Gắn hoạt động du lịch văn hoá lịch sử với hoạt động sản xuất của làng nghề đúc đồng truyền thống thôn Tống Xá, xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định nhằm bảo tồn và phát triển làng nghề

Hoàng Nguyễn Bình GIẢI THÍCH CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Bảo vệ môi trường Công nghiệp hoá hiện đại hoá Cơ sở sản xuất Hoạt động sản xuất Quá trình sản xuất Ô nhiễm môi trường Ô nhiễ

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Tiến sĩ Hoàng Nguyễn Bình

giảng viên của trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 Người đã dành cho em sự quan tâm chu đáo, sự hướng dẫn tận tình và những gợi ý quý báu trong suốt quá trình hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình

Em xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo cùng các thầy cô trong khoa Sinh —KTNN đã quan tam tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình

hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình

Mặc dù bản thân đã cố gắng nhưng do hạn chế về thời gian nghiên cứu,

công cụ và phương tiện nghiên cứu đề tài em không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong được sự nhận xét, đóng góp của các thầy cô và các bạn sinh viên để đề tài được hoàn thiện hơn

Xuân Hoà, ngày 25 tháng 5 năm 2008

Tác giả

Phạm Thị Phấn

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

LOI CAM DOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả

nghiên cứu, các số liệu trình bày trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất cứ công trình khoa học, trong các tạp chí chuyên ngành và

các hội thảo khoa học, sách chuyên khảo, nào khác

Tác giả

Phạm Thị Phấn

Đối tượng nghiên cứu

Điểm mới của đề tài

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển làng nghề ở Việt Nam

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển làng nghề Tống Xá

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CÚU 2.1 Thời gian nghiên cứu

2.2 Địa điểm nghiên cứu

2.3 Phương pháp nghiên cứu

CHƯƠNG 3 KẾT QUÁ NGHIÊN CÚU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Sơ lược điều kiện kinh tế chính trị văn hoá xã hội của Tống Xá

3.1.1 Dân cư

3.1.2 Phong tục - lễ hội

3.1.3 Tình trạng sản xuất nông nghiệp, ngành nghề

3.2 Sơ lược điều kiện địa lý

3.2.1 Vị trí địa lý

3.2.2 Khí hậu

3.3 Quá trình sản xuất tại làng nghề

3.3.1 Sơ lược về quá trình sản xuất của làng nghề

3.3.2 Nguồn thải và bãi thải

3.4 Ảnh hưởng tới môi trường cảnh quan và con người

3.4.1 Ảnh hưởng đo ô nhiễm đất và nước

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

3.4.4 Ảnh hưởng do ô nhiễm nhiệt

3.4.5 Ảnh hưởng do tiếng ồn

3.4.6 Kết luận

3.5 Những thuận lợi và khó khăn để Tống Xá gắn hoạt động sản

xuất làng nghề với hoạt động du lịch văn hoá-lịch sử-thắng cảnh

3.5.1 Thuận lợi

3.5.2 Khó khăn

3.5.3 Kết luận

3.6 Các giải pháp bảo tồn và phát triển làng nghề

3.6.1 Các giải pháp nhằm góp phần giảm thiểu

ô nhiễm môi trường 3.6.1.1 Quy hoạch khu sản xuất

3.6.1.2 Xử lý khí thải 3.6.1.3 Xử lý nước thải 3.6.1.4 Xử lý chất thải rắn 3.6.1.5 Xử lý tiếng ôn

3.6.1.6 Xử lý nhiệt thừa

3.6.2 Giáo dục tuyên truyền

3.6.3 Gắn hoạt động sản xuất của làng nghề với hoạt

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

GIẢI THÍCH CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Bảo vệ môi trường

Công nghiệp hoá hiện đại hoá

Cơ sở sản xuất

Hoạt động sản xuất Quá trình sản xuất

Ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm không khí

Uỷ ban nhân dân

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

DANH MỤC ẢNH TRONG PHỤ LỤC Ảnh 1: Cổng chùa Tống Xá

Ảnh 7: Tháp chuông chùa Phổ Minh

Ảnh 8: Rừng quốc gia Cúc Phương

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

Làng nghề đã có những sản phẩm nổi tiếng như: pho tượng đồng Phật

Tổ Như Lai đặt ở chùa Non Nước - Sóc Sơn - Hà Nội nặng 30 tấn [3]

Song các mặt hàng của Tống Xá hầu hết cũng chỉ có người dân địa phương và các vùng lân cận biết đến, vì chưa tạo được thương hiệu nổi tiếng,

chưa có chương trình quảng cáo rộng rãi,

3 Hiện nay, do quá trình CNH, HĐH nghề đúc phát triển mạnh Tại

Tống Xá các sản phẩm thép và gang phục vụ cho các nhà máy, được sản xuất với quy mô lớn, số lượng nhiều

Do đó, số hộ gia đình tham gia làm nghề đúc, số công nhân, nguyên vật liệu, nhiên liệu tăng lên rất nhanh dẫn đến các tác động bất lợi đến môi trường

cảnh quan, ảnh hưởng đến sức khoẻ người dân Nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài thì đến một thời gian nào đó Tống Xá sẽ không thể tồn tại và phát triển

4 Thôn Tống Xá nằm ở một vị trí rất đặc biệt đó là ở gần các điểm du

lịch, di tích lịch sử của Nam Định như: Hội Phủ Giây thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh, làng nghề khảm trai Ninh Xá, quần thể di tích Đền Trần, tháp chuông chùa Phổ Minh, tượng đài Trần Quốc Tuấn và các danh lam thắng cảnh của tỉnh Ninh Bình như: Rừng quốc gia Cúc Phương, Tam Cốc — Bich Dong, Nha

thờ đá Phát Diệm, Tống Xá có chùa Tống Xá là di tích văn hoá lịch sử do

Bộ văn hoá cấp ngày 20/10/1996 Do đó, rất thuận lợi cho Tống Xá gắn HĐSX

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

với hoạt động du lịch văn hoá - lịch sử

5 Vì thế: “ Gắn hoạt động du lịch văn hoá - lịch sử với hoạt động sản xuất của làng nghề đúc đồng truyền thống thôn Tống Xá, xã Yên Xá, huyện

Ý Yên, tỉnh Nam Định nhằm bảo tôn và phát triển làng nghề” Là giải pháp quan trọng góp phần bảo tồn và phát triển bên vững làng nghề lâu đời này

MỤC ĐÍCH CUA DE TÀI

1 Nghiên cứu thực trạng sản xuất các mặt hàng của làng nghề Tống Xá

Đưa ra giải pháp nhằm quảng bá rộng rãi sản phẩm thủ công mỹ nghệ của

Tống Xá

2 Nghiên cứu đặc điểm tình hình văn hóa - xã hội, các phong tục lễ hội,

các điểm du lịch quanh Tống Xá, để xây dựng chương trình du lịch tại Nam Dinh — Ninh Binh

3 Đề xuất sự gắn kết các Tour du lịch lịch sử - lễ hội -văn hoá, các Tour

du lịch sinh thái - thắng cảnh ở Nam Định và Ninh Bình và tham quan làng

nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá và các làng nghề lân cận Từ đó phát triển làng nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá

4 Góp phần xây dựng giải pháp tối ưu để bảo tồn và phát triển làng

nghề Tống Xá, tăng thu nhập kinh tế cho địa phương

MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

1 Nghiên cứu thực trạng sản xuất các mặt hàng của làng nghề Tống Xá

Đưa ra giải pháp nhằm quảng bá rộng rãi sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Tống Xá

2 Nghiên cứu đặc điểm tình hình văn hóa - xã hội, các phong tục lễ hội,

các điểm du lịch quanh Tống Xá, để xây dựng chương trình du lịch tại Nam

Dinh — Ninh Binh

3 Đề xuất sự gắn kết các Tour du lịch lich sử - lễ hội -văn hoá, các Tour

du lịch sinh thái - thắng cảnh ở Nam Định và Ninh Bình và tham quan làng

nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá và các làng nghề lân cận Từ đó phát triển làng nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

4 Góp phần xây dựng giải pháp tối ưu để bảo tồn và phát triển làng nghề Tống Xá, tăng thu nhập kinh tế cho địa phương

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các sản phẩm của làng đúc truyền thống Tống Xá, xã Yên Xá, huyện Ý

Yên, tỉnh Nam Định Đặc biệt là sản phẩm của ngành đúc đồng

Gắn HĐSX với hoạt động du lịch, du khách tới đây không chỉ được xem

sản phẩm mà còn được tham gia vào quá trình chế tạo sản phẩm, từ đó quảng

bá sản phẩm

ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài có 3 điểm mới sau:

1 Phân tích tình trạng sản xuất, đặc điểm tình hình văn hoá xã hội, tìm

hiểu các phong tục — lễ hội, một số điểm du lịch của Nam Định và Ninh Bình

Từ đó xây dựng chương trình du lịch Nam Định — Ninh Bình, góp phần bảo

tồn và phát triển làng nghề

2 Đề xuất sự gắn kết các Tour du lịch lịch sử - lễ hội - văn hoá, các

Tour du lịch sinh thái - thắng cảnh ở Nam Định và Ninh Bình và tham quan

làng nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá và các làng nghề lân cận Từ đó phát triển làng nghề đúc đồng truyền thống Tống Xá

3 Du khách tới đây được làm thử những sản phẩm và họ thấy được sự

sáng tạo, kỳ công của các nghệ nhân và thợ thủ công nơi đây

Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THUC TIEN CUA ĐỀ TÀI

1 Đề tài là giải pháp nhằm góp phần bảo tồn và phát triển bền vững làng

nghề Tống Xá, góp phần nâng cao kinh tế cho địa phương

2 Các giải pháp mà đề tài đưa ra có thể áp dụng để bảo tồn và phát triển bền vững cho các làng nghề tương tự

3 Biến Tống Xá trở thành vùng du lịch Tống Xá Du khách tới đây

ngoài tham quan làng nghề, được làm thử những sản phẩm từ đó họ thấy được

su say mê, sự sáng tạo, kỳ công của chính mình và sự khâm phục các nghệ

nhân của làng nghề và giải thích cho người thân bạn bè cùng đi tới

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

CHUONG 1: TONG QUAN

1.1 LICH SU HINH THANH VA PHAT TRIEN LANG NGHE 6 VIET NAM

Cùng với sự phát triển của nền văn minh nông nhiệp từ hàng ngàn năm

trước đây, nhiều nghề thủ công cũng đã ra đời tại các vùng nông thôn Việt Nam, việc hình thành các làng nghề bắt đầu từ những nghề ban đầu được cư

dân tranh thủ làm lúc nông nhàn, những lúc không phải là mùa vụ chính

Trước đây kinh tế của người Việt cổ chủ yếu sống dựa vào việc trồng lúa nước mà nghề lúa không phải lúc nào cũng có việc Từ đó nhiều người đã bắt

đầu tìm kiếm thêm công việc phụ để nhằm mục đích ban đầu là cải thiện bữa

ăn và những nhu cầu thiết yếu hằng ngày, về sau là tăng thêm thu nhập cho gia

đình

Theo thời gian nhiều nghề phụ ban đầu đã thể hiện vai trò to lớn của nó,

mang lại lợi ích thiết thân cho cư dân Như việc làm ra các đồ dùng bằng mây,

tre, phục vụ sinh hoạt hay đồ sắt, đồ đồng phục vụ sản suất Nghề phụ từ chỗ

một vài nhà trong làng làm, nhiều gia đình khác cũng học làm theo, nghề từ đó

mà lan rộng ra phát triển trong cả làng, hay nhiều làng gần nhau

Và cũng chính nhờ những lợi ích khác nhau do các nghề thủ công đem lại

mà trong mỗi làng bắt đầu có sự phân hoá Bát đầu hình thành nên những làng nghề chuyên sâu vào một làng nghề duy nhất nào đó, như:

- Làng gốm có ba dòng gốm do ba người ở Việt Nam học được ở Trung Quốc về: Gốm Bát Tràng - Gia Lâm - Hà Nội, gốm Phù Lãng — Qué V6 - Bắc

Ninh, gốm Thổ Hà - Bắc Ninh

- Dệt lụa: Làng lụa Vạn Phúc - Hà Đông

- Nghề rèn: Đa Sĩ - Hà Đông, Đa Hội - Bắc Ninh

- Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm - Thái Bình

- Làng tranh Đông Hồ - Bắc Ninh

Cùng với sự phát triển của đất nước, có rất nhiều làng nghề cũng phát triển mạnh và có những sản phẩm, thương hiệu nổi tiếng, có sức hấp dẫn rất

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

lớn Ngược lại, những làng nghề mà hiệu quả thấp, sản phẩm làm ra không có

thị trường tiêu thụ thì dần dần bị mai một chỉ hoạt động cầm chừng ở một vài

hộ gia đình rồi mất đi Do đó cần có các biện pháp để bảo tồn và phát triển bền vững các làng nghề

1.2 LICH SU HiNH THANH VA PHAT TRIEN LANG NGHE TONG XA

Làng nghề Tống Xá ra đời từ thế ky thứ XI (năm 1017) sau Công

nguyên Theo Ngọc phả đình, cụ tổ làng nghề là Nguyễn Minh Không tên thật

là Nguyễn Phúc Thành, quê ở Gia Viễn - Ninh Bình Ông đến Tống Xá vào ngày 10/2/1017, tại chùa Tống Xá ông đã dạy nghề đúc cho nhân dân nơi đây

Theo Ngọc phả thì Triều nhà Lý và nhà Tống (Trung Quốc) phong cho ông là Trung Đẳng Thần, vua Khải Định phong cho ông là Thượng Đẳng Thần

Trước kia một số thợ trong làng đã từng đúc các đồ tế tự cho các đình chùa Sau đó, sản phẩm chủ yếu của thợ thủ công trong những năm sau này tiếp quản miền Bắc và thời kỳ hợp tác hoá nông nghiệp là đúc các loại lưỡi

cày, cuốc, cuốc chim và được bán nhiều nơi

Trong vài chục năm qua, sản phẩm chủ yếu của các lò đúc ở địa phương

là các loại hàng gia dụng như xoong, nồi, mâm, thau và có cả chân vịt, mỏ neo tàu, Các sản phẩm của đúc đồng như lọ hoa, lư hương, đỉnh, con giáp,

Hiện nay, Tống Xá gồm hai cụm công nghiệp (cụm một và cụm hai) với

44 CSSX, một số CSSX ở phía trong cụm dân cư và rất nhiều hộ gia đình nhận đúc các sản phẩm theo đơn đặt hàng từ các CSSX về làm tại nhà

Trong hai cụm công nghiệp có 3 cơ sở đúc đồng, 3 xưởng cán thép, 5

xưởng đúc gang, 2 xưởng đúc nhôm, I3 cơ sở gia công và l cơ sở cung cấp đất

sét, còn lại là xưởng đúc thép Hiện nay, tại làng nghề các sản phẩm gang, thép rất đa dạng phong phú được sản xuất với quy mô lớn số lượng nhiều Nếu cứ

tiếp tục phát triển theo hướng này thì thế hệ con cháu mai sau sẽ dân lãng quên làng nghề đúc đồng Tống Xá Vì vậy, cần có biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững làng nghề truyền thống lâu đời này

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

Công trình được tiến hành chủ yếu ở làng nghề đúc đồng truyền thống

thôn Tống Xá - Yên Xá - Ý Yên - Nam Định

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phát vấn: Điều tra thợ làng nghề, các cụ cao tuổi, chính quyền địa

phương về HĐSX, phong tục - lễ hội của làng, quy hoạch, tình trạng sức khoẻ của công nhân và người dân trong vùng

- Sưu tam qua tai liệu lịch sử:

+ Ngọc phả đình để biết được lịch sử hình thành làng nghề

+ Tra cứu trên các nguồn tài liệu: Báo chí, internet, sách giáo khoa

- Điều tra thực địa:

+ Đi thực tế để tìm hiểu về các điểm du lịch, di tích lịch sử

+ Tìm hiểu quy trình sản xuất tại làng nghề

+ Tìm hiểu về việc thu chi xuất nhập nguyên vật liệu thông qua sổ sách của các CSSX

+ Xác định thành phần, nồng độ khí thải

+ Xác định độ pH của nước bằng quỳ tím

- Xử lý số liệu: dùng phần mềm Exel thành lập các bảng thống kê

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

CHUONG 3

KET QUA NGHIEN CUU VA THAO LUAN

3.1 SƠ LƯỢC VE DIEU KIEN KINH TẾ, CHÍNH TRỊ, VĂN HÓA, XA HOI CUA

THÔN TỐNG XÁ

3.1.1 Dân cư

Theo thống kê của UBND xã Yên Xá năm 2005 thôn Tống Xá có diện

tích đất là 105,16 ha với dân số là 1930 người, trung bình mật độ dân số là

18356 người/km? (khá cao), thu nhập bình quân là 350.000VNĐ/ người/tháng

Trình độ văn hoá chung của toàn thôn chỉ đạt mức phổ cập tiểu học, tình trạng

thất nghiệp còn 0,5%

3.1.2 Phong tục - lễ hội

Tại thôn Tống Xá cứ 3 năm tổ chức Hội làng Tống một lần Hội được tổ

chức trong 3 ngày từ ngày 10/2 - 13/2 (Âm lịch) tại chùa Tống Xá Hội làng

Tống được tổ chức gồm có hai phần lễ và hội Trong đó phần lễ có lễ tế, rước

kiệu, rước Thành hoàng làng (tức ông tổ làng nghề) xung quang làng Phần hội gồm có: Chơi trò chơi như kéo co, chọi gà, giải câu đố, chơi cờ tướng xếp

người, múa rồng, múa sư tử, Sau đó đến phần giới thiệu sản phẩm của làng

đúc Tống Xá, đặc biệt là cuộc thi đọ tay nghề giữa các xưởng đúc, và các buổi

tối tổ chức giao lưu văn hoá - văn nghệ như hát chèo, hát chầu văn

3.1.3 Tình trạng sản xuất nông nghiệp, ngành nghề

Trước năm 1993 diện tích đất nông nghiệp của Tống Xá là 97,7 ha Sau năm 2003 diện tích đất nông nghiệp chỉ còn 73,36 ha, trước kia diện tích đất sử

dụng vào sản xuất nông nghiệp là chính, đến nay diện tích đất nông nghiệp giảm xuống còn 69% [3] Một phần diện tích đất nông nghiệp giảm là do chính sách giãn dân của địa phương nhưng nguyên nhân chính là do đất nông nghiệp được sử dụng để xây dựng cụm 2, xây dựng khu thu mua phế liệu Hiện nay, lao động trong thôn chủ yếu tham gia vào sản xuất tại các

xưởng đúc, sản xuất nông nghiệp không được chú trọng như trước nữa

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

Nói chung điều kiện kinh tế của người dân nơi đây khá đầy đủ hơn các làng xã lân cận Tuy nhiên, bên cạnh đó còn có những mặt trái về mặt chính trị, xã hội, tệ nạn xã hội như nghiện hút, trộm cắp ngày càng gia tăng, trẻ em

tuổi vị thành niên hư hỏng nhiều, tình hình sức khoẻ của người dân giảm sút 3.2 SƠ LƯỢC VỀ ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ [4]

3.2.1 Vị trí địa lý

Tống Xá nằm ngay tại trung tâm huyện Ý Yên (cách 100m) Ý Yên là huyện nằm ở phía Tây thành phố Nam Dinh, c6 toa d6 dia ly tir 20°13’ đến

20°27’ vi độ bắc, tir 105°55’ dén 106°09’ kinh dong, phfa Bac gidp voi huyén

Thanh Liêm — Hà Nam, phía Đông giáp huyện Vụ Bản — Nam Định, phía Tây

giáp thị xã Ninh Bình

3.2.2 Khí hậu

Khí hậu huyện Ý Yên mang đây đủ những đặc điểm của tiểu khí hậu

vùng đồng bằng Sông Hồng là khu vực nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa

nhiều, có 4 mùa rõ rệt (xuân, hạ, thu, đông)

* Nhiệt độ

Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 23-24°C, số tháng có nhiệt độ trung binh > 20°C từ 8 - 9 tháng Mùa đông nhiệt độ trung bình là 18,9°C; tháng lạnh nhất là tháng 1 và tháng 2 Mùa hạ nhiệt độ trung bình là 27C; nóng nhất ở tháng 7 và tháng 8

* Độ ẩm

Độ ẩm không khí tương đối cao, trung bình trong năm 80 - 85%, giữa

tháng có độ ẩm lớn nhất và nhỏ nhất chênh lệch không nhiều Tháng có độ ẩm

cao nhất là 90% (tháng 3) thấp nhất là 81% (tháng 11)

* Chế độ mưa

Lượng mưa trung bình trong năm từ 1700 - 1800 mm, phân bố tương đối

đồng đều trên toàn bộ lãnh thổ của huyện Lượng mưa phân bố không đều

trong năm, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 7, lượng mưa chiếm gần 80% lượng

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

mưa cả năm, mùa khô từ tháng I1 đến tháng 4 năm sau, lượng mưa chiếm 20%

lượng mưa cả năm

* Chế độ gió

- Hướng gió thịnh hành thay đổi theo mùa, tốc độ gió trung bình cả năm

là 2 - 3m/s

- Mùa đông: Hướng gió thịnh hành là gió Đông Bắc với tần suet 60 -

70% tốc độ gió trung bình 2,4 — 2,6m/s, những tháng cuối mùa đông, gió có xu hướng chuyển dân về phía đông

- Mùa hè: Hướng gió thịnh hành là gió Đông Nam với tần suất 50 - 70% tốc độ gió trung bình 1,9 - 2,2m/s Tốc độ gió cực đại (khi có bão) là 40m/s

Đầu mùa hè thường xuất hiện các đợt gió tây khô nóng, gây tác động xấu đến cây trồng

3.3 QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT TẠI LÀNG NGHỀ

3.3.1 Sơ lược về quá trình sản xuất của làng nghề

Nguyên liệu đầu vào cho các cơ sở đúc đều là đồ phế liệu (sắt, thép,

gang, đồng, nhôm) được thu mua từ các nơi về Nguyên liệu được nung nóng chảy bằng lò điện (thép) hoặc nhờ nhiệt của than đá (gang, đồng, nhôm), các tạp chất dư thừa có lẫn trong dung dịch nóng chảy sẽ kết vón tạo thành váng

dày màu đen nổi lên gọi là xỉ Lượng xỉ được tạo ra là rất lớn Xỉ này được gạn

bỏ đi, một số ít được tận dụng để nấu lại Trong quá trình nung nóng chảy

nguyên liệu tạo ra nhiều loại khí CO, CO,, SO,, NO,, Tuy từng loại sản phẩm mà còn pha thêm Sĩ, Mn, Cr theo tỉ lệ thích hợp Lượng dung dịch

lỏng này được đổ vào khuôn đã được làm bằng đất sét để nguội ta được thành

phẩm Tuỳ vào loại sản phẩm mà có thể tôi bằng nước (tăng độ cứng, giòn)

hoặc ủ trong lò ủ dùng nhiệt của than đá (tăng độ dẻo) Các sản phẩm đơn giản

sẽ được gia công đánh bóng tại xưởng, các sản phẩm đòi hỏi độ chính xác cao

sẽ chuyển cho các cơ sở gia công bên cạnh

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

Tống Xá bắt đầu phát triển đúc thép từ năm 1998 đến nay, đúc thép chiếm tỉ trọng lớn nhất trong các ngành đúc khác và tạo thu nhập cao hơn vì

Tống Xá bắt đầu phát triển đúc thép từ năm 1998 đến nay, đúc thép chiếm tỉ

trọng lớn nhất trong các ngành đúc khác và tạo thu nhập cao hơn vì nhu cầu tiêu thụ lớn hơn Trước kia, dùng lò nấu thép của Nga, hiện nay thay bằng lò

nấu thép của Trung Quốc tiết kiệm điện hơn (nhiệt độ 3000°C) Mỗi lò nấu

được 750kg thép mất 90 phút Các lò này thường chỉ hoạt động vào ban đêm (22h — 8h) riêng một số chi tiết máy cần độ chính xác cao được làm vào ban

ngày Trung bình mỗi ngày sản xuất (8 tiếng nấu thép), mỗi cơ sở mất 160kw với mức giá 550đ/1kw (điện ban ngày đắt hơn 980đ/1kw) Các sản phẩm của

đúc thép, tấm lót, bánh răng, quả lô, các bạc gối đỡ, bi các loại phục vụ cho nhà máy ximăng, Răng gầu, lưỡi gạt, hàm rập phục vụ cho công trình giao thông, mỏ, xây dựng

Các lò đúc gang công suất nhỏ hơn, diện tích nhà xưởng hẹp hơn Đúc

gang dùng nhiệt của than đá làm nóng chảy nguyên liệu (I kg than đá ứng với

50g gang đầu vào) Lò đúc gang có 3 tầng, dưới cùng là than đá, giữa là đá

xanh, trên cùng là gang, do dùng than đá và đá xanh, gang phế liệu nên lượng

bụi lò nhiều và tạo ra nhiều xỉ lò Mỗi ngày trung bình mỗi cơ sở mất 80 số điện ứng với giá 980đ/1kw Các sản phẩm của đúc gang: Nắp hố ga, chắn sóc

ngành xây dựng, ống dẫn cấp thoát nước bili, con sên máy bơm phục vụ cho

công nghiệp và nông nghiệp, đồ dùng sinh hoạt (xoong, nồi )

Đúc đồng là nghề truyền thống lâu đời nhất của Tống Xá với nhiều sản phẩm mẫu mã đẹp và độ chính xác cao Đúc đồng và đúc nhôm, lò đúc hết sức đơn giản, lò đúc dùng bễ thổi lửa chạy bằng điện để thông gió Các sản phẩm đúc đồng rất đa dạng, chi tiết máy, cánh cửa tàu thuỷ, bạc cho các loại trục

thuyền động cơ, các sản phẩm đúc mỹ nghệ có kỹ thuật tỉnh xảo như : Lọ hoa,

đỉnh, lư hương, tượng đồng có trọng lượng từ 2 kg đến vài trục tấn Các sản phẩm đúc nhôm chủ yếu là chỉ tiết máy công nghiệp và đồ gia dụng

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

Bảng I: Thống kê số lượng sản phẩm, nguyên liệu và lượng xỉ tạo

ra tại các cơ sở sản xuất

Khối lượng Khối lượng Khối lượng | Khối lượng sản

xitaora | pham thu được

3.3.2 Nguôn thải và bãi thải

Khuôn đúc của các CSSX làm bằng đất sét với cát pha trộn với tỷ lệ

thích hợp Đất sét bao gồm chủ yếu là khoáng sét như Caolinit

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

(AI,O,.SiO,.2H,O), Mortmorilonit (A1Si,O,.xH,O), Galoazit (A1,0,.2SiO,.4H,O) [8]

và các tạp chất như cát, sỏi, sắt Sau khi thành phẩm đất sét cháy cùng với xỉ

lò khác nhau (Al;O;, CaO, CuSO,, Mn ) được tập trung thành bãi thải ven

đường, ven cánh đồng là nơi phát thải các chất ô nhiễm vào môi trường đất và nước Mặt khác, chúng còn được người dân lấy về để vượt thổ đất mới, đây là nguyên nhân gây ô nhiễm đất và nước ngầm quanh khu dân cư

Các lò đúc khi dùng than, nhiệt nung nóng sắt thép, đồng, tạo ra một lượng lớn các khí SO,, CO, CO,, NÑO,, Các khí này khi gặp không khí sẽ gây

ra hiện tượng lắng đọng ẩm và lắng đọng khô, tạo thành giọt sương Smog hoặc mua axit

Quá trình gia công, vận chuyển nguyên vật liệu, quá trình nung nóng

sắt, thép tạo ra một lượng lớn các hạt bụi lơ lửng, gây ảnh hưởng cho hệ động

thực vật xung quanh Ngoài ra, các bãi chứa nguyên vật liệu, hoạt động sinh hoạt của người dân, sản xuất nông nghiệp (bón phân, thuốc bảo vệ thực vật )

cũng là nguyên nhân dẫn tới ô nhiễm đất và nước

3.4 ẢNH HƯỞNG TỚI MÔI TRƯỜNG CẢNH QUAN VÀ CON NGƯỜI

3.4.1 Ảnh hưởng do ô nhiễm đất và nước

Tại các bãi thải (xỉ, cát, đất nung) các hợp chất oxit của kim loại kết hợp

với nước trong không khí hoặc nước mưa tạo thành hidroxit

Fe;O; + 3 HO —› 2Fe(OH);

FeO + H;O — Fe(OH), AlO;:+3H;O —› 2AI(OH);

Các hidroxit sẽ ngấm trực tiếp xuống đất, sau đó theo các mạch nước

ngầm lan truyền sang khu vực xung quanh Đặc biệt khi có mưa, các hidroxit cùng với lượng sương axit và bụi lơ lửng trong không khí theo nước mưa rơi xuống làm cho môi trường đất và nước nơi đây nhiễm nặng axit (pH<5), làm

giảm năng suất cây trồng vật nuôi và ảnh hưởng tới sức khoẻ người dân

Sự ô nhiễm nguồn nước và thay đổi thành phần đất ảnh hưởng lớn đến

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình

quá trình hút nước, muối khoáng, sinh trưởng và phát triển của cây Theo điều

tra ở khu vực quanh làng chủ yếu chỉ có các loại cây như: Cam, quýt, chuối

là những loại cây có lớp sáp dày thì sống được Ở các vực nước thì các loài cây

ưa axit, ưa môi trường nhiễm bẩn như bèo tây, rau ngổ, thì sống được Còn

những loài cây như sen, súng, một số loại rong thì không sống được do đó làm

mất cảnh quan

Do hoạt động của các nhà xưởng, việc sử dụng không hợp lý phân bón

và thuốc trừ sâu đã làm nguồn nước sinh hoạt ô nhiễm, cùng với lượng bụi bẩn

đã làm cho phụ nữ trong thôn mắc bệnh phụ khoa chiếm tỉ lệ cao (50 +55%)

[2] trẻ em bị mắc bệnh ngoài da, mẩn ngứa nhiều và còn tiểm ẩn nhiều bệnh tật khác Nếu cứ để tình trạng này thì khách du lịch tới đây sẽ bị ảnh hưởng về

sức khoẻ

3.4.2 Ảnh hưởng do bụi

Quá trình vận chuyển vật liệu, nhiên liệu tạo ra trong không khí một

lượng bụi lớn cùng với bụi lò, bụi của quá trình gia công tạo thành các hạt bụi

có kích thước nhỏ lơ lửng trong không khí Bụi này bám vào bề mặt lá cây

xung quanh khu vực làm cho hiệu suất quang hợp giảm do đó làm cho cây phát

triển chậm Qua quan sát chỉ những cây có lá và thân có lớp sáp dày mới phát triển được, hệ thống thực vật không đa dạng, kém phát triển nên không tạo được không khí trong lành mát mẻ Các hạt bụi lơ lửng trong không khí có thể xâm nhập vào cơ thể người thông qua các con đường: Hô hấp, qua da, qua

miệng, mắt đây là nguyên nhân dẫn tới bệnh ngoài da, bệnh về đường hô hấp

ở công nhân, người dân quanh vùng và khách du lịch

3.4.3 Ảnh hưởng do ô nhiễm không khí

ÔNKK gây hiệu quả to lớn nhất vì không chỉ gây ảnh hưởng ở nguồn

thải mà nó còn lan tỏa ra vùng lân cận nhờ gió theo quy luật khuếch tán QTSX tại làng nghề đã thải vào môi trường một lượng lớn các khí thải CO; CO;; NO;

SO,;

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Bình

Bang 2: Hàm lượng khí sinh ra ở các xưởng sản xuất năm 2007

Lượng khí Hàm lượng | Các khí sinh Khí sinh ra

độ CO; cao làm tăng lượng thán khí Khi người tiếp xúc với môi trường có

nhiều CO; thì nhịp hô hấp tăng (8 lần so với bình thường) do đó nhịp thở sẽ sâu và nhanh nhằm giảm bớt lượng CO; ra khỏi cơ thể [7] Nông độ CO; trong

không khí tăng sẽ dẫn tới phân ly của oxi hemoglobin HbO; Do đó, gây ra hiện tượng thiếu máu, ốm sốt cho người

Nồng độ CO sinh ra cũng tương đối lớn, CO là chất khí nhẹ đễ xâm

nhập vào máu người và động vật kết hợp với Hemoglobin tạo hợp chất Cacboxy hemoglobin (HbCO) khó phân ly lộ người nếu bị nhiễm độc CO có các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, ngạt thở, Ngoài ra, CO cũng ảnh hưởng xấu tới quá trình quang hợp của thực vật

Các chất khí SO,, NO,, CO¿, dễ dàng kết hợp với nước tạo thành các axit tương ứng Trong không khí có hai loại nước: Loại nước bão hoà với không khí tạo thành độ ẩm không khí, loại thứ hai ở dạng ngưng tụ ở mây, mưa đá Các chất khí kết hợp với nước trong độ ẩm không khí tạo thành các giot suong axit (trang thai Smog) Người lao động, du khách đặc biệt là những người đã bị viêm xoang và viêm mũi hít phải sẽ rất nguy hiểm Qua điều tra

thì tỷ lệ người mắc các bệnh về hô hấp, bệnh về phổi, gan là rất cao

Luận văn tết nghiệp GVHD: TS Hoang Nguyén Binh

Bảng 3: TỈỶ lệ người mắc bệnh qua các năm

Số liệu thống kê tại trạm y tế xã Yên Xá

Qua bảng 3 ta thấy bệnh về đường hô hấp, tai nạn ngộ độc cao và có xu

thế gia tăng theo năm Theo người dân phản ánh hiện nay số người mắc bệnh

ung thư ngày càng nhiều, chủ yếu là ung thư phổi và gan

Trạng thái mưa axit thứ hai là trạng thái lắng đọng ẩm Các khí NO,

SO, kết hợp với nước ngưng tụ trong mây, mưa trở thành các axit Khi mưa rơi

xuống các axit này rơi xuống đất làm cho nguồn đất và nước nhiễm axit, nước

mưa nhiều sẽ tràn ngập vào các công trình cầu, cống và nhiễm vào nước sinh hoạt, do đó ảnh hưởng xấu tới sức khỏe của người dân và du khách

3.4.4 Ảnh hưởng do ô nhiễm nhiệt

Nhiệt được thải ra chủ yếu từ lò hồ quang nấu nóng chảy sắt thép vụn

(3000°C) và lò ủ sản phẩm bằng than đá (1600°C) Lượng nhiệt khá lớn cộng

Luận văn tốt nghiệp GVHD: TS Hoàng Nguyễn Bình thêm với hơi nóng tỏa ra từ các khối phôi, thép thành phẩm làm nguội tự nhiên

trong nhà xưởng làm cho nhiệt độ nhà xưởng tăng cao so với nhiệt độ bên ngoài

Bảng 4: Nhiệt độ ở các khoảng cách khác nhau quanh lò nấu thép [2]

Qua bảng 4 ta thấy, nhiệt thải ra ở các cơ sở đúc lớn, sự chênh lệch nhiệt

độ giữa miệng lò với xung quanh lò trong nhà xưởng từ 10 + 15°C

Trong khi hệ thống thông gió của các nhà xưởng thô sơ, mỗi nhà xưởng chỉ có khoảng hai đến ba quạt ba pha, nhà xưởng san sát nhau nên lượng gió

lưu thông ít khó trao đổi với môi trường bên ngoài Nhiệt độ trung bình của

nhà xưởng khoảng 38°C + 40°C, do đó cơ thể phải thường xuyên hạ nhiệt bằng

cách toát mồ hôi

Ngoài nhiệt độ cao lò điện còn tạo ra nguồn ánh sánh có cường độ lớn làm cho mắt luôn bị khô, chói, loá, mỏi làm cho việc lưu động của hình ảnh khác kém hơn Đây là nguyên nhân làm giảm thị lực, mắt bị đục và mờ Theo điều tra tỉ lệ công nhân và người dân xung quanh giảm thị lực ngày càng gia tăng đặc biệt là trẻ em

3.4.5 Ảnh hưởng do tiếng ôn

Tiếng ồn tạo ra từ các va chạm của sắt thép, máy tiện, máy mài, máy

bào đặc biệt là tiếng ồn của máy đập, máy sóc bị, tiếng động cơ phương tiện giao thông, Sự cộng gộp của tất cả các nguồn này đã tạo ra những tiếng có

âm tần cao gây ảnh hưởng lớn tới người lao động và nhân dân quanh vùng Mức ồn trong xưởng sản xuất có khi lên tới trên 112dB vượt quá rất nhiều ngưỡng an toàn của con người (40 +45dB) còn trung bình ở các xưởng