưa

có phương pháp tự học phù hợp

Trong khi hàng ngày, các em có từ 4 đến 5 môn học, thời gian học thêm

lại tăng lên thì thời gian tự học của các em là rất ít, khối lượng kiến thức tăng

nhanh trong khi khả năng nhận thức của học sinh còn hạn chế, do đó học sinh

sẽ nhận thức vấn đề không sâu sắc và không có điều kiện thuận lợi cho sự phát triển tư duy sáng tạo Vì vậy việc tự học ở nhà được tổ chức một cách đúng đắn, khoa học sẽ giải quyết được những hạn chế trên

Trong chương trình vật lý phổ thông ở trường trung học, để tài

*Dao động cơ học” chứa đựng một nội dung kiến thức vô cùng quan trọng, là

cơ sở cho việc nghiên cứu nhiều đề tài khác, chắc chấn không thể dạy hết mọi khía cạnh, mọi điều liên quan đến đề tài “Dao động cơ học” trong khuôn khổ giờ lên lớp Tự học tốt sẽ cho phép tiết kiệm được thời gian để trình bày những kiến thức cần thiết

Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “ Thiết kế nội dung tự

học ở nhà cho học sinh khi nghiên cứu đề tài : Døo động cơ học (vật lý 12,

SGK thí điểm - bộ sách thứ nhất ) ”

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

2 Muc đích nghiên cứu:

Đưa được những nội dung, những quy trình tổ chức hoạt động tự học ở nhà của học sinh theo hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ, sáng tạo Sử dụng các nội dung đó vào việc tổ chức hoạt động tự học ở nhà của học sinh đề tài '“ Dao động cơ học ” vật lý 12 SGK thí điểm- bộ thứ nhất

3 Đối tương nghiên cứu:

Hoạt động tự học của học sinh trong quá trình nghiên cứu đề tài

“Dao động cơ học ” vật lý 12, SGK thí điểm - bộ thứ nhất

4 Nhiêm vu nghiên cứu:

Để đạt được mục đích đề ra, phải thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về vấn đề “ học”

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và tư tưởng của phương pháp dạy học theo hướng phát triển hoạt động nhận thức tự chủ, tích cực, sáng tạo của học sinh

- Phân tích những nội dung tri thức cơ bản của đề tài “ Døo động cơ học”

- Biên soạn nội dung công việc tự học ở nhà của học sinh của đề tài

“Dao dong co hoc’

5 Gia thuyét khoa hoc:

Nếu nội dung tự học ở nhà được giáo viên chủ động thiết kế có kế hoạch dựa trên các mục tiêu cơ bản của chương trình, nếu khối lượng công việc tự

học ở nhà phù hợp với từng kiểu bài và thời gian cần thiết sẽ cho phép nâng cao chất lượng học tập và giảm tải cho học sinh trong quá trình học tập

6 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện nhiệm vụ trên, trong luận văn đã sử dụng phối hợp các

phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận nhằm xác lập các quan điểm chỉ đạo định hướng cho nghiên cứu

- Phương pháp điều tra thực tiễn vấn đề tự học nói chung, vấn đề tự hoc dé tai : “ Dao động cơ học” của học sinh lớp 12 THPT

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — K290 Vat lj Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn nghiên cứu chương trình SGK, SGV, sách bài tập để soạn thảo nội dung tự học cụ thể cho từng bài học thuộc

chương: “ Dao động cơ học”

7 Cấu trúc luân văn:

- Phần mở đầu

- Chương 1: Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu

- Chương 2: Thiết kế nội dung tự học ở nhà của học sinh khi nghiên cứu

đề tài: “ Dao động cơ học” trong SGK thí điểm vật lý 12 - bộ sách thứ nhất

- Kết luận

- Tài liệu tham khảo

Khoa ludu tét nghiép Pham Fai Fhom — K29C Oat ly

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CUU 1.Các quan điểm hiên đai về day học vật lý:

1.1 Dạy học là dạy học sinh chiếm lĩnh kiến thức và hình thành năng

Nếu học là hành động của học sinh xây dựng kiến thức cho bản thân

mình và vận dụng kiến thức của mình, thì dạy học là dạy hành động và do đó trong dạy học giáo viên cần tổ chức các tình huống học tập đòi hỏi sự thích ứng của học sinh, để qua đó học sinh chiếm lĩnh được tri thức, đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách toàn điện của mình

Quá trình dạy học xảy ra rất phức tạp và đa dạng trong đó sự phối hợp

hoạt động của giáo viên và học sinh có ý nghĩa quyết định.Trong dạy học cổ

truyền trước đây, giáo viên là người quyết định điều khiển toàn bộ các hoạt động của quá trình dạy học, từ đặt vấn đề mở đầu, giải quyết vấn đề, đánh giá

và kết luận còn học sinh thì thụ động tiếp thu ghi nhớ lại và làm theo mẫu Chiến lược dạy học này xuất phát từ quan niệm về nhiệm vụ của giáo dục chỉ

là một sự truyền đạt đơn giản những kiến thức, kinh nghiệm xã hội như những sản phẩm hoàn chỉnh đã được thử thách Mục đích của giáo dục ngày nay ở nước ta và trên thế giới không phải chỉ dừng lại ở việc truyền thụ cho học sinh những kiến thức và kỹ năng loài người đã tích luỹ trước đây, mà còn đặc biệt

quan tâm đến việc bồi dưỡng cho họ năng lực sáng tạo ra những tri thức mới,

phương pháp mới, cách giải quyết vấn đề mới phù hợp với mỗi hoàn cảnh của mỗi đất nước, mỗi dân tộc

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý 1.2 Bản chất hoạt động của việc dạy học:

1.2.1 Cấu trúc của hoạt động dạy học:

Trong hoạt động dạy học giáo viên phải thực sự là chủ thể của hoạt động

dạy học, muốn vậy phải tích cực say mê, hướng vào đối tượng tìm tòi, suy nghĩ sáng tạo để thực hiện những nhiệm vụ dạy của mình có hiệu quả tối ưu

Trong hoạt động học, học sinh chỉ trở thành chủ thể thực sự khi học sinh say sưa, hướng vào đối tượng (môn học, bài học) nhằm tích cực hoạt động chiếm lĩnh lấy đối tượng đó Đối tượng của hoạt động học chính là môn học,

bài học, kỹ năng, kỹ xảo, những giá trị mà học sinh cần lĩnh hội để phát triển,

hoàn thiện chính bản thân mình

Theo lý thuyết hoạt động học, hoạt động học cũng như các hoạt động lao động sáng tạo khác bao gồm nhiều thành phần có quan hệ và tác động lẫn

nhau được biểu thị bằng sơ đồ sau:

Hoạt động học của chủ thể tồn tại tương ứng với động cơ thúc đẩy hoạt động đó, hoạt động có đối tượng cấu thành từ các hành động Hành động gồm các thao tác, ứng với mỗi thao tác trong điều kiện cụ thể là những phương tiện

công cụ thích hợp

a) Động cơ học tập: Là mục tiêu lớn, lâu dài của quá trình dạy học Nó được hình thành, củng cố và phát triển có hiệu quả bên vững do sự kích thích

bên trong bằng mâu thuẫn nhận thức, mâu thuẫn giữa nhiệm vụ mới cần phải

giải quyết và khả năng hạn chế hiện có của học sinh, cần có sự cố gắng vươn lên tìm kiếm một giải pháp mới, xây dựng một kiến thức mới “động cơ tự

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

hoàn thiện bản thân mình” Nhờ đó sẽ tạo ra một thói quen, lòng ham thích

hoạt động, hoạt động một cách tự giác và tích cực, hoạt động có kết quả thì động cơ càng được củng cố Mục đích của hoạt động học là mục tiêu cụ thể có

thể đạt được trong từng giai đoạn của quá trình dạy học và có thể kiểm tra được ở cuối mỗi giai đoạn

b) Muốn đạt được mục đích, phải thực hiện một số hành động Sau đây là một số những hành động phổ biến trong hoạt động nhận thức vật lý của học

sinh ở trường phổ thông:

1, Quan sát, nhận biết những dấu hiệu đặc trưng của sự vật hiện tượng

2, Phân tích một số hiện tượng phức tạp tạo ra thành những hiện tượng

đơn giản

3, Xác định những giai đoạn diễn biễn của hiện tượng

4, Bố trí một thí nghiệm để tạo ra một hiện tượng trong những điều kiện

xác định

5, Đo lường một đại lượng vật lý

6, Tìm mối quan hệ hàm số giữa các đại lượng vật lý, biểu diễn bằng công cụ toán học

7, Xây dựng một giả thiết

8, Từ giả thiết suy ra hệ quả

9, Lập phương án thí nghiệm để kiểm tra một giả thiết ( hệ quả )

10, Diễn đạt bằng lời những kết quả thu được qua hành động

c) Muốn thực hiện một mục đích cần phải có phương tiện và điều kiện

cần thiết:

Ta đã biết học tập vật lý là nghiên cứu, tìm hiểu những đặc tính quy luật vật lý của tự nhiên Thiên nhiên vận động theo các quy luật khách quan,

không phụ thuộc vào ý muốn của con người Nhưng bản thân thiên nhiên

không nói lên được điều đó, con người phải tác động vào thiên nhiên để nghiên cứu tìm hiểu và diễn đạt những tính chất và quy luật bằng ngôn ngữ,

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

bằng kí hiệu Bởi vậy muốn thực hiện mục đích đó, con người phải có phương tiện bao gồm : Phương tiện vật chất và phương tiện tư duy

- Phương tiện vật chất: Là những công cụ vật chất, dụng cụ đo lường,

máy móc trang thiết bị thí nghiệm

- Phương tiện tỉnh thân: Là những khái niệm khoa học, những phương pháp nhận thức, phương pháp suy luận, công cụ toán học

Con người phải biết sử dụng những phương tiện đó có hiệu quả tiến

hành các thao tác trên phương tiện Đó là:

Thao tác chân tay: Sử dụng trang thiết bị (ví dụ : Lắp giáp thí nghiệm,

sử dụng lực kế, )

Thao tác tư duy: Thực hiện các phép phân tích, tổng hợp, khái quát hoá,

trừu tượng hoá, cụ thể hoá

Như vậy để cho các hoạt động học có hiệu quả người giáo viên phải tạo điều kiện cho học sinh cả về vật chất lẫn tỉnh thân để thực hiện tất cả các

thành phần cấu trúc của hoạt động học

1.2.2 Bản chất của hoạt động dạy vật lý:

Theo quan điểm hiện đại, dạy vật lý là tổ chức hướng dẫn cho học sinh

thực hiện các hành động nhận thức vật lý như đã nêu ở trên, để họ tái hiện được những kiến thức, kinh nghiệm xã hội và biến chúng thành vốn kiến thức của mình đồng thời làm biến đổi bản thân học sinh, hình thành và phát triển những phẩm chất, năng lực của họ Hoạt động dạy vật lý là một loại hoạt động

có mục đích Người giáo viên muốn làm tốt hoạt động này cũng phải thực hiện

day đủ các thành phần cấu trúc của một hoạt động:

Động cơ dạy học: Mỗi giáo viên phải xây dựng cho mình một động cơ

đúng đắn Dạy học là một loại hoạt động tác động vào con người có lý trí, tình cảm Bởi vậy trong khi dạy học người giáo viên không thể tác động lên học sinh một cách lạnh lùng cứng nhắc Động cơ dạy học phải có tính nhân văn

cao, có tình cảm, có lòng yêu thương học sinh, mong muốn học sinh tiến bộ với tất cả các tính cách đa dạng phức tạp của các em

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

Mục đích dạy học: Đang chuyển dần từ “/ruyên thụ kiến thức có sẵn,

hoàn chỉnh” sang bồi dưỡng năng lực, đặc biệt là năng lực sáng tạo Với mục đích đó thì hành động của giáo viên không phải là hành động giảng giải minh

họa, truyền thụ một chiều Hoạt động ngày nay phải là hoạt động khơi dậy ở

học sinh tính tích cực, tự lực Dạy học là dạy học sinh tự lực hoạt động Những hành động phổ biến trong nhận thức vật lý trước đây do giáo viên làm cho học sinh xem thì nay đã chuyển sang cho học sinh tự làm, giáo viên chỉ là người tổ

chức giúp đỡ cho học sinh khi cần Dưới đây là những hành động chủ yếu của

giáo viên trong dạy học vật lý:

a) Xây dựng tình huống có vấn đề, tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ

hứng thú tìm cái mới, kích thích học sinh tự giác tích cực hoạt động

b) Lựa chọn một logic nội dung bài học thích hợp để tạo điều kiện cho học sinh có thể giải quyết thành công nhiệm vụ được giao, phải đặt học sinh vào vị trí cụ thể của hoạt động nhận thức Việc giải quyết thành công các

nhiệm vụ học tập giúp học sinh tự tin, hứng thú, mạnh dạn suy nghĩ để giải

quyết các vấn để ngày càng khó hơn Muốn vậy có thể phân chia bài học

thành những vấn đề nhỏ phù hợp với trình độ xuất phát của học sinh Xác

định được hệ thống những hành động học tập mà học sinh có thể thực hiện

được với sự cố gắng vừa sức

c) Rèn luyện cho học sinh kỹ năng thực hiện một số thao tác cơ bản, một

số hành động nhận thức phổ biến Muốn cho học sinh thực hiện thành công các hành động học tập, cần phải rèn luyện cho họ kỹ năng thực hiện một số

thao tác cơ bản theo hai cách: Làm theo mẫu nhiều lần theo một algôrit, hai là

rèn luyện theo một cơ sở định hướng (đó là những sơ đồ, những kế hoạch tổng quát)

d) Cho học sinh làm quen với các phương pháp nhận thức được sử dụng rộng rộng rãi trong hoạt động nhận thức Vật lý: Phương pháp thực nghiệm và phương pháp mô hình Đặc biệt phương pháp thực nghiệm được dùng rộng rãi

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

ở trường phổ thông, nó được xem là một phương pháp nhận thức cơ bản trong

quá trình tìm tòi nghiên cứu Vật lý Hiện nay chương trình VLPT về cơ bản là

Vật lý thực nghiệm, các kiến thức Vật lý được rút ra từ thực nghiệm và được

kiểm tra lại bằng thực nghiệm Bởi vậy, việc áp dụng phương pháp thực

nghiệm phải tập cho học sinh làm quen với các yếu tố của phương pháp thực

nghiệm là một yêu cầu khách quan

e) Hướng dẫn tạo điều kiện để học sinh phát triển, trao đổi, tranh luận về kết quả hành động của mình, động viên khuyến khích kịp thời

0 Lựa chọn và cung cấp cho học sinh những phương tiện và công cụ cần

thiết để thực hiện các hành động: Các phương tiện vật chất, đó là những dụng

cụ thiết bị thí nghiệm, những dụng cụ đo lường, những mô hình vật chất, những hình vẽ biểu đồ; Các phương tiện tinh thần, đó là những khái niệm khoa học đã biết, những phương pháp suy luận

Phương tiện và điều kiện dạy học ngày nay cũng phải thay đổi cho phù hợp Thí dụ như SGK mới không trình bày đầy đủ từ thông tin ban đầu đến cách sử dụng thông tin, suy luận rút ra kết luận như trước đây mà là sách

hướng dẫn học sinh hoạt động, tự lực xử lý thông tin, rút ra kết luận Thí

nghiệm không phải là thí nghiệm biểu diễn của giáo viên mà là thí nghiệm của học sinh Thao tác của giáo viên ở trên lớp bây giờ không phải là diễn giải

„biểu diễn thí nghiệm mà là đặt câu hỏi, hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm,

tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm, tranh luận chung ở lớp để rút ra kết

luận

1.3 Các luận điểm khoa học xuất phát trong nghiên cứu chiến lược dạy học phát triển hoạt động, tự chủ chiếm lĩnh tri thức tư duy khoa hoc của học sinh

Dạy học các môn khoa học ở nhà trường phổ thông không chỉ đơn thuần nhằm mục tiêu duy nhất là giúp học sinh có được một kiến thức cụ thể đó , mà rèn luyện cho học sinh tiểm lực để khi ra trường họ có thể tiếp tục học tập, có kha năng nghiên cứu tìm tòi giải quyết vấn đề, đáp ứng đòi hỏi đa dạng của

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — K290 Vat lj hoạt động thực tiễn Cũng chỉ trong hoạt động dạy học như vậy mới đảm bao

cho những kiến thức mà học sinh đã được học là những kiến thức chính xác,

sâu sắc, hệ thống, vững chắc và có thể áp dụng được

Việc quán triệt quan điểm cơ bản về mục tiêu dạy học các môn khoa học cùng với việc quán triệt quan điểm hoạt động về bản chất của việc học, của việc dạy và quan điểm hiện đại về phương pháp luận khoa học Giáo sư - Tiến

sĩ Phạm Hữu Tòng đã chỉ ra sáu luận điểm làm nên tảng cho việc nghiên cứu

thực nghiệm về : “Chiến lược dạy học phát triển hoạt động tự chủ chiếm lĩnh tri thức, bôi dưỡng tư duy khoa học, kỹ thuật và năng lực giải quyết vấn để' Nội dung của sáu luận điểm là:

- Luân điểm 1: Vé vai trò quan trọng của việc dạy là thực hiện được việc tổ chức, kiểm tra, định hướng hữu hiệu hoạt động học

- Luân điểm 2: Về sự cần thiết tổ chức tình huống có vấn đề trong dạy học

- Luận điểm 3: Về sự cần thiết lập được sơ đồ biểu đạt lôgic của tiến trình nhận thức khoa học đối với tri thức cần dạy

- Luân điểm 4: Về sự cần thiết sử dụng những quan điểm vốn có của học

sinh trong việc tổ chức tình huống và định dạng hành động giải quyết vấn đề

của học sinh trong quá trình xây dựng kiến thức mới

- Luận điểm 5 : Về sự cần thiết phát huy tác dụng của sự trao đổi và tranh

luận của học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

- Luận điểm 6 : Về sự cần thiết tổ chức tiến trình dạy học phỏng theo tiến

trình nghiên cứu xây dựng bảo vệ tri thức khoa học

1.4 Lý thuyết vùng phát triển gần của Vugôtxki:

Vấn đề dạy học và sự phát triển trí tuệ trong lứa tuổi học sinh đã được

Vưgôtxki giải quyết một cách độc đáo và có hiệu quả dựa trên lý thuyết về

“vùng phát triển gẩn” do ông đề xuất Theo Vưgôtxki: “Chỗ trẻ em có khả

năng thực hiện với sự giúp đỡ của người lớn - Đó chính là vùng phát triển gần của trở” Ông nhấn mạnh: “Chúng tôi không ngân ngại khẳng định rằng dấu

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

hiệu bản chất của việc dạy học tạo ra vùng phát triển gần nhất, tức là khêu gợi sức sống của trẻ, đánh thức và đưa vào hàng loạt các quá trình phát triển bên trong ”

Vùng phát triển gần đó là khoảng cách giữa trình độ phát triển hiện tại được xác định bằng trình độ độc lập giải quyết vấn đề và trình độ gần nhất mà các em có thể đạt được với sự giúp đỡ của người lớn hay bạn hữu khi giải

quyết vấn đề Nói một cách khác vùng phát triển gần là khoảng trống giữa nơi

mà một người đang đứng khi giải quyết vấn đề với nơi mà người đó cần đến

với sự giúp đỡ của người khác Đối với giáo viên, thì điều nói trên có nghĩa là

phát triển nhận thức xảy ra tốt nhất khi học sinh phải đi qua vùng phát triển

gần thông qua việc lập luận, tranh luận với bạn bè đồng lứa hoặc người lớn

tuổi Học thuyết về vùng phát triển gần có ý nghĩa to lớn : Chỉ có sự dạy học

đi trước sự phát triển trí tuệ cao, làm cho một loạt các quá trình phát triển sống động lên mà đứng ngoài dạy học không thể làm được

Những vấn đề lý luận về sự phát triển trí tuệ của học sinh nói trên đều dẫn

tới một chiến lược dạy học mới: Dạy học bằng hoạt động, thông qua hoạt động của học sinh Học sinh bằng hoạt động tích cực tự lực mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành kỹ năng, phát triển năng lực sáng tạo, bồi dưỡng tình cảm thái độ cho mình

2 Môt số quan niêm về vị tri, tác dung và nôi dung hoat đông tư học

trong hê thống các hình thức tổ chức day và học ở trường phổ thông

Giáo dục luôn đi theo con đường tiến hoá : Từ số ít người được hưởng rồi tăng dần lên, từ số ít vùng được hưởng rồi mở rộng ra, từ phổ cập bậc thấp

đến từng bước lên bậc cao, từ học tách biệt so với thực tế rồi chuyển sang gắn liền với đời sống với xã hội, từ dựa vào nhà trường chính quy là cơ bản rồi chuyển sang mở thêm những con đường khác như: Không chính quy, giáo dục ngoài học đường, từ việc người học được đào tạo một lần chuyển thành

đào tạo thường xuyên , suốt đời Trong quá trình tiến hoá của giáo duc “tr

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý học” cũng dần được phát triển, hoàn: Từ quan niệm của Khổng Tử cho rằng:

“chỉ nên dạy ba góc còn góc thứ tư anh phải tự tìm lấy” Ngày nay đã phát triển thành một phương pháp dạy học có hiệu quả và đang được sử dụng rộng

rãi trên phạm vi toàn cầu

Ở Việt Nam ông cha ta đã từng biết đến tác dụng to lớn của việc tự học và

cho rằng: “Học thầy không tày học bạn”, “Đi một ngày đàng học một sàng

khôn” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Cách học tập phải lấy học làm cốt” quá trình học như thế có thể hiểu là “sự biến đổi bản thân mình trở nên có thêm giá trị bằng nỗ lực của chính mình để chiếm lĩnh giá trị mới lấy từ bên ngoài ” là “một hành trình nội tại được cắm mốc bởi kiến thức, phương pháp

tự duy và sự thực hiện tự phê bình để tự hiểu bản thân mình”

Ngày từ những năm 60 của thế kỷ trước đã xuất hiện những mong muốn hiện đại hoá, tích cực hoá quá trình giáo dục: “Trong nhà trường, điều chủ yếu không phải là nhôi nhét cho học sinh một mớ kiến thức hôn độn tuy rằng kiến thức là cân thiết Điêu chủ yếu là giáo dục cho học trò phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp diễn tả, rồi đến phương pháp nghiên cứu

phương pháp học tập, phương pháp giải quyết vấn để” “Day học phải phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, tự học, tự rèn luyện cho học sinh ” Hoài bão khoa học cao quý đó đã trở thành một quá trình thống nhất biện chứng: Quá trình dạy — tự học

Vài năm gần đây, quá trình dạy — tự học từ một hoài bão khoa học đang trở thành một thực thể thực nghiệm là kết quả nghiên cứu, ứng dụng Thực nghiệm của công trình “ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực, lấy

người học làm trung tâm” thuộc chương trình 1 ( Bộ Giáo Dục và Đào Tạo) từ năm 1993 đến năm 1998, từ cơ sở sư phạm, sinh học, triết học, các nhà nghiên

cứu và thực nghiệm đã đi đến kết luận: Thực chất của dạy - học tích cực lấy

người học làm trung tâm là dạy - tự học ( quá trình dạy - tự học )

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — K290 Vat lj Tuy nhiên lý thuyết về tự học nói chung, về tự học môn vật lý nói riêng

cũng như việc triển khai - áp dụng các kết quả nghiên cứu trong tình hình hiện nay còn chưa thoả đáng Ngày nay, nhìn chung mỗi người tự tìm tòi rút kinh nghiệm, để xác định cho một phương pháp tự học riêng Chúng ta sẽ phân tích

dưới đây một số quan điểm đó

2.1 Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn:

“Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng luc tri tué

(quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp ) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử

dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình rồi cả động cơ tình cảm nhân

sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của

nhân loại, biến lĩnh vực đó trở thành sở hữu của mình ”

Những nội dung cơ bản trong công trình nghiên cứu của tác giả Nguyén

Cảnh Toàn thể hiện ở các khía cạnh sau đây:

1, Cốt lõi của học là tự học Hễ có học là có tự học vì không ai có thể học

hộ người khác

2, Khi nói học là hàm ý nói đến quan hệ với ngoại lực tức là dạy Còn khi nói đến tự học là chỉ xét riêng đến nội lực của người học “ngoại lực tác động đến nội lực” như thế nào là thước đo chất lượng dạy Tác động đó có thể phát hoặc kìm hãm

3, Muốn tự học cần phải có tài liệu, SGK Khi đã có tài liệu, SGK rồi việc

học có thể diễn ra theo 3 cách:

- Tự học mà hiểu mà thẩm các kiến thức trong sách, qua việc hiểu và rút ra kinh nghiệm về tư duy, tự phê bình về tính cách Đây là tự học ở mức độ cao

- Có thêm những ông thầy ở xa hướng dẫn, tự học bằng tài liệu hoặc bằng

các phương tiện thông tin đại chúng Đây là tự học có hướng dẫn

- Có sách và có thầy giáp mặt một số tiết trong ngày, trong tuần Đây là

học có giáp mặt trên lớp và về nhà tự học có hướng dẫn

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — K290 Vat lj

4, Đối với học sinh lớn tuổi (bậc trung học, đại học) để tự học đạt kết quả cao cần có “nội dung hướng dẫn tự học” bao gồm bốn hướng dẫn sau:

- Hướng dẫn vạch kế hoạch ôn tập

- Hướng dẫn học viên kém tự mình lấp đầy chỗ hổng kiến thức và học viên khá, giỏi đọc thêm tài liệu

- Hướng dẫn học viên nắm chắc khái niệm mới

- Hướng dẫn học viên đi sâu vào nội dung tài liệu

2.2 Theo tác giả Nguyên Đức Thảm:

%Thì dù bài giảng của giáo viên ở trên lóp có đạt hiệu quả cao, kích thích được tính tích cực và tính tự chủ của học sinh thì vẫn phải coi trọng sự tổ chức việc học tập ở nhà của học sinh về môn học của mình”

Sở dĩ như thế trước là vì thời gian giảng bài và luyện tập trên lớp bao giờ

cũng rất có hạn, học sinh chưa thể nào kịp lĩnh hội sâu sắc kiến thức vào vận dụng thành thạo, linh hoạt kiến thức Mặt khác việc học tập ở nhà đòi hỏi học sinh phải làm việc một cách có ý thức tích cực ở mức độ cao hơn hẳn so với học tập ở lớp, điều này hoàn toàn cần thiết trong việc xây dựng các kiến thức

về vật lý một cách vững chắc và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, vận dụng kiến

thức của học sinh Giáo viên vật lý tổ chức tốt việc học ở nhà của học sinh về môn học của mình sẽ phát huy được bài giảng trên lớp và chuẩn bị cho học sinh tiếp thu tốt các kiến thức ở bài giảng mới

Như vậy việc học tập ở nhà là một khâu quan trọng của quá trình học tập

có tác động lớn đến chất lượng kiến thức Vật lý của học sinh

Theo tác giả Nguyên Đức Thám nội dung công việc học tập môn Vật lý

ở nhà của học sinh càn bao gồm các loại công việc theo trình tự:

1, Phục hồi các kiến thức vừa nghiên cứu tại lớp: Đọc SGK, làm lại

những thí nghiệm cần thiết, bổ sung cách ghi chép, vẽ hình và đồ thị

2, Giải bài tập, bắt đầu từ những bài tập có tính luyện tập đơn thuần rồi

đến bài tập phức tạp đòi hỏi sáng tạo tư duy

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

3, Ôn tập kiến thức cần cho bài học mới

4, On tập thường xuyên trong suốt một năm

Tác giả đặc biệt nhấn mạnh vai trò tổ chức hoạt động tự học - vai trò của giáo viên Vật lý Theo tác giả việc tổ chức hoạt động tự học chỉ đạt hiệu quả

cao nếu thoả mãn các yêu cầu sau:

- Công việc tự học ở nhà phải thích hợp với từng loại học sinh, đặc biệt là học sinh cá biệt, giỏi hoặc kém Ngoài ra có những bài làm chung cho toàn

lớp phù hợp với học sinh trung bình, cần phải có thêm những bài phụ giành cho học sinh yếu, kém và học sinh khá, giỏi

- Trong những trường hợp cần thiết có thể có những hướng dẫn để họ có

thể vượt qua những khó khăn sẽ gặp phải

- Nhất thiết phải kiểm tra thường xuyên vào việc thực hiện của học sinh 2.3 Theo tác giả Nguyên Thanh Hùng:

Cho rằng một cách toàn cục thì phương pháp tự học quan trọng như bất

cứ một dạng thức tự học nào, nếu không nói là quan trọng nhất vì:

- Ước muốn tự nhiên của con người là tự học để nắm vững được những gì

mà người học muốn học

- Việc học cho bản thân từng cá nhân không phải bao giờ cũng gắn liền

VỚI VIỆC dạy

- Tự học để tồn tại và phát triển, để đương đầu với cuộc sống phức tạp

hơn Không nên tách dời hoạt động học với hoạt động sống

- Trong khi tự học các năng lực nhận thức, tư duy, sử dụng tài liệu, kỹ năng giao tiếp sẽ được củng cố hơn

- Việc khám phá ra cách học và cách vận dụng kiến thức của chính mình

hoá luận tốt œgiiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

Về nội dung tự học và việc tổ chức hoạt động tự học, tác giả lưu ý:

- Mỗi môn học có những cách cấu tạo và lí giải khác nhau vì thế chắc

chắn không thể áp đặt nội dung học bằng cách tách nó thành từng phần rời rạc

cô lập để cho khớp với phương pháp

- Bàn về phương pháp tự học không chỉ nhằm nói tới bản thân hoạt động

tự học của người học mà là lưu ý người dạy nâng cao năng lực thiết kế chương trình tự học cho người học

- Tự học được xem là việc học tập tự điều khiển và tự lập đòi hỏi phải có

sự hướng dẫn khéo léo về lý luận dạy học

Tác giả khẳng định: “Tự học là xu thế mới trong giáo dục Nó như là một

giá trị tự thân của những khác biệt cá nhân kết hợp với tính tất yếu của việc

học suốt đời và luôn đòi hỏi phải phát triển các năng lực tương ứng cùng

những tác động ngược trở lại của nhận thức, động cơ và ý nghĩa sao cho có lợi

cho người học”

2.4 Theo tác giả Thái Duy Tuyên:

Thì tự học là hoạt động chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, và kinh

nghiệm lịch sử xã hội loài người nói chung của chính bản thân người học

Như vậy, hình thức và đối tượng tự học hết sức phong phú và đa dạng

Đối với mỗi con người trong suốt cuộc đời đều phải qua các dạng tự học trên

Về nội dung hoạt động tự học, theo tác giả Thái Duy Tuyên cần bao

gồm các nội dung cơ bản sau đây:

Khoa ludu tét nghiép Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

1 Chuẩn bị cho hoạt động tự học:

a) Xác định nhu cầu và động cơ, kích thích hứng thú học tập

b) Xác định mục đích và nhiệm vụ dạy học

c) Xây dựng kế hoạch

2 Tự lực nắm nội dung học vấn:

a) Lựa chọn tài liệu và hình thức tự học

b) Tiếp cận thông tin

c) Xử lý thông tin

d) Phổ biến thông tin

3 Kiểm tra và đánh giá

Có thể khái quát hoá nội dung tự học theo tác giả Thái Duy Tuyên theo bảng sau:

21 GVHD: PGS - TS.Ta Tri Phuong

Khoa ludu tét nghiép Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

6 Đi thực tế làm thí nghiệm

nghiên cứu lý luận

V Tiếp nhận thông tin

7 Đọc sách

8 Nghe giảng

9 Xêmina, hội thảo

10 Tham gia, điều tra khảo sát

VI Xử lý thông tin

e) phát hiện vấn đề nêu câu hỏi

a)Nghe b)Ghi c) Hệ thống hoá, nhớ

d) Phát hiện vấn đề nêu câu hỏi a) Chuẩn bị b) Nghe — Ghi

a) Xác định mục đích và nhiệm vụ b) Xây dựng bộ công cụ

c) Điều tra

đ) Xử lý số liệu điều tra a) Đọc b) Lam dan bai c) Diễn đạt bằng lời những tư tưởng chính

một cách có hệ thống hoàn chỉnh

a) Đọc _ b) Chọn tư tưởng chính đỉnh Grap

c) Chọn các mối quan hệ Grap d) Xây dựng Grap

a) Xác định mục đích dấu hiệu phân loại b) Lựa chọn những yếu tố có cùng dấu hiệu

vào một nhóm

a) Xác định mục đích phân tích

b) Chọn vấn đề và phạm vi phân tích c) Chia nhỏ

d) Tổng hợp phát hiện cái mới

a) Mục đích so sánh b) Nội dung so sánh

c) Kết quả

a) Mục đích

b) Lựa chọn yếu tố chung

c) Tìm quy luật phân loại

- Bài tập toán, bài tập khoa học tự nhiên,

bài tập khoa học xã hội

- Có cách giải khác nhau

22 GVHD: PGS - TS.Tạ Tri Phương

Khoa ludu tét nghiép Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

18 Làm thí nghiệm

19 Viết báo cáo

20 Xử lý tình huống

C Kiểm tra đánh giá

VIL Kiểm tra

c) Viết báo cáo đ) Thảo luận hoàn thiện

a) Xác định vấn đề, mâu thuẫn chính b) Cấu trúc của vấn đề và các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề

2 Thầy giáo, cha mẹ, bạn bè và xã hội nói chung

3 Các điều kiện vật chất và tinh thần

Khoa ludu tét nghiép Pham Fai Fhom — K29C Oat ly

KET LUAN CHUONG 1:

1.Phân tích các quan điểm hiện đại của các tác giả trong và ngoài nước

có thể đưa ra sự so sánh phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học tích cực như sau:

Dạy học truyền thống Dạy học tích cực

1.Cung cấp kiến thức cơ bản có

chọn lọc

an A Lid, the 2 Ngoài kiến thức học ở lớp còn có

ae viên là nguồn kiến thức duy su nguôn kiến thức khác: Bạn bè,

phương tiện thông tin đại chúng

3 Tự học kết hợp với nhóm, tổ và sự giúp đỡ của giáo viên

4 Dạy thành từng bài riêng biệt 4.Có hệ thống bài học

5 Coi trọng trí nhớ tốt không chỉ nhớ mọi suy nghĩ mà còn

9 Dùng thời gian học tập để nắm | kiến thức từ việc nghiên cứu lý luận

8 Không gắn lý thuyết với thực hành

Trong chu trình học mới xuất hiện từ phương pháp dạy học tích cực, vấn

dé tự học trở nên vô cùng quan trọng Người học khai phá, tự nghiên cứu,

người học trả lời, tự thể hiện, tự hành động, tự kiểm tra

2 Sự học ở dưới dạng nào, trường lớp hoặc ngoài trường lớp, có thầy

hướng dẫn hay không có thầy hướng dẫn, có sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ

thuật, của công nghệ thông tin hoặc chưa có đều phải là sự tự học, là sự chiếm lĩnh những thái độ và năng lực, những kỹ năng kiến thức nói chung là chiếm lĩnh những giá trị , bằng hoạt động học hành đích thực của chính mình, không

Khod lun tét ughiệp Pham Thi Thom — 296 (Uật lý

phải với thái độ máy móc thụ động của “người tiêu thụ trí thức” mà là thái độ phân tích tìm tòi chân lý, rất chủ động của “người sản xuất kiến thức”

3 Tổ chức hoạt động tự học của học sinh là một quá trình liên tục và lâu

đài, tự học của học sinh chỉ có thể phát triển khi có ý thức thực hiện thường

xuyên ở mọi môn học, cấp học với những phương pháp và biện pháp thích hợp Để giải quyết nhiệm vụ của luận văn tôi quan tâm tới những vấn đề:

Để học sinh tích cực tham gia tự học, cần xây dựng một hệ thống nội dung tự học Nội dung này phải phù hợp với học sinh, tự chiếm lĩnh được kiến thức một cách tự chủ, tích cực

Để việc tổ chức hoạt động tự học của học sinh có hiệu quả đảm bảo cho học sinh không những nắm chắc kiến thức một cách sâu sắc mà thông qua đó trí tuệ của học sinh được rèn luyện, tư duy cũng được phát triển thì cần tổ chức

hoạt động tự học cho phù hợp với logic xây dung tri thức, xây dựng hệ thống

câu hỏi định hướng hành động của học sinh đáp ứng đòi hỏi của phương pháp khoa học

4 Bài giảng của giáo viên thường không đi sát được đối với tất cả học sinh, đặc biệt là học sinh yếu, kém , học sinh giỏi Vì thế cần phải tổ chức tốt việc tự học ở nhà sẽ giúp các em nhận thức đúng được năng lực học tập của

mình, từ đó có những định hướng để bổ sung và rèn luyện kiến thức kỹ năng,

kỹ xảo Riêng đối với môn Vật lý là một môn khoa học gắn liền với cuộc sống, xuất phát từ thực tiễn và có nhiều ứng dụng cho thực tiễn thì khi tổ chức tốt việc tự học ở nhà sẽ giúp các em có cái nhìn chính xác, sâu sắc và hoàn thiện về các hiện tượng Vật lý, sẽ vận dụng tốt hơn trong cuộc sống Khi đó

các em sẽ nhớ lâu và nhớ bản chất bài học của mình

Tự học ở nhà đòi hỏi tính tự giác, tính kiên trì cao Muốn vậy, giáo viên

cần phải hướng dẫn học sinh có thể là khái quát sơ bộ hoặc cụ thể từng bước

tuỳ thuộc vào từng loại học sinh để tạo ra hứng thú học tập giúp các em tự nỗ lực vượt qua khó khăn trong học tập của mình