Vận dụng phương pháp hỏi đáp tìm tòi bộ phận trong dạy học chương IV Sinh sản Sách giáo khoa Sinh học 11. Ban cơ bản

LOI CAM DOAN Với sự giúp đỡ tận tình của cô Trần Thị Hường, tôi đã hoàn thành đề tài "Vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận trong dạy học chương IV: Sinh sản - SGK Sinh học II..

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯPHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN 3k 3k d3 3k dk 2 2k ok 2 k 3k 2k 2k ok

BÙI THỊ TÂM THUC

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP HỎI ĐÁP TÌM TÒI BỘ

PHẬN TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG IV: SINH SẢN -

SÁCH GIAO KHOA SINH HOC 11 BAN CO BAN

KHOA LUAN TOT NGHIEP DAI HOC

Chuyén nganh: Phuong phap day hoc Sinh hoc

Người hướng dẫn khoa học:

Th.S Trần Thị Hường

HÀ NỘI - 2008

Khoa luau tét ughiép dai hoe

LOI CAM ON

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chan thành, sâu sắc của mình tới cô giáo Th.s Trần Thị Hường đã tận tình giúp đỡ hướng dẫn tôi hoàn thành khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ phương pháp sinh

học, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin cảm ơn bạn bè thầy cô luôn hướng dẫn , động viên tôi hoàn thành

khoá luận tốt nghiệp của mình

LOI CAM DOAN

Với sự giúp đỡ tận tình của cô Trần Thị Hường, tôi đã hoàn thành đề tài

"Vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận trong dạy học chương

IV: Sinh sản - SGK Sinh học II Ban cơ bản

Tôi xin cam đoan đây là kết quả tôi đã nghiên cứu Đề tài không trùng

với đề tài khác

Hà Nội, tháng 5 nam 2008 Người thực hiện Bùi Thị Tâm Thức

Khoa luau tét ughiép dai hoe

Phan 2: Nội dung H511 058016141 1s keessse 7

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu -s- ssssessess 8

1.1 Lược sử về phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận + s+s+++ 8 1.2 Tình hình nghiên cứu, vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận trong dạy học SGK cơ bản - + St Sàn TT 111 re 8

1.3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học - - + <+-s=s+s+s+s>s+ 9 1.3.2 Khái niệm về phương pháp hỏi đáp ¿5+5+c+c+c+c+c+s 10

1.3.3 Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận . - - +s<s<s+ 11

1.3.4 Vai trò của phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận 12 1.3.5 Những yêu cầu sư phạm của câu hỏi sử dụng trong phương pháp

hỏi đáp - tìm tồi bộ phận -¿- + «xxx ng rưkc 13 Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu «-s-s« 18

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Một số giáo án soạn theo phương pháp hỏi đáp - tim tòi bộ

01.0 19

3.1 Bài 41 Sinh sản vô tính ở thực Vật . + S+ St + sxeterrrrerererrrsrrereree 19 3.2 Bài 42 Sinh sản hữu tính Ở thực VẬT - - - c5 + sex *sksstEexexererexeeeeree 30 3.3 Bài 44: sinh sản vô tính ở động, VậTK - 5+ + svsxvstEvsEsrekerrsreerkrre 43 Phần 3: Kết luận và đề nghị .- 5-5 5< << se EEeEsEsesesesesesesesstssse 54 Tài liệu tham KhhảO .- 5-5 << 5< 5< << << 3S 9S E2 eseeeeere 56

5

Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

Khoa luau tét ughiép dai hoe

PHAN 1: MỞ ĐẦU

1 Li do chon dé tai

Hiện nay khoa học kỹ thuật phát triển với tốc độ rất nhanh Trong sự

phát triển chung đó, khoa học sinh học đã đạt được tới trình độ cao và ngày

càng ứng dụng nhiều vào thực tiễn cuộc sống Vấn đề đặt ra là trong thời gian giảng dạy trên lớp có hạn, đòi hỏi giáo viên phải truyền đạt lượng kiến thức vừa toàn diện lại vừa sâu sắc để học sinh có thể tiếp thu một cách có hiệu quả nhất Vì vậy ngành Giáo dục - Đào tạo nói chung, nhà trường phổ thông nói riêng phải đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học nhằm đào tạo thế

hệ trẻ có trình độ khoa học kỹ thuật, năng động, sáng tạo trong lý luận và hoạt

viên phải tìm được phương pháp dạy học có hiệu quả sư phạm cao, khắc phục

được những mặt còn hạn chế trong dạy học

Để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh đã có nhiều phương pháp dạy học được áp dụng Một trong các phương pháp đó là phương pháp hỏi đáp- tìm tòi bộ phận Phương pháp dạy học này vừa gây được hứng

thú, khát vọng tìm tòi của học sinh, vừa phát triển khả năng tư duy, cách lập luận lôgic một vấn đề

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn

Năm học 2007 - 2008 lần đầu tiên SGK mới lớp 11 được đưa vào giảng dạy và học tập ở tất cả các trường trung học trong cả nước

Chương trình đưa vào SGK ban cơ bản có sự đổi mới về nội dung kiến

thức và hình thức trình bày Trong đó về nội dung có sự cắt giảm những kiến

6 Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

thức thông báo, tăng cường nội dung kiến thức cơ bản và kiến thức ứng dụng,

đồng thời cũng có sự thay đổi trình tự nội dung chương trình

Lầ một sinh viên sư phạm sắp ra trường được tiếp cận ngay với SGK

mới do đó đòi hỏi phải có sự chuẩn bị nhất định

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu

“Vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận trong dạy học chương

IV: Sinh sản- SGK Sinh học lớp II Ban co ban "

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi theo phương pháp hỏi đáp - tìm

tòi bộ phận trong dạy học chương IV: Sinh sản, Sinh học lớp 11 THPT nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học chương IV lớp I1 nói riêng, Sinh học THPT nói chung Bước đầu tập dượt nghiên cứu khoa học

3 Giới hạn nghiên cứu

Chương IV: Sinh sản, lớp L1 SGK cơ bản

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận của phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

- Phân tích cấu trúc nội dung một số bài trong chương IV, Sinh học lớp

11 SGK cơ bản

- Thiết kế một số giáo án theo phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

Khoa luau tét ughiép dai hoe

PHAN 2: NOI DUNG

CHUONG 1: TONG QUAN CAC VAN DE NGHIEN CUU

1.1 Lược sử về phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

Trong lịch sử của lý luận dạy học, phương pháp hỏi đáp gắn liền với tên

tuổi nhà hiển triết nổi tiếng cổ Hilạp Sôcrat (khoảng 470 - 399 trước công

nguyên) Sôcrat chống đối lại mọi kiểu dạy học giáo điều và đã xây dựng được một phương pháp dạy học độc đáo là sự hỏi đáp tranh luận Trong quá trình này, người dạy đặt ra cho người đối thoại những “câu hỏi bẫy” dựa vào mâu

thuẫn chứa đựng trong lời đáp của họ Bằng cách đó Sôcrat dẫn người đối thoại tới chỗ tự tìm ra các mâu thuẫn của chính mình và từ đó có vẻ như tự lực

phát hiện ra chân lý Nói cách khác, người dạy khéo léo dẫn dắt người học

bằng một hệ thống câu hỏi - trả lời, tự tìm ra chân lý chính họ mang trong

mình mà không hay biết Phương pháp hỏi đáp như thế rõ ràng đòi hỏi một sự suy nghĩ trí tuệ căng thẳng thú vị Thời xưa phương pháp này có tên là phương pháp Maiơtic của Sôcrat (Maiotic từ chữ Hy Lạp có nghĩa là nghệ thuật đỡ đẻ; Sôcrat là con của một bà đỡ, tự cho mình là đỡ đẻ cho những trí tuệ để sinh

nở những tư tưởng) Về sau người ta còn gọi phương pháp này là phương pháp Sôcrat Hỏi đáp dần trở thành một phương pháp quan trọng trong việc dạy học

ở cả phổ thông lẫn đại học [7]

1.2 Tình hình nghiên cứu, vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ

phận trong dạy học SGK cơ bản

Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận đã ra đời từ rất lâu, được nghiên cứu rộng rãi trong và ngoài nước Tuy nhiên việc áp dụng phương pháp này để giảng các bài trong SGK cơ bản mới vẫn còn được chú trọng

Trong thực tế dạy học, phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận hay được

các giáo viên sử dụng vì:

Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

- Day là một trong các phương pháp mang lại hiệu quả cao trong việc phát huy tính tích cực của học sinh

Dù dùng các phương pháp nào vẫn phải xây dựng hệ thống câu hỏi mà

hệ thống câu hỏi theo yêu cầu của phương pháp này kích thích cao độ sự chú

ý, sáng tạo của học sinh

- Phương pháp này đơn giản, dễ áp dụng

Tuy nhiên nhiều giáo viên còn lúng túng trong việc xây dựng câu hỏi và

câu hỏi chưa chau chuốt lắm nên vẫn chưa phát huy được hết tác dụng tích cực

của học sinh

SGK cơ bản lớp 11 mới biên soạn được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu, nhận xét: Thiết kế giáo án theo các phương pháp dạy học khác nhau tuy nhiên việc áp dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận để dạy

các bài trong SGK cơ bản là một hướng phổ biến và đặc biệt coi trọng Chính

vì vậy, chúng tôi chọn hướng nghiên cứu: “Vận dụng phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận trong dạy học chương IV: Sinh sản - SGK Sinh học lóp I1

Ban cơ bản”

1.3 Cơ sở lý luận

1.3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của thầy tạo ra mối liên hệ qua lại với hoạt động của trò để đạt được mục đích dạy học

Có rất nhiều phương pháp dạy học, dựa vào cơ sở phân loại khác nhau

- Căn cứ vào mục đích lý luận dạy học:

+ Nghiên cứu tài liệu mới, hình thành kỹ năng, kỹ xảo

Khoa luau tét ughiép dai hoe

+ Ứng dụng kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

+ Kiểm tra đánh giá kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo

- Dựa vào đặc trưng hoạt động nhận thức của học sinh:

+ Giải thích - minh hoa, tái hiện

+ Trình bày nêu vấn đề

+ Tìm tòi bộ phận hay Ơrixtic

+ Nghiên cứu

- Dựa vào mức độ tích cực, sáng tạo của học sinh:

+ Dạy học lấy giáo viên làm trung tâm

+ Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

Do biểu hiện nhiều mặt của phương pháp dạy học mà việc phân loại chúng phải cùng một lúc kết hợp hai, ba, thậm chí bốn cơ sở Trong đó cần phải xuất phát từ vai trò chủ đạo của mặt nội dung, mặt lôgic - tâm lý (mặt bên trong) của phương pháp thể hiện cách thức hoạt động tư duy và thống nhất

hài hoà với mặt bên ngoài (nguồn kiến thức) Vì vậy nhiều nghiên cứu về lý

luận dạy học đại cương và phương pháp dạy học bộ môn đã nêu ra các hệ thống nhị nguyên các phương pháp kết hợp được mặt bên trong và bên ngoài của phương pháp Theo nguyên tắc nhị nguyên, mỗi phương pháp cụ thể được

gọi bằng tên kép: Một vế chỉ mặt bên ngoài (nguồn phát thông tin), một vế chỉ

mặt bên trong (lôgic hoạt động dạy - hoc) [1]

1.3.2 Khái niệm về phương pháp hỏi đáp

Phương pháp hỏi đáp là phương pháp thầy đề ra câu hỏi dựa trên vốn tri

thức đã có, kinh nghiệm thực tiễn và vốn sống của học sinh để các em trả lời nhằm đi tới tri thức mới Phương pháp này chú ý đến vai trò chủ thể của học

sinh trong quá trình nhận thức, bằng những câu hỏi đặt ra thầy hướng dẫn tư

duy của học sinh, học sinh thì tái hiện, chế biến bằng phân tích, so sánh và

10

Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

tổng hợp những tri thức đã có để tìm ra lời giải mà các em cho là đúng nhất

[7]

Tuỳ mức độ, yêu cầu của câu hỏi mà chia thành hai kiểu:

- Phương pháp hỏi đáp - tái hiện thông báo

- Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

1.3.3 Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

Phương pháp thầy tổ chức sự trao đổi, kể cả tranh luận giữa thầy và cả

lớp, có khi giữa trò với nhau thông qua đó mà đạt được mục đích dạy học Hệ

thống câu hỏi của thầy phải mang tính chất nêu vấn để Ơrixtic để buộc trò

phải luôn ở trạng thái nêu vấn đẻ, căng thẳng trí tuệ va tự lực tìm lời giải đáp qua đó trò không những lĩnh hội được cả nội dung trí dục mà còn học được cả phương pháp nhận thức và cách diễn đạt tư tưởng bằng ngôn ngữ nói

Trong phương pháp này hệ thống câu hỏi của thầy giữ vai trò chỉ đạo có

tính chất quyết định đối với chất lượng lĩnh hội của cả lớp Trong đó thầy giống như người tổ chức, còn trò có vẻ như người phát hiện Thầy như nhà đạo

diễn còn trò như người diễn viên, trò có vẻ như tự lực tìm ra chân lý và chính

khía cạnh này đã tạo ra cho trò niềm vui sướng của nhận thức, một tình cảm

rất tốt đẹp cần trồng cấy ở học sinh Cuối cùng, phương pháp này nằm ở mức thứ hai của dạy học nêu vấn đề Ở đây có cả thầy và trò tham gia hoạt động

trên lớp [7 trang 91-93]

Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận khác với đàm thoại (đang rất phổ biến trong thực tế dạy học ở phổ thông, chỉ đòi hỏi học sinh nhớ lại những

kiến thức đã có) ở một số đặc điểm riêng sau:

- Tính mục đích của đàm thoại đối với học sinh là giải quyết một vấn đề mới nào đó

- Mối liên hệ lôgic của hệ thống câu hỏi, thể hiện các bước giải quyết

vấn đề nhằm mục đích đặt ra, nhiều khi còn có thêm các câu hỏi có tính chất

Khoa luau tét ughiép dai hoe

uốn nắn để đưa học sinh trở về quỹ đạo của vấn đề đang được giải quyết, khi các em có những sai sót, đi chệch ra khỏi tiến trình của cuộc đàm thoại

- Phần lớn các câu hỏi có tính vấn đề

-_ Câu hỏi đòi hỏi học sinh tìm tòi một cách độc lập các câu trả lời về

những câu hỏi được đặt ra để đi đến những kiến thức và phương pháp hành động mới [5]

1.3.4 Vai trò của phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

Phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận là một trong những phương pháp dùng lời có tác dụng gây hứng thú nhận thức và khát vọng tham gia của học sinh mà việc tìm tòi một cách tích cực, tự lực vấn dé được đặt ra, do đó bài giảng được nắm khá vững, lớp học sinh động Đồng thời qua các câu trả lời của học sinh thầy đánh giá được trình độ phát triển của tư duy, trình độ nhận thức của các em, hiểu được mức độ nắm vững kiến thức đã có ở học sinh Ngoài ra qua hỏi đáp tìm tòi, tức là còn dạy cho học sinh trình tự giải quyết một vấn đề trong lúc tìm tòi, tức là con đường đi tới nhận thức khoa học, giúp các em nắm vững các thao tác riêng của hoạt động sáng tạo trong học tập cũng như trong lao động khoa học

Hỏi đáp tìm tòi thường được vận dụng trong giảng dạy hầu như đối với

tất cả các loại bài và cũng được sử dụng kết hợp với các phương pháp khác Đặc biệt các câu hỏi mang tính chất hướng dẫn sự tìm tòi trong lúc quan sát các mẫu vật theo dõi các thí nghiệm trong phương pháp trực quan hay phương

pháp thực hành hoặc khi làm việc với sách của học sinh [5]

Mặc dù phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận là một trong những phương pháp dùng lời những vẫn phát huy được cao độ tính tích cực, sáng tạo của học sinh

12

Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

1.3.5 Những yêu cầu su phạm của câu hỏi sử dụng trong phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

* Để xây dựng được hệ thống câu hỏi hợp lí cần tuân thủ các quy trình nhất định Giáo viên có thể lựa chọn cách làm thích hợp nhất với khả năng và

ý đồ của mình nhưng tối thiểu phải qua những bước cơ bản sau:

- Chuẩn bị câu hỏi ban đầu: Phải xác định nội dung và ý chính của nội

dung học tập, cần phải hỏi về những gì? Hỏi để làm gì? Cần dự kiến hai nhóm

+ Tính rõ ràng, sáng sủa: Câu hỏi đơn giản theo nghĩa tránh rắc rối, đa

nghĩa, cần phải rõ nghĩa, rõ ý, tập trung vào một vấn đề có liên quan đến chủ

đề hoặc khái niệm chủ yếu

+ Tính thách thức: Câu hỏi tránh lặp đi lặp lại, chỉ xoáy vào một số sự kiện, dễ quá, tránh trường hợp đáp án đã có sẵn trong SGK hay đã vô tình hoặc hữu ý được nói rõ từ trước đó

+ Tính định hướng nhóm số đông: Câu hỏi phải hướng vào cả nhóm hay

lớp, gây được phản ứng ở nhiều học sinh, khuyến khích sự tham gia, cùng suy

nghĩ, sự đồng cảm, sự liên kết và cùng hợp tác hành động, quan hệ thân thiện

và ý thức trách nhiệm chung và nhiều học sinh Các đại từ chỉ người ở các ngôi trong câu hỏi nên dùng ở số nhiều, tránh gọi đích danh một học sinh,

tránh dùng ngôi Tôi, mà nên dùng chúng ta, lớp ta, nhóm ta

+ Tính vừa sức đối với lứa tuổi và năng lực của học sinh: Tránh câu hỏi

quá khó, quá phức tạp, có tính vấn đề cao, quá đa trị, cả những câu hỏi quá dễ,

Khoa luau tét ughiép dai hoe

quá đơn giản, quá đơn điệu với học sinh yếu kém, cả học sinh giỏi Tuyệt đối

không dùng câu hỏi tạo điều kiện cho học sinh a dua, nói leo, phụ hoạ hoặc

khoe khoang, phô trương đầu óc của mình

+ Tính biến đổi hay tình tình huống: Tập hợp câu hỏi cần hỗn hợp cả về

kiểu loại, về độ khó, về khuynh hướng, về tính đối tượng

- Diễn đạt câu hỏi bằng lời sao cho đạt mực đích tốt nhất với từ và cụm

từ nghi vấn chung được sử dụng như sau: Ai; Cái gì; Khi nào: Bao giờ; Tại

sao; Như thế nào; Do đâu Với cùng một nội dung ý tưởng, cùng một mục

đích câu hỏi càng ngắn gọn, càng ít mệnh đề, càng ít cấu trúc, càng ít thuật

ngữ mới lạ càng tốt Trong câu hỏi nên tránh các hình thức tu từ, tránh từ láy,

từ điệp ngữ, tránh dùng nghĩa bóng, tránh từ đồng âm khác nghĩa Các câu hỏi

được hình thức hoá theo 6 tiêu chí:

+ Tính chất - khó hay dễ, trình độ cao hay thấp, có tính vấn dé hay nhằm vào sự kiện, trừu tượng hay cụ thể

+ Hình thái - hội tụ hay phân kỳ, dài hay ngắn Phức tạp hay đơn giản + Mục đích - hướng dẫn hay chẩn đoán, khuyến khích, động viên hay tất cả

+ Tính đối tượng - nhận thức hay giá trị Sự kiện - nhân vật hay nguyên

lý - khái niệm, tri thức hay kỹ năng, nội dung hay ý nghĩa - công dụng

+ Tính năng câu hỏi chốt hay mở rộng

+ Hình thức ngôn ngữ - Cái gì, ai, ở đâu, khi nào hay tại sao như thế nào, làm thế nào

- Khích lệ học sinh suy nghĩ để trả lời: Cần phát triển câu hỏi động viên

khuyến khích, thăm dò giá trị, gợi nhớ kinh nghiệm cùng với những hành vi

ứng xử không lời thân thiện, biểu cảm, hấp dẫn - Biết chờ đợi trong giây lát

cần thiết (lớp nhỏ là 5 - 6 giây, lớp lớn là 3 - 5 giây)

- Duy trì tiến trình hỏi đáp bằng các câu hỏi: Sử dụng các kiểu loại câu hỏi thăm dò giá trị, chẩn đoán và hướng dẫn, kết hợp với trình diễn trực quan

14

Bai Shi Sam túc — K3OB — Sinh - KFIWA

tài liệu, thực nghiệm, hay các kỹ năng, kịp thời hình thành và sử dụng câu hỏi

bổ trợ, mở rộng, vừa hướng dẫn, vừa cũng cố những kết quả mà học sinh đạt được

- Đánh giá và thu nhận thông tin phản hồi về kết quả và quá trình học

tập Nên dùng câu hỏi phân kỳ, có tính vấn đề với một phương án khó và một

phương án dễ kết hợp với nhau Cách hỏi này đánh động đồng thời nhiều học sinh, chỉ cần một vài em trả lời nhưng giáo viên vẫn nắm được tình trạng chung nhờ quan sát phản ứng của cả nhóm hay cả lớp Nó cho phép quét được

các trình độ khác nhau từ dễ đến khó, vì thế đánh giá được cả trình độ trung bình

*- Mười quy tắc trong việc nêu câu hỏi:

- Chú ý biến đổi câu hỏi theo độ khó, độ dài, cấu trúc ngôn ngữ, chức năng, mục đích của chúng và kết hợp sao cho thích hợp với học sinh, với tình

huống dạy học và xét theo năng lực, hứng thú, tâm trạng, thời gian, diễn biến

cụ thể của hoạt động và quan hệ trên lớp

- Bao đảm tính lôgiïc, tuần tự của loạt câu hỏi sao cho trình tự các câu hỏi hợp lý: Câu trước được tiếp nối với câu sau, câu sau bổ sung hay hoàn thiện câu trước, các câu hỏi liên hợp với nhau theo một ý tưởng trọn vẹn, câu trước tạo ra một cái đà hay cái cớ để đặt câu sau một cách tự nhiên

- Định hướng vào số đông và tập trung vào đề tài học tập

- Tôn trọng thời gian suy nghĩ và cân nhắc của học sinh

- Lưu ý những loại học sinh khác nhau và những diễn biến hành vi trên

lớp Muốn vậy giáo viên phải thường xuyên thay đổi vị thế của mình cả về mặt không gian, vận động lẫn về mặt xã hội và tâm lý, tạo ra nhiều vị trí khác nhau

để quan sát và xử thế

- Đáp ứng kịp thời khi có câu trả lời không đúng bằng cách gạn lấy mọi

ưu điểm trong đó, chất lọc cái mới mẻ, độc đáo trong đó hướng nó vào câu hỏi

Khoa luau tét ughiép dai hoe

Tiếp nối những câu trả lời hoàn chỉnh hay đúng đấn của học sinh để dùng ý tưởng và thái độ của chính các em và tiếp tục dẫn dắt các em ứng phó với các câu hỏi sau đó hoặc để làm cái cớ khuyến khích thảo luận, hoặc để thay thế những lời giải thích dài dòng, những nhận xét thường mang tính chiếu

cố của giáo viên

Luôn bám sát nhóm của câu hỏi chốt đã chuẩn bị từ trước

- Chủ động cảnh giác với những câu hỏi của học sinh đặt ra cho giáo viên theo phương châm chung là chuyển câu hỏi đó cho các em khác trả lời

còn giáo viên gợi ý để học sinh suy nghĩ cách trả lời câu hỏi

- Khi dùng câu hỏi để kiểm tra và tổng kết bài, cần tận chúng để nêu vấn đề hay nhiệm vụ mới

* Những điều không nên làm khi nêu câu hỏi:

- Những câu cụt lủn, tuỳ tiện và quá dễ dãi Không đặt những câu hỏi có hay không, câu hỏi đã có đáp án ngay cạnh đó hoặc câu hỏi không có đáp án bao giờ cũng như câu hỏi về loại chân lí muốn thuở câu hỏi vụn vặt, câu hỏi áng chừng; Những câu hỏi trùng lặp, tối nghĩa hoặc có thể hiểu theo nhiều

nghĩa khác nhau; Những câu hỏi mớm lời , gà cách mách nước lộ liễu: Những câu hỏi bỏ ngỏ cái đuôi để học sinh dễ dàng nói đế theo, nói dựa và cười đùa;

Những câu hỏi làm học sinh bối rối và bế tắc; Những câu hỏi sẵng giọng, tra xét, gắt gỏng, thẩm vấn

- Gọi tên học sinh hay chỉ định một học sinh trước khi và ngay sau khi

nêu câu hỏi; Lạm dụng những học sinh giỏi, nhanh nhẹn, hăng hái tham gia;

Cho phép hoặc bỏ qua những câu trả lời cẩu thả, những hành vi và ngôn ngữ

giao tiếp sỗ sàng của học sinh khi trả lời câu hỏi [7]

* Sau khi xây dựng hệ thống câu hỏi hợp lý cần tổ chức hoạt động của học sinh trong phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận có thể theo ba phương

- Phương án 1: Thầy đặt nhiều hệ thống câu hỏi riêng rẽ rồi chỉ định trò trả lời Mỗi học sinh trả lời một câu hỏi Nguồn thông tin cho cả lớp là sự tổng hợp các câu hỏi cùng những câu trả lời tương ứng

- Phương án 2: Thây đặt ra cho cả lớp một câu hỏi chính có kèm theo các thông báo gợi ý, hoặc các câu hỏi phụ liên quan đến câu hỏi lớn đó Giáo viên tổ chức cho học sinh trả lời lần lượt từng bộ phận của câu hỏi lớn ban đầu Nguồn thông tin cho học sinh là câu hỏi tổng quát cùng với tổ hợp các lời

giải đáp bộ phận của học sinh

- Phương án 3: Thầy nêu câu hỏi chính, kèm theo những gợi ý nhằm tổ chức cho trò tranh luận, hoặc học sinh đặt ra những câu hỏi phụ cho nhau rồi

giúp nhau giải đáp Câu hỏi chính đưa ra thường chứa đựng mâu thuẫn dưới

dạng nghịch lí, hoặc nó vạch ra nhiều hướng khác nhau phải lựa chọn giải

quyết Học sinh thường rất lúng túng khi xây dựng nên lời phát biểu tổng quát

và sự phê phán của nó Nguồn thông tin là câu hỏi chính và lời giải đáp tổng kết Xémina [1]

Như vậy phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận có vai trò rất quan trọng trong dạy học Tuy nhiên cần đảm bảo các yếu tố nhất định trong việc xây dựng và sử dụng câu hỏi

hoá luận tốt ngiưệp đại học

CHƯƠNG 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Phương pháp dạy học hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

2.1.2 Chương IV sinh học 11 ( Ban co ban)

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Nghiên cứu lý thuyết trên cơ sở tham khảo tổng hợp các tài liệu

- Tài liệu về đường lối của Đảng, bộ, ngành giáo dục để nắm vững được

hướng giảng các bài trong chương nghiên cứu

- Lý luận dạy học sinh học, các tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học

để xây dựng cơ sở lí luận của phương pháp hỏi đáp - tìm tòi bộ phận

- Các sách tham khảo về động vật thực vật để phân tích cấu trúc nội dung và soạn giáo án Chương IV sinh học I1

2.2.2 Phương pháp chuyên gia

Xin ý kiến nhận xét, đánh giá của những giáo viên Sinh học THPT có

kinh nghiệm về chất lượng của các giáo án nói chung hệ thống các câu hỏi sử

dụng trong các giáo án nói riêng

18

Bai Shi Fim Flutie — K30B - Sinh - KG

CHUONG 3

MOT SO GIAO AN SOAN

THEO PHUONG PHAP HOI DAP - TIM TOI BO PHAN

A - SINH SAN G6 THUC VAT

34 BÀI 41 SINH SAN VO TINH O THUC VAT

A PHAN TICH CAU TRUC NOI DUNG BAI DAY

1 Nội dung bài học

1.1 Khái niệm chung về sinh sản

- Sinh sản là quá trình tạo ra những cá thể mới đảm bảo sự phát triển

liên tục của loài

- Có 2 kiểu sinh sản

+ Sinh sản vô tính

+ Sinh sản hữu tính

1.2 Sinh sản vô tính ở thực vật

a Khái niệm sinh sản vô tính

- Là hình thức sinh sản không có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử

- Con cái giống nhau và giống cây mẹ

b Các hình thức sinh sản vô tính ở thực vật

- Sinh sản bằng bào tử

- Sinh sản sinh dưỡng

1.3 Phương pháp nhân giống vô tính

- Ghép chồi và ghép cành

- Chiết cành và giâm cành

- Nuôi cấy tế bào mô thực vật

1.4 Vai trò của sinh sản vô tính đối với đời sống thực vật và con người

- Đối với thực vật giúp cho sự tồn tại và phát triển của loài

Khoa luau tét ughiép dai hoe

- Đối với đời sống con người có vai trò quan trong trong nông lâm

nghiệp

2 Lôgíc bài

Đây là bài mở đầu của chương Sinh sản và phần A sinh sản ở thực vật

Do đó có phần khái niệm chung về sinh sản Trong phần khái niệm chung về

sinh sản ở thực vật có hai kiểu sinh sản đó là sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính Như vậy học sinh sẽ nhớ lại được sinh sản là gì và ở thực vật cũng như

động vật có những kiểu sinh sản nào

Trong phần sinh sản vô tính ở thực vật SGK giới thiệu một cách hợp lí phần này giúp cho học sinh lĩnh hội được lượng thông tin phong phú về các hình thức sinh sản vô tính ở thực vật Từ những hiểu biết đó người ta đã áp dụng được các hình thức sinh sản vô tính vào thực tiễn như thế nào

B MỘT KIỂU THIẾT KẾ BÀI 41

I MỤC TIÊU BÀI HỌC

- Nêu được khái niệm sinh sản

- Phân biệt được sự khác biệt cơ bản của 2 hình thức sinh sản vô tính và

sinh sản hữu tính

- Trình bày được đặc điểm của các hình thức sinh sản vô tính của thực vật

- Giải thích được cơ sở khoa học và trình bày được cách tiến hành các

phương pháp nhân giống vô tính

- Nêu được vai trò của sinh sản vô tính ở thực vật và ứng dụng của sinh

sản vô tính trong đời sống con người

II PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

3 Máy chiếu (nếu sử dụng giáo án điện tử) phiếu học tập

4 Có thể có tư liệu ảnh (nuôi cấy tế bào và mô thực vật)

2 Kiểm tra bài cũ (không kiểm tra)

3 Giảng bài mới

Đặt vấn đề: Thực vật cũng như động vật đều duy trì nòi giống của mình thông qua quá trình sinh sản Sinh sản ở thực vật diễn ra như thế nào? Nội

dung bài “Sinh sản vô tính ở thực vật” sẽ giúp trả lời một phần câu hỏi đó

Hoạt động của thây và trò Nội dung ghi bang

- GV hỏi: Nêu một số ví dụ về hiện

tượng sinh sản của sinh vật mà em

quan sát được trong đời sống hàng

ngày?

HS: Trả lời (yêu cầu lấy ví dụ ở cả

động vật và thực vật)

- GV chính xác

- Hỏi: Sinh sản là gì? Dấu hiệu nào

giúp ta nhận biết hiện tượng sinh sản

của sinh vật? Sự sinh sản có ý nghĩa

gì đối với sinh vật?

Lon dé con, tre moc mang

21

Khoa luau tét ughiép dai hoe

sinh sản nào? Hãy phân biệt các hình

thức sinh sản qua các ví dụ trên?

- Có 2 kiểu sinh sản + Sinh sản vô tính +Sinh sản hữu tính

1- Sinh sản vô tính ở thực vật

1 Khái niệm về sinh sản vô tính

-Ví dụ: Cây khoai lang, cỏ gấu, cd

tranh, mía, lá thu hải đường

- Khái niệm: Sinh sản vô tính là hình

thức sinh sản không có sự hợp nhất của giao tử đực và giao tử cái, con cái

giống nhau và giống cây mẹ

Hoạt dong cua thay và tro Nội dung ghi bang

- GV: Yêu cầu: Quan sát hình 41.2

và mẫu vật(củ khoai tây, lá bỏng,

- Khái niệm: Sinh sản sinh dưỡng là

sự tạo thành cơ thể mới trực tiếp từ

một cơ quan sinh dưỡng của cơ thể

mẹ hoặc từ một phần của cơ thể mẹ

Khoa luau tét ughiép dai hoe

Hoạt dong cua thay và tro Nội dung ghi bang

- Hỏi: Hãy kể tên một số thực vật có

khả năng sinh sản bằng bào tử?

- GV yêu cầu học sinh quan sát hình

41.1 SGK Xác định cơ quan sinh

sản (túi bào tử) của dương xỉ xác

định cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân,

lá)

- Hỏi: Trình bày tóm tắt quá trình

sinh sản bằng bào tử của rêu và

dương xỉ?

- HS trả lời

- GV chính xác

- Hỏi: Thế nào là sinh sản bằng bào

tử? Có nhận xét gì về hiệu suất sinh

sản của các hình thức sinh sản vô

- Trên cơ thể lưỡng bội (thể bào tử)

chứa các cơ quan chuyên biệt là túi bào tử

-Trong túi bào tử

Hoạt dong cua thay và tro Nội dung ghi bang

- GV chính xác

Chuyển ý: Người ta đã ứng dụng

sinh sản vô tính ở thực vật như thế

nào, chúng ta cùng tìm hiểu phần III

- Hỏi: kể tên các phương pháp nhân

giống vô tính ở thực vật?

- HS trả lời

- GV chính xác

- GV yêu cầu học sinh quan sát một

số mẫu giâm, chiết, ghép

Thảo luận nhóm làm bài tập với

phiếu học tập số 1 trong thời gian (3

- Hỏi: Ưu điểm chung của các

phương pháp nhân giống vô tính là

- Sinh sản bằng bào tử là hình thức sinh sản vô tính trong đó cơ thể mới

được sinh ra từ tế bào được gọi là bào

tử Bào tử được hình thành từ một cơ quan chuyên biệt trên cơ thể mẹ lưỡng bội gọi là túi bào tử

- Hiệu suất sinh sản cao

II Ứng dụng của sinh sản vô tính

ở thực vật

1 Nhân giống vô tính

- Gồm: Giâm cành, chiết cành, ghép cành

Khoa luau tét ughiép dai hoe

- Hoi: Dua vao thong tin SGK trinh

bày ngắn gọn quy trình nuôi cấy tế

bào thực vật trong ống nghiệm?

- HS trả lời

- GV chính xác

- Hỏi: Vì sao có thể nuôi cấy tế bào,

mô thực vật thành cây mới?

thành <—tréng 6 <—dinh dudng

dat thich hop (6ng

nghiém)

- Cơ sở của phương pháp nuôi cấy

mô dựa vào tính toàn năng của tế bào thực vật (mỗi tế bào đều có khả năng

Hoạt dong cua thay và tro Nội dung ghi bang

- Hỏi: Phương pháp này có ưu điểm

gì so với phương pháp nhân giống vô

tính khác?

- HS tra lời

- GV chính xác

- Hỏi: Kể tên một số thành tựu của

phương pháp nuôi cấy mô, tế bào

- GV chính xác - Thành tựu: Áp dụng cho nhiều đối

tượng: Chuối, dứa, phong lan, gừng,

đậu, khoai tây

4 Củng cố

- Cho học sinh đọc phần tóm tắt ở SGK

- Hãy nêu các hình thức sinh sản vô tính ở thực vật?

- Đặc trưng của sinh sản vô tính ? Vì sao nói sinh sản vô tính ở thực vật

là trụ cột của nên nông nghiệp hiện đại?

- Chọn câu đúng trong các câu sau

A Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản không có sự hợp nhất của các giao

tử đực và giao tử cái

B Trong sinh sản vô tính con cái sinh ra giống nhau và giống cơ thể mẹ