Như chúng ta đã biết, môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ. Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định nhiệm vụ trong hiện tại có thái độ đúng đối với sự phát triển hợp quy luật của tương lai Nhưng những nhận thức. quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử và môn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phương pháp nghiên cứu, học tập không đúng làm giảm sút chất lượng của bộ môn trên nhiều mặt. Tình trạng học sinh không biết những sự kiện lịch sử cơ bản, phổ thông, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức là hiện tượng khá phổ biến ở nhiều trường học nói chung và trường THCS nói riêng. Vì vậy hội nghị BCHTƯ Đảng lần thứ 2 khoá 8 đã nhấn mạnh:
Trang 1Phần I
MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài
Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, cuộc cách mạng khoa học công nghệ như một luồng gió mới thổi vào và làm lay động nhiều lĩnh vực của cuộc sống Hơn bao giờ hết con người đang đứng trước những diễn biến to lớn, phức tạp về lịch sử xã hội và khoa học kỹ thuật Nhiều mối quan hệ mâu thuẫn của thời đại cần được giải quyết trong đó có mâu thuẫn yêu cầu ngành GD – ĐT nói chung và người thầy chúng ta nói riêng phải giải quyết ngay, đó là mâu thuẫn giữa quan hệ sức
ép của khối lượng tri thức ngày càng tăng và sự tiếp nhận của con người có giới hạn, bởi vì sự nhận thức của con người nói chung là tuyệt đối và không có giới hạn song sự thu nhận, hiểu biết kiến thức của mỗi con người đều hữu hạn và tương đối
Nhiệm vụ trên đây đã đặt ra cho người giáo viên bên cạnh việc bồi dưỡng kiến thức chuyên môn thì phải cải tiến phương pháp dạy học nâng cao chất lượng giáo dục để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới
Như chúng ta đã biết, môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ
Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định nhiệm vụ trong hiện tại có thái độ đúng đối với sự phát triển hợp quy luật của tương lai
Nhưng những nhận thức quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử và môn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phương pháp nghiên cứu, học tập không đúng làm giảm sút chất lượng của bộ môn trên nhiều mặt Tình trạng học sinh không biết những sự kiện lịch sử cơ bản, phổ thông, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức là hiện tượng khá phổ biến ở nhiều trường học nói chung và trường THCS nói riêng Vì vậy hội nghị BCHTƯ Đảng lần thứ 2 khoá 8 đã nhấn mạnh:
“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy – học đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh … ”
Trong việc đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học, việc phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa rất quan trọng Bởi vì xét cho cùng công việc giáo dục phải được tiến hành trên cơ sở tự nhận thức, tự hành động Giáo dục phải được thực hiện thông qua hành động và hành động của bản thân (tư duy và thực tiễn) Vì vậy việc khơi dậy, phát triển ý thức, ý chí, năng lực, bồi dưỡng, rèn luyện phương pháp tự học là con đường phát triển tối ưu của giáo dục
Qua nhiều năm giảng dạy môn lịch sử lớp 9 ở trường THCS đặc biệt là từ khi thực hiện thay sách giáo khoa và đổi mới phương pháp dạy học tôi nhận thấy đây là một vấn đề bổ ích về lí luận cũng như thực tiễn.Nó có ý nghĩa rất lớn đối với việc nâng cao chất lượng bộ môn bởi vì đối tượng
là học sing lớp 9 thì về mặt thể chất cũng như tinh thần, sự nhận thức, năng lực tư duy … của các
em đã phát triển ở mức độ cao hơn các em ở khối dưới Nếu được khơi dậy đúng mức tính tích cực,
sự chủ động trong học tập cũng như các hoạt động khác không những làm cho các em thu nhận được một lượng tri thức tốt nhất cho bản thân mà còn là cơ sở vững chắc để các em bước vào bậc THPT –nơi mà các em sẽ phải có năng lực tư duy và ý thức tự học cao hơn
Từ trước tới nay đã có rất nhiều người đề cập đến vấn đề phát huy tích tính cực của học sinh trong học tập lịch sử từ bậc THCS đến đại học Tuy nhiên những vấn đề mà các nhà nghiên cứu đưa
ra chỉ áp dụng vào một bậc học cụ thể mà ít đi sâu vào một khối lớp cụ thể vì vậy trong khuôn khổ bài viết này tôi chỉ xin lưu ý đến một khía cạnh gắn liền với việc giảng dạy nhiều năm môn lịch sử,
đó là một số biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 với mục đích là góp một phần nhỏ
bé vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sử nói chung và môn lịch sử lớp 9 nói riêng ở trường THCS nơi tôi đang giảng dạy, đồng thời cũng là để trao đổi, học tập kinh nghiệm của các thầy giáo, các đồng nghiệp nhằm nâng cao trình độ chuyên môn cũng như phương pháp dạy học
*****************************************************
Trang 2Những vấn đề mà tôi nêu ra trên cơ sở được trang bị những kiến thức cơ bản nhất, phương pháp dạy học lịch sử cũng như việc sử dụng phương pháp quan sát, thực nghiệm sư phạm ở trường THCS
Từ trước tới nay vẫn còn tồn tại một quan niệm sai lầm cho rằng người thầy giáo giỏi là người có kiến thức uyên bác, một thầy giáo – Từ điển bách khoa Nếu thầy giáo chỉ làm chức năng truyền thụ kiến thức thì sẽ thực hiện phương châm “Thầy giáo là trung tâm’’ học sinh sẽ thụ động tiếp nhận kiến thức, sẽ học thuộc lòng những gì thầy giáo giảng và cho ghi cũng như trong sách đã viết Đó chính là cách giảng dạy giáo điều, nhồi sọ biến giáo viên thành người thuyết trình, giảng giải và học sinh thụ động tiếp nhận những điều đã nghe, đã đọc Có nhà giáo dục đã gọi đó là cách “ Nhai kiến thức rồi mớm cho học sinh’’
Chúng ta đều biết rằng việc dạy học được tiến hành trong một quá trình thống nhất gồm hai khâu
có tác dụng tương hỗ nhau: giảng dạy và học tập Cả việc giảng dạy và học tập đều là một quá trình nhận thức, tuân theo những quy luật nhận thức
Nhận thức trong dạy học được thể hiện trong hoạt động của giáo viên và học sinh đối với việc truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học được quy định trong chương trình với những phương pháp dạy học thích hợp, những phương tiện hình thức cần thiết để đạt được kết quả nhất định đã đề ra
Từ lâu các nhà sư phạm đã nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của việc phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập Nhà giáo dục người Đức là Disterverg đã khẳng định đúng đắn rằng: “Người giáo viên tồi truyền đạt chân lí, người giáo viên giỏi dạy cách tìm ra chân lí’’
Điều này có nghĩa rằng người giáo viên không chỉ giới hạn công việc của mình ở việc đọc cho học sinh ghi chép những kiến thức có sẵn, bắt các em học thuộc lòng rồi kiểm tra điều ghi nhớ của các em thu nhận được ở bài giảng của giáo viên hay trong sách giáo khoa Điều quan trọng là giáo viên cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản (bao gồm kiến thức khoa học, sự hiểu biết về các quy luật, nguyên lí và các phương pháp nhận thức…) làm cơ sở định hướng cho việc tự khám phá các kiến thức mới, vận dụng vào học tập và cuộc sống Vì vậy việc khơi dậy, phát triển tri thức, ý chí, năng lực bồi dưỡng, rèn luyện về học tập là con đường phát triển tối ưu của giáo dục – đó chính
là con đường lấy học sinh làm trung tâm, làm chủ thể của việc nhận thức với sự hướng dẫn, giáo dục tích cực có hiệu quả của giáo viên Điều này được thực hiện trên cơ sở hoạt động tích cực, tự giác của học sinh Đây là tính ưu việt của phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh được gọi
là phương pháp dạy học mới để phân biệt với phương pháp dạy học cũ hay còn gọi là kiểu dạy học truyền thống
Chính vì những lí do nêu trên, tôi quyết định chọn đề tài này
2 Nhiệm vụ của đề tài :
Trên cơ sở những lý luận dạy học, kinh nghiệm giảng dạy và thực tiễn của địa phương tìm ra những biện pháp dạy học môn Lịch sử theo phương pháp dạy học tích cực, áp dụng vào thực tế giảng dạy ở Trường THCS Nguyễn Thái Học
3 Giới hạn của đề tài
Trong phạm vi khả năng và trách nhiệm của mình, tôi vận dụng vấn đề mà bài viết này đề cập đến, đó là việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn Lịch sử Bởi thời gian
có hạn đề tài tôi nghiên cứu chỉ giới hạn trong hai lớp 9 do tôi giảng dạy
4 Phương pháp nghiên cứu :
Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp sau đây :
1) Phương pháp nghiên cứu lý luận
2) Phương pháp khảo sát thực tiễn
3) Phương pháp phân tích
4) Phương pháp tổng hợp
5) Phương pháp khái quát hóa
6) Phương pháp quan sát
7) Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
6 Thời gian nghiên cứu :
Từ ngày 5/9/2008 đến 30/12/2008
Trang 3Phần II NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I Khảo sỏt thực tiễn
Để thực hiện đề tài này, tụi đó tiến hành khảo sỏt, thực nghiệm trờn hai lớp 9 mà bản thõn trực tiếp giảng dạy Ngay từ đầu năm học, tụi đó tiến hành kiểm tra khảo sỏt Kết quả thu được như sau:
Lớp 9A: Giỏi:
Khỏ:
TB:
Yếu:
Lớp 9A: Giỏi:
Khỏ:
TB:
Yếu:
II Cơ sở lớ luận
Về lớ luận và thực tiễn, việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9 trong học tập mụn lịch sử
là điều cần thiết và quan trọng để nõng cao hiệu quả giỏo dục Đú chớnh là lớ do chủ yếu để nghiờn cứu vấn đề này Nội dung gồm 4 phần:
Phần thứ nhất: Cơ sở lớ luận của việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9 trong học tập lịch sử
ở trường THCS
Phần thứ hai: Thực tiễn của việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9 trong học tập lịch sử ở trường THCS hiện nay
Phần thứ ba: Những biện phỏp sư phạm để phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9
CHƯƠNG I
Cơ sở lớ luận của việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9 trong dạy học lịch sử ở
trườngTHCS
Hiện nay cú nhiều quan niệm, ý kiến khỏc nhau về vấn đề phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh trong dạy học núi chung, dạy học lịch sử núi riờng Việc xõy dựng cơ sở lớ luận là điều quan trọng trong thực tiễn dạy học bộ mụn
Xuất phỏt từ yờu cầu thực tiễn đối với học sinh lớp 9 là lớp cuối bậc THCS vỡ vậy mục tiờu giỏo dục đặt ra ở đõy là cỏc em phải nắm được những kiến thức cơ bản nhất lịch sử dõn tộc cũng như lịch
sử thế giới được xuyờn suốt từ lớp 6 đến lớp 9 Cỏc em phải được rốn luyện ở mức độ cao hơn khả năng tự học, tự nhận thức và hành động cũng như cú những tỡm tũi trong tư duy, sỏng tạo
So sỏnh kiểu dạy học truyền thống và phương phỏp dạy học nhằm phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh chỳng ta thấy rừ những điều khỏc biệt cơ bản Xin trớch dẫn một vài vớ dụ của giỏo sư Phan Ngọc Liờn để thấy rừ sự khỏc biệt đú
KIỂU DẠY HỌC TRUYỀN THỐNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCHCỰC CỦA HỌC SINH
1 Cung cấp nhiều sự kiện được xem là tiờu chớ
cho chất lượng giỏo dục , nhớ tốt , thuộc lũng
2 Giỏo viờn là nguồn kiến thức duy nhất Phần
lớn thời gian trờn lớp dựng cho giỏo viờn giảng
học sinh chỉ chăm chỳ nghe và ghi lại lời giỏo
1 Cung cấp những kiến thức cơ bản, đợc lựa chọn phù hợp với yêu cầu trình độ của học sinh, nhằm vào mục tiêu đào tạo
2 Ngoài lời giảng của giáo viên trên lớp, học sinh đợc tiếp xúc với những nguồn kiến thức khác: Vốn kiến thức đã học, kiến thức của bạn bè,trong sách giáo khoa, tài liệutham khảo,đồ dùng trực quan, thực tế cuộc sống Học sinh
*****************************************************
Trang 43 Học sinh chỉ làm việc một mỡnh Trờn lớp, ở
nhà hoặc với giáo viên khi kiểm tra
4 Việc ghi chép đợc đơn giản hóa, làm sao cho
dễ nhớ
5 Các môn học chỉ dừng lại ở câu hỏi ,bài
tập,thực hành một cách thụ động Việc đánh giá
kết quả học tập đợc đo bằng trí nhớ
6 Việc học lí thuyết không gắn với thực hành
nhất là các môn khoa học xã hội và nhân văn
7 Nguồn kiến thức thu nhận của học sinh rất
hạn hẹp, thờng giới hạn ở bài giảng của giáo
viên, sách giáo khoa, phòng thí nghiệm, tài liệu
tham khảo
chăm chú nghe giảng nhận thức và ghi những
điều mình tiếp nhận(kiến thức mới, vấn đề đợc
đặt ra, phơng pháp)
3 Học sinh ngoài việc tự làm việc, Còn trao đổi, thảo luận với các bạn trong tổ ,trên lớp ,ngoài giờ học hoặc đề xuất ý kiến, thắc mắc, Trao đổi với giáo viên
4 Các vấn đề thu nhận ngoài ghi chép còn đợc thể hiện ở các Bảng biểu, mô hình, các phơng Tiện trực quan,qui ớc, giúp cho Học sinh trên cơ
sở nhớ, biết để hiểu sâu sắc và do đó nhớ kĩ, hiểu sâu, nắm chắc các vấn đề
5 Ngoài câu hỏi kiểm tra, bài tập thực hành, học sinh đợc tự đặt vấn đề, câu hỏi để trình bày, trao
đổi ,đợc nêu ý kiến của riêng của mình Sự đánh giá kết quả học tập căn cứ vào trình độ hiểu biết của học sinh, đòi hỏi học sinh phải lập luận
6 Việc dạy lí thuyết để nâng cao trình độ nhận thức của học sinh, làm cơ sở để vận dụng những kiến thức đã học vào thực hành bộ môn và trong cuộc sống, qua đó củng cố, làm phong phú kiến thức đã học
7 Nguồn kiến thức của học sinh rất phong phú,
đa dạng Lời nói, tài liệu viết, đồ dùng trực quan thực tế cuộc sống, các nguồn kiến thức đợc sử dụng phù hợp với mục đích, yêu cầu, trình độ học tập của học sinh
Nh vậy qua so sánh hai kiểu dạy học trên thì ta thấy phơng pháp phát huy tính tích cực của học sinh sẽ đem lại hiệu quả cao hơn Tuy nhiên nó đòi hỏi giáo viên và học sinh phải đợc “tích cực hoá’’ trong quá trình dạy – học, phải chủ động sáng tạo Cần phải tiếp thu những điểm cơ bản có tính nguyên tắc của cách dạy truyền thống song phải luôn luôn đổi mới, làm một cuộc cách mạng trong ngời dạy và ngời học để khắc phục sự bảo thủ, thụ động nh: Giáo viên chỉ chuẩn bị giảng những điều học sinh dễ nhớ, học sinh chỉ chú trọng ghi lời giảng của giáo viên và kiến thức trong sách để trình bày lại khi kiểm tra
CHƯƠNG II
Thực tiễn của việc dạy học phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh lớp 9 trong trường
THCS hiện nay
Trong vài năm gần đõy, bộ mụn lịch sử núi chung và mụn lịch sử lớp 9 núi riờng trong trường THCS đó được chỳ trọng hơn trước Điều đú được thể hiện ở chỗ mụn lịch sử được xếp ngang hàng với cỏc mụn khỏc như Lớ, Hoỏ… được tổ chức thi tuyển học sinh giỏi cỏc cấp được cung cấp thờm cỏc trang thiết bị và tài liệu tham khảo phục vụ cho việc dạy và học
Tuy nhiờn qua gần 10 năm giảng dạy bộ mụn này tụi thấy rằng việc dạy học mụn lịch sử hiện nay vẫn cũn giặp rất nhiều khú khăn, trở ngại nhất là việc phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh tuy đó được phổ biến, học tập bồi dưỡng thường xuyờn theo chu kỳ nhưng kết quả đạt được khụng đỏng là bao Điều đú đó dẫn đến chất lượng bộ mụn đối với học sinh lớp 9 khi ra trường là khụng cao, chưa đỏp ứng được nhu cầu giỏo dục và mục tiờu đào tạo đặt ra
Thực trạng của vấn đề này cú thể giải thớch ở những nguyờn nhõn cơ bản sau đõy :
– Thứ nhất là vẫn tồn tại một quan niệm cố hữu cho rằng mụn Lịch sử cũng như Địa lớ, Kĩ thuật, Thể dục, GDCD … đều là những mụn phụ Điều này được thể hiện việc quan tõm đến chất lượng
bộ mụn từ cấp lónh đạo chưa đỳng mức Theo tỡm hiểu của cỏ nhõn tụi nhiều trường khụng cú giỏo viờn chuyờn sử mà giỏo viờn dạy Văn, Địa lớ … cú thể dạy sử do đú khụng đỏp ứng yờu cầu của bộ mụn đặc biệt trong giai đoạn hiện nay
Trang 5– Thứ hai là về cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy và học tập tuy đã được đầu tư nhưng vẫn còn thiếu so với yêu cầu giáo dục hiện nay Tình trạng dạy chay vẫn còn khá phổ biến Trong suốt quá trình học bộ môn từ lớp 6 đến lớp 9 cả thầy và trò chưa bao giờ có điều kiện tham quan một di tích lịch sử vì không có kinh phí Điều đó làm cho vốn kiến thức kiến thức của các em chỉ bó gọn trong sách vở và bài giảng
– Nguyên nhân thứ ba là việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh lớp 9 trong học tập bộ môn lịch sử còn nhiều hạn chế một phần là do chính những cơ chế, những quy định từ cấp trên Trong những năm trở lại đây môn lịch sử được quan tâm nhiều hơn, đồ dùng, tài liệu học tập được cung cấp đầy đủ hơn nhưng do nhu cầu của xã hội nên học sinh ít thích học môn lịch sử
– Ngoài ra cách tổ chức một số cuộc thi cử cũng còn nhiều hạn chế, đó là chỉ chú trọng về mặt kiểm tra lí thuyết mà coi nhẹ bài tập thực hành, không chú ý đến việc phát triển năng lực sáng tạo – Cuối cùng điều quan trọng là ý thức trách nhiệm của mỗi giáo viên Sự nguy hại của việc “thi
gì học nấy” làm cho học vấn của học sinh bị què quặt, thiếu toàn diện Tình trạng mù lịch sử hiện nay ở không ít học sinh là hậu quả tất yếu của việc học lệch, không toàn diện Đó là chưa kể đến việc coi thi, chấm thi chưa nghiêm túc, đúng mực nhằm đảm bảo thành tích của nhà trường, của cá nhân… làm cho kết quả học tập cua học sinh không đúng thực chất
Phương pháp dạy học là một khoa học đồng thời cũng là một nghệ thuật Không có phương pháp nào là vạn năng có thể thay thế các phương pháp khác Vì vậy phải biết kết hợp đồng thời các phương pháp với nhau
Bộ môn lịch sử ở trường THCS được giảng dạy với tư cách là môn khoa học mà đặc trưng cơ bản của nó là học sinh không trực tiếp quan sát Sự kiện lịch sử là cơ sở của nhận thức lịch sử Muốn học sinh nắm được những kiến thức phổ thông cơ bản của khoa học lịch sử thì trước hết phải cung cấp cho các em một hệ thống những sự kiện lịch sử cơ bản Không khí lịch sử của giờ học phải được tạo ra bởi chính sự sống động của các sự kiện lịch sử Sự kiện đó phải được học sinh thể hiện lại một cách sinh động, cụ thể, có hình ảnh Chính vì vậy các biện pháp sư phạm được áp dụng trong giờ lịch sử trước hết phải khôi phục lại được bức tranh quá khứ, từ đó định hướng từng bước giúp các em từ sự kiện lịch sử mà khám phá bản chất sự kiện, hiện tượng hay quá trình lịch sử Trên
cơ sở đó hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, giáo dục tư tưởng tình cảm, bồi dưỡng truyền thống dân tộc
Cấu trúc của giờ học phải linh hoạt, mềm dẻo gây được hứng thú bất ngờ và hấp dẫn cho học sinh Không nhất thiết cứ phải tiến hành giờ học theo trình tự các bước
Ví dụ: Không nhất thiết vào đầu giờ học là kiểm tra bài cũ, cuối giờ học là củng cố kiến thức bài học mà có thể kiểm tra bài cũ của học sinh ngay khi cung cấp kiến thức mới
Nếu vận dụng tốt cấu trúc của giờ học sẽ tránh được sự nhàm chán, công thức mà học sinh đã biết trước khi vào giờ học
Phải xuất phát từ đối tượng cụ thể ở từng lớp học trong toàn khối lớp 9 để xem xét khả năng tự nhận thức của học sinh mà tìm biện pháp phát triển ở các em mặt nào đó của tư duy lịch sử Tư duy bao giờ cũng xuất phát từ cái cụ thể Tư duy lịch sử bao giờ cũng nhiều nội dung, nhiều cấp độ từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp Đó là tư duy tái tạo, trí tưởng tượng, khả năng phân tích, so sánh, tư duy tổng hợp, tư duy lô gíc…
Chính vì vậy , ngoài việc sử dụng các biện pháp dạy học , người giáo viên cần phải phân loại được các sự kiện , hiện tượng lịch sử , xem kiến thức đó phát triển tư duy nào cho học sinh
Chương III Các biện pháp sư phạm để phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong học tập môn lịch sử
*****************************************************
Trang 61) Sử dụng SGK nhằm phát triển tư duy cho học sinh
a) Sử dụng SGK để trình bày bài giảng:
Sau khi soạn giáo án xong, cần nghiên cứu nội dung toàn bài trong SGK, xác định kiến thức cơ bản của bài, hiểu rõ nội dung tinh thần mà tác giả mong muốn ở học sinh về từng mặt giáo dục, giáo dưỡng, phát triển … sau đó đi sâu vào từng mục, tìm ra kiến thức cơ bản của mục đó, sự liên quan của kiến thức đó với kiến thức cơ bản của toàn bài Mỗi bài có từ 2 đến 3 mục nhưng không nên dàn đều về mặt thời gian cũng như khối lượng kiến thức của từng phần mà phải xác định phần nào lướt qua, phần nào là trọng tâm thì dành thời gian nhiều hơn
Ví dụ: Khi dạy bài “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược kết thúc (1953– 1954) bài gồm có 4 mục thì mục II là mục quan trọng nhất, do dó phải đầu tư thời gian nhiều nhất Trong bài dạy thường có các tranh ảnh, bản đồ … nếu không có bản đồ in sẵn thì ta phải phóng
to bản đồ trong SGK để phục vụ bài dạy
Như vậy SGK là điểm tựa để người giáo viên xác định kiến thức cơ bản, xác định các khái niệm cần hình thành cho học sinh, là sự gợi ý để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng, vừa phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học sinh
b) Sử dụng SGK trong quá trình dạy học trên lớp:
Trong giờ học, học sinh thường theo dõi bài giảng của giáo viên rồi đối chiếu, so sánh với SGK, thậm chí có những em không thích ghi theo bài giảng của giáo viên mà lại chép trong SGK Vì vậy bài giảng của giáo viên không nên lặp lại ngôn ngữ trong SGK mà nên diễn đạt bằng ngôn ngữ của mình
Ví dụ: Khi dạy bài Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946– 1954) khi dạy phần IV chiến dịch Việt Bắc thu đông năm 1947 giáo viên có thể vừa chỉ bản đồ vừa phân tích:
– Sáng 7– 10 –1947 thực dân Pháp cho một cánh quân nhảy dù xuống Bắc cạn, Chợ Mới, Chợ đồn
– Một cánh quân bộ từ Lạng sơn lên Cao bằng rồi từ Cao bằng đánh xuống Bắc cạn tạo thành gọng kìm bao vây phía đông và phía bắc căn cứ địa Việt Bắc
– Ngày 9– 10– 1947 một binh đoàn hỗn hợp ngược sông Hồng, sông Lô, sông Gâm lên thị xã Tuyên quang, Chiêm hoá bao vây phía tây căn cứ địa Việt Bắc
Trong SGK ở phần lớn các bài đều có các đoạn chữ in nhỏ, in nghiêng Kiến thức được thể hiện
ở các đoạn này rất quan trọng – là nguồn tư liệu mới làm nổi bật nội dung cơ bản của bài Chính vì vậy giáo viên phải sử dụng triệt để Nếu nó đề cập những vấn đề khó, phức tạp thì giáo viên miêu tả hoặc kể chuyện, nếu dễ có thể cho học sinh cùng đọc hoặc một em đọc to cho cả lớp nghe để các
em cảm thụ về những sự kiện, hiện tượng lịch sử trong đoạn đó
c) Hướng dẫn học sinh sử dụng SGK để học ở nhà:
Đối với học sinh lớp 9 thì khả năng tự học ở nhà một cách độc lập đã khá cao, giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thể, vưà sức với các em Nếu hoàn thành tốt thì đó chính là điều kiện để tư duy của các
em phát triển
Ví dụ: Khi học bài “Cách mạng Việt Nam trước khi Đảng cộng sản ra đời’’ giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập để nêu rõ sự thành lập và hoạt động của ba tổ chức cách mạng bằng cách lập bảng so sánh:
Tên tổ chức Thời gian thành lập Bộ phận lãnh đạo Thành phần tham gia Chủ trương hoạt động
2) Sử dụng hệ thống các câu hỏi trong dạy học lịch sử lớp 9 để phát triển tư duy cho học sinh
Trang 7Để sử dụng tốt hệ thống các câu hỏi trong quá trình dạy học chúng ta cần lưu ý mấy điểm sau: – Câu hỏi phải vừa sức, đúng đối tượng, không quá khó hoặc quá dễ
– Mỗi giờ học chỉ nên sử dụng từ 5 đến 7 câu hỏi Sau mỗi chương có câu hỏi bài tập
– Triệt để khai thác các câu hỏi trong SGK kết hợp với câu hỏi sáng tạo
a) Nêu câu hỏi đầu giờ học:
Đầu giờ học giáo viên có thể kiểm tra hay không kiểm tra kiến thức bài cũ Nhưng trước khi cung cấp kiến thức của bài học cho học sinh, giáo viên cần nêu ngay câu hỏi định hướng cho học sinh Đây là loại câu hỏi có tính chất bài tập, muốn trả lời phải huy động kiến thức của từng bài Tuy nhiên khi nêu câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên cung cấp cho các em đầy đủ sự kiện thì các em mới trả lời được
Ví dụ: Khi dạy bài: Bước phát triển mới của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược, thì đầu giờ học giáo viên có thể đặt câu hỏi cho cả lớp suy nghĩ: Tại sao lại khẳng định từ chiến thắng Việt Bắc thu đông 1947 đến chiến thắng Biên giới thu đông 1950 là một bước phát triển của cuộc kháng chiến? Các em chú ý theo dõi bài giảng va SGK để trả lời
b) Xác định mối liên hệ giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài học
Ví dụ: Trong bài “Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945…’’ giáo viên đặt hai câu hỏi về điều kiện khách quan và chủ quan (thời cơ) của cách mạng tháng Tám để làm nổi bật nguyên nhân thắng lợi Những kiến thức này được sắp xếp viết vào giấy trong cho vào máy chiếu để học sinh quan sát tìm ra mối liên hệ giữa chúng
Như vậy so sánh những kiến thức ở bảng trên thì học sinh sẽ phân biệt được đâu là điều kiện khách quan, đâu là điều kiện chủ quan Điều đó giúp các em không những nắm về kiến thức mà còn
có tác dụng giáo dục, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển tư duy
c) Xây dựng hệ thống câu hỏi trên lớp:
Câu hỏi phải được giáo viên chuẩn bị từ khi soạn giáo án, phải dự kiến nêu ra lúc nào? Học sinh
sẽ trả lời ra sao? Đáp án trả lời thế nào? Cần tránh câu hỏi mà các em chỉ cần trả lời một cách đơn giản là “Có” hay “Không’’, “Đúng’’ hay “Sai’’, hoặc câu hỏi quá dễ làm học sinh thoả mãn đi đến chủ quan về vốn hiểu biết của mình
Thông thường, căn cứ vào tính chất, đặc điểm của các kiến thức lịch sử mà có thể nêu các loại câu hỏi sau:
– Câu hỏi về sự phát sinh của các sự kiện, hiện tượng lịch sử như nguyên nhân sâu xa, nguyên nhân trực tiếp hay hoàn cảnh lịch sử của sự kiện, hiện tượng đó
– Câu hỏi về quá trình diễn biến, phát triển của sự kiện, hiện tượng lịch sử như diễn biến các cuộc khởi nghĩa, các cuộc cách mạng hoặc các cuộc cách mạng hoặc các cuộc chiến tranh
– Câu hỏi nêu lên đặc trưng, bản chất của các hiện tượng lịch sử bao gồm sự đánh giá và thái độ của học sinh đối với các hiện tượng lịch sử ấy
Ví dụ: Em hãy đánh giá vai trò của Nguyễn ái Quốc đối với sự thành lập Đảng cộng sản Việt nam – Câu hỏi tìm hiểu kết quả, nguyên nhân thắng lợi (thất bại) và ý nghĩa lịch sử các sự kiện hiện tượng lịch sử
– Câu hỏi đối chiếu, so sánh giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử cùng loại với nhau
Ví dụ: Khi dạy bài “Cách mạng Việt Nam trước khi Đảng cộng sản ra đời’’ có thể cho học sinh so sánh ba tổ chức cách mạng về tổ chức, hoạt động …
Một điều cần lưu ý là phải động viên, khuyến khích học sinh tham gia trả lời câu hỏi dưới nhiều hình thức như khen ngợi, đánh giá, cho điểm …
3) Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sư lớp 9 để phát huy tính tích cực của học sinh
Đồ dùng trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ kết hợp chặt chẽ cho được hai hệ thống tín hiệu với nhau: tai nghe, mắt thấy tạo điều kiện cho học sinh
dẽ hiểu, nhớ lâu, phát triển năng lực chú ý quan sát, hứng thú của học sinh Tuy nhiên nếu không sử
*****************************************************
Trang 8dụng tốt, đúng mức và bị lạm dụng thì dễ làm học sinh phân tán sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản chủ yếu
Đồ dùng trực quan có nhiều loại Mỗi loại lại có cách sử dụng riêng Sau đây là một số cách sử dụng cơ bản:
a) Phương pháp sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong sách giáo khoa
Hình vẽ tranh ảnh trong SGK là một phần đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học Từ việc quan sát, học sinh sẽ đi tới công việc của tư duy trừu tượng Thông qua quan sát miêu tả, tranh ảnh học sinh được rèn luyện kỹ năng diễn đạt, lựa chọn ngôn ngữ Từ việc quan sát thường xuyên các tranh ảnh lịch sử, giáo viên luyện cho các em thói quen quan sát và khả năng quan sát vật thể một cách khoa học, có xem xét, phân tích, giải thích để đi đến những nét khái quát rút ra những kết luận lịch sử
Ví dụ: Khi dạy bài “Hoạt động của Nguyễn ái Quốc ở nước ngoài (1919– 1925)’’ giáo viên cho học sinh quan sát bức ảnh lãnh tụ Nguyễn ái Quốc đang phát biểu ý kiến tại đại hội Tua (12– 1920) Sau khi tường thuật giáo viên cho học sinh cảm nhận được việc Nguyễn ái Quốc bắt đầu tiếp thu chủ nghĩa Mác – Lê nin để truyền bá vào Việt Nam từ đó có tình cảm tự hào về con người nguyễn ái Quốc
Như vậy việc sử dụng tranh ảnh vừa khai thác được nội dung lịch sử thể hiện trong tranh ảnh
bổ sung cho bài giảng, vừa phát huy được năng lực tư duy cho học sinh, kích thích trí tưởng tượng phong phú, tạo hứng thú học tập cho các em
b) Sử dụng chân dung các nhân vật lịch sử trong SGK
Học sinh lớp 9 bậc THCS cũng như các lớp khác rất thích xem tranh ảnh, chân dung các nhà cách mạng, các anh hùng dân tộc, các vị lãnh tụ, các nhà phát minh khoa học, các nhà hoạt động văn hoá nghệ thuật Các em không chỉ chú ý miêu tả bề ngoài mà còn chú ý phân tích nội dung, tính cách, hành vi thể hiện ở tranh ảnh
Vì vậy giáo viên phải làm nổi bật tính cách nhân vật để gây hứng thú cho học sinh, kích thích óc
tò mò, phát triển năng lực nhận thức Từ đó làm cho các em khâm phục, học tập được đạo đức, tài năng của họ
Tuy nhiên phải chọn thời gian phù hợp để đưa chân dung của nhân vật lịch sử ra Khi sử dụng, giáo viên phải phân tích, định hướng cho học sinh, tự mình đánh giá vai trò, tính cách của nhân vật
Ví dụ: Khi dạy bài “Đảng cộng sản Việt Nam ra đời’’ khi dạy đến mục “Luận cương chính trị 10 – 1930’’ giáo viên cho học sinh quan sát bức ảnh Trần Phú Sau đó cho học sinh phát biểu nêu lên sự hiểu biết về nhân vật lịch sử này, giáo viên kể cho các em nghe về tiểu sử, quá trình hoạt động cách mạng và khí tiết của người chiến sĩ cộng sản Trần Phú – Tổng bí thư đầu tiên của Đảng ta
c) Sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử
Bản đồ là phương tiện trực quan rất quan trọng và sinh động trong dạy học lịch sử Trên bản đồ lịch sử các sự kiện luôn được thể hiện một không gian , thời gian , địa điểm cùng một số yếu tố địa
lí nhất định
Ví dụ: Nếu chỉ dùng lời giáo viên khó có thể tạo cho học sinh biểu tượng về tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ mà thực dân Pháp và cố vấn Mĩ cho là “một pháo đài bất khả xâm phạm’’, “một cối xay thịt Việt minh’’ Nếu giáo viên biết kết hợp sử dụng bản đồ chiến trường Đông dương 1953–1954, bản đồ chiến dịch Điện Biên Phủ và một số hình ảnh khác thì học sinh có thể hiểu được khá rõ về vấn đề này: Điện Biên Phủ có núi cao bao bọc, hiểm trở, là vị trí chiến lược có thể kiểm soát cả chiến trường Lào và Bắc bộ
Thông qua quan sát bản đồ, đọc kí hiệu, nội dung lịch sử được biểu diễn trên bản đồ, việc sử dụng bản đồ lịch sử còn góp phần phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ, đặc biệt là kĩ năng đọc bản đồ, củng cố thêm kiến thức về Địa lí
Chú ý: Khi sử dụng bản đồ nhất thiết phải giới thiệu cụ thể cho các em kí hiệu ghi trên bản đồ, đồng thời tập cho các em quan sát, đọc bản đồ và tìm hiểu nội dung lịch sử được thể hiện trên bản đồ
Trang 9d) Sử dụng máy chiếu trong dạy học lịch sử
Sử dụng máy chiếu là một phương pháp mới trong dạy học lịch sử Một số tranh ảnh, phần bài học quan trọng giáo viên có thể pho to hoặc viết vào giấy trong sau đó đưa lên máy chiếu học sinh
sẽ thấy thích thú hơn, nhớ lâu hơn khi được học trên máy chiếu
e) Sử dụng giáo án điện tử
Đây là một phương pháp dạy học hiện đại nhất hiện nay, việc sử dụng các thiết bị dạy học này cũng không phải là điều dễ dàng, bản thân tôi cũng chưa từng dạy mà mới chỉ được dự một, hai tiết của các đồng nghiệp đã dạy thì cảm thấy rất thích, học sinh thì đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác, hiệu quả thu được rất cao Song để dạy được một giờ như vậy phải có sự chuẩn bị rất công phu, phải biết sử dụng các phương tiện hiện đại Bản thân tôi trong thời gian tới sẽ cố gắng để dạy theo phương pháp này
II Kết quả thực tế
Qua việc áp dụng những vấn đề nêu trên trong công tác giảng dạy môn Lịch sử hai lớp 9 Kết thúc học kì I, tôi đã thu được kết quả như sau:
Lớp 9A: Giỏi:
Khá:
TB:
Yếu:
Lớp 9A: Giỏi:
Khá:
TB:
Yếu:
*****************************************************
Trang 10Phần III KẾT LUẬN
Như vậy việc phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong dạy học lịch sử ở trường THCS là một việc làm rất quan trọng và có ý nghĩa lớn cần được mỗi thầy giáo, cô giáo quán triệt một cách sâu sắc và vận dụng sáng tạo trong công tác giảng dạy của mình, trong hoạt động nội khoá cũng như hoạt động ngoại khoá Tuy nhiên để làm tốt việc này cần có sự chuyển biến mạnh mẽ mang tính cách mạng trong phương pháp dạy – học lịch sử và phải có thời gian kiểm nghiệm sự đúng đắn của nó so với kiểu dạy truyền thống Mỗi giáo viên sau khi vận dụng các phương pháp dạy học vào từng bài phải có sự nhận xét, đánh giá, rút kinh nghiệm và trao đổi, phổ biến với đồng nghiệp để khẳng định những biện pháp sư phạm trong việc nâng cao chất lượng bộ môn Cần trách khuynh hướng “tách lí thuyết với thực tế”
Muốn thực hiện tốt điều này, đòi hỏi người giáo viên ngoài năng lực chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm thì phải có ý thức trách nhiệm cao, phải có cái tâm mang đặc thù của nghề dạy học bởi vì phương pháp dù hay đến mấy nhưng người thầy không có trách nhiệm cao, không yêu nghề và thương yêu học sinh hết mực thì cũng không đem lại kết quả như mong muốn Có như vậy chúng ta mới góp phần đào tạo thế hệ trẻ thành những người lao động làm chủ nước nhà: có trình độ văn hoá
cơ bản, phẩm chất đạo đức tốt, có sức khoẻ, thông minh sáng tạo … đáp ứng được những yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội của đất nước trong thời đại công nghiệp hoá – hiện đại hoá
Do năng lực còn hạn chế và thời gian hoàn thành đề tài không nhiều nên đề tài của tôi còn nhiều thiếu sót, là một giáo viên có kinh nghiệm giảng dạy chưa nhiều, nên những vấn đề tôi đề xuất trong
đề tài không thể tránh khỏi những sai sót Chính vì vậy, tôi rất mong có sự đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp để đề tài của tôi hoàn thiện hơn Tôi xin trân trọng cảm ơn !
Người thực hiện Nguyễn Thị Thanh Huyền ĐÁNH GIÁ, NHẬN XÉT CỦA TỔ CHUYÊN MÔN VÀ BAN GIÁM HIỆU NHÀ TRƯỜNG