Phân tích nội dung chương III Quần xã sinh vật; Chương IV Hệ sinh thái, sinh quyển và Hệ sinh thái với quản lý tài nguyên thiên nhiên

Trước tình hình thực tế, là một sinh viên sư phạm tôi rất quan tâm đến vấn đề đổi mới nội dung, phương pháp dạy học ở trường phổ thông, đặc biệt là sự đổi mới nội dung và phương pháp thể

Trang 1

Luán văn tốt nghiệp Phạm Thị Hồng Hạnh- k29c

Loi cam ou

Em xin chân thành cảm ơn các Thầy cô giáo ở khoa, các Thầy cô giáo tổ

bộ môn phương pháp dạy sinh - kỹ thuật nông nghiệp trường Đại học sư phạm

Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành đề tài nghiên cứu của mình

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới thây giáo Trương Đức Bình, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và truyền đạt kinh nghiệm trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài của em Lần đầu làm quen với công việc nghiên cứu khoa học, đề tài của em không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến của các Thầy cô và các bạn sinh viên để đề tài của em được

hoàn thiện hơn

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Khoá luận tốt nghiêp này được hình thành dưới sự hướng dẫn của Th.S Trương Đức Bình

Tôi xin cam đoan rằng đây là kết quả nghiên cứu của tôi Nếu sai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Trang 3

2 Nội dung nghiên CỨU .- 2 + E11 E*vEEvvEEsEEekEeerrkkskerrvee 13

Chương III: Quân xã sinh vật

Bài 56 Khái niệm và các đặc trưng cơ bản của quần xã .- 13 Bài 57 Mối quan hệ giữa các loài trong quần xã .- «+ 27 Bài 58 Mối quan hệ dinh dưỡng, . - - 55 5+ s+s+x+exv+erexeeserree 31 Bài 59 Diễn thế sinh thai oo eee eseseeseseseceeeeseseseseseeeescseseseeeseeeaeseeeeeees 42 Chương IV: Hệ sinh thái, sinh quyển và sinh thái học với quản lý tài nguyên thiên nhiên

Bài 60 Hệ sinh thái . ¿- 5 2S xà HH rư 45

Khoa sinh - kỹ thuật nông nghiệp

Trang 4

Bài 61 Sự chuyển hoá vật chất trong hệ sinh thái .- -. 49

Bài 62 Sự chuyển hoá vật chất trong hệ sinh thái (tiếp theo) 51 Bai 63 Dong năng lượng trong hệ sinh thái . 5-5 <5s+s «>> 53

Bai 64 Simh QUYEM o c.ceccescsessesseseseesesceseseeseseeseseesesesseseeseseseesesteseseessseenseees 55

Bài 65 Sinh thái học và việc quản lý tài nguyên thiên nhiên 64 {00c Ÿ‹ 20.) 8 67 Tai Li€u tham Khao ou 69

Trang 5

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong tương lai, lợi thế sẽ thuộc về các Quốc gia có lực lượng lao động được đào tạo ngang tầm quốc tế với những yêu cầu cao của nền công nghiệp hiện

đại Trong đó, khoa học công nghệ là lực lượng thúc đẩy sự phát triển của xã hội

Vì thế đòi hỏi cần phải có đội ngũ cán bộ có trình độ khoa học hiểu biết sâu rộng, năng động, sáng tạo, tiếp cận nhanh chóng với sự tiến bộ vượt bậc của khoa

học kỹ thuật Để làm được điều đó đòi hỏi ngành giáo dục và đào tạo nói chung

và trường phổ thông nói riêng phải đổi mới

Hiện nay Đảng và nhà nước ta đang tiến hành đổi mới toàn diện về giáo dục ở các cấp học trong đó có cấp trung học phổ thông nhằm nâng cao chất lượng hiệu quả đào tạo Công cuộc đổi mới này có liên quan đến nhiều lĩnh vực như đổi

mới chương trình sách giao khoa, đổi mới thiết bị dạy học, đổi mới phương pháp

dạy và học

Năm học 2003- 2004, lần đầu tiên tài liệu sách giáo khoa thí điểm dành

cho khối lớp 12 được đưa vào giảng dạy và học tập ở một số trường trung học phổ thông ở các tỉnh thành trong cả nước Tài liệu giáo khoa lớp 12 thí điểm gồm

2 bộ sách (bộ sách thứ nhất và bộ sách thứ 2), mỗi bộ sách được biên soạn gồm 2

quyển dành cho 2 ban: Ban khoa học tự nhiên và ban khoa học xã hội và nhân

văn

Chương trình đưa vào trong những bộ sách giáo khoa thí điểm này có sự

đổi mới về nội dung kiến thức và hình thức trình bày Trong đó, về nội dung có

sự cắt giảm những kiến thưc thông báo, tăng cường nội dung kiến thức bản chất

và kiến thức ứng dụng

Trang 6

Do đây là một tài liệu sách giáo khoa mới vừa được đưa vào giảng dạy thí

điểm mà thế hệ sinh viên sắp ra trường chúng tôi có thể xế được tiếp cân ngay

nên nó cũng đòi hỏi phải có sự nhận thức và chuẩn bị nhất định Trước tình hình thực tế, là một sinh viên sư phạm tôi rất quan tâm đến vấn đề đổi mới nội dung,

phương pháp dạy học ở trường phổ thông, đặc biệt là sự đổi mới nội dung và phương pháp thể hiện trong sách giáo khoa thí điểm lớp 12, nên em đã mạnh dạn

nghiên cứu đề tài: "Phân (ích nội dung chương III quan xã sinh vat; chương

IV hệ sinh thái, sinh quyển và hệ sinh thái với quản lý tài nguyên thiên nhiên Thí điểm soạn một số giáo án điện tử thuộc chương III và chương IV phần sinh thái học (Sinh học 12- sách giáo khoa thí điểm- BKHTN - bộ 1) " Tôi mong rằng kết quả nghiên cứu của mình sẽ giúp ích cho những giáo viên mới

ra trường đặc biệt là các bạn sinh viên năm cuối làm tài liệu tham khảo nâng cao tay nghề trong trường Đại học và sau khi rời trường bước vào nghề

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

- Phân tích làm rõ nội dung từng bài trong chương III và chương IV phần

sinh thái học: Những kiến thức trọng tâm, những vấn đề cần làm sáng tỏ, trình tự nội dung sao cho hợp lý, logic

- Soạn một số giáo án điện tử thể hiện phương pháp giảng dạy tích cực nhằm gợi mở ở học sinh lối tư duy lôgic, sáng tạo, chủ động khám phá kiến thức mới và ứng dụng kiến thức vào đời sống sản xuất

3 NHIEM VỤ NGHIÊN CỨU

- Phân tích nội dung sách giáo khoa, tham khảo tài liệu để làm sáng tỏ và đây đủ bố cục và nội dung của mỗi bài, hoàn thành tốt bước chuẩn bị cho mỗi bài soạn, bài giảng

Trang 7

- Trên cơ sở đã xác định đây đủ, rõ ràng nội dung kiến thức, tham khảo các tài liệu về giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm, xây dựng một

Số giáo án điện tử

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CÚU

Nghiên cứu phân tích nội dung chương III quần xã sinh vật; chương IV hệ

sinh thái, sinh quyển và hệ sinh thái với quản lý tài nguyên thiên nhiên (sinh học

12- sách giáo khoa thí điểm - BKHTN - bộ)

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu lý thuyết trên cơ sở tham khảo phân tích, tổng hợp các tài liệu:

- Sách giáo khoa sinh học lớp 12 (Ban KHTN- bộ I)

- Sách tham khảo về sinh thái học

- Luận dạy học sinh học

- Các tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học

5.2 Phương pháp quan sát sư phạm

Dự giờ trao đổi với giáo viên phổ thông về phương pháp giảng dạy bằng

giáo án điện tử

5.3 Phương pháp chuyên gia

Xin ý kiến, nhận xét, đánh giá của giáo viên về nội dung đề tài nghiên cứu

Trang 8

6 Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI

6.1 Ý nghĩa lý luận

Làm sáng tỏ cơ sở lí luận trong phương pháp dạy học

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Lầm tái liệu tham khảo

Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học

Trang 9

NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Sách giáo khoa thí điểm

Cùng với sự phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật lượng thông tin

ngày càng nhiều và hiện đại, nhưng nội dung được in trong sách giáo khoa sau một thời gian sẽ trở thành lạc hậu Do vậy cứ sau 10 năm, sách giáo khoa lại phải

biên soạn lại một lần theo hướng cập nhật những thông tin hiện đại Bên cạnh đó,

do mâu thuẫn giữa một bên là thông tin kiến thức ngày một nhiều với một bên là

thời gian học tập có hạn của hoc sinh, sách giáo khoa liên tục có sự điều chỉnh

cho hợp lý: Tăng cường những kiến thức bản chất, kiến thức ứng dụng, giảm tải những kiến thức thông báo

Mặt khác, khi đưa những kiến thức hiên đại vào giảng dạy sẽ thu hút được

học sinh, tăng cường nhu cầu tự học và tính tích cực học tập của hoc sinh trong

việc nắm bắt những cái mới để giải đáp những thắc mắc về cuôc sống hiện đại

xung quanh các em

Hiện nay bộ giáo dục dự định đưa vào giảng dạy trong trường phổ thông hai bộ sách giáo khoa thí điểm dành cho hai ban KHTN và ban KHXH&NV Nội

dung kiến thức phong phú, để cao tính ứng dụng của khoa học vào thục tiễn sản xuất và đời sống; đặc biệt những kiến thức đưa vào tương đối hiện đại, cập nhật được những thông tin khoa học mới mẻ, phù hơp với nhu cầu hiểu biết thực tiễn của học sinh

Đội ngũ giáo viên cần sớm tiếp cận với sách giáo khoa mới, có sự chuẩn bị chu đáo về mặt nội dung, đặc biệt là nội dung kiến thức hiện đại - kể cả những

thông tin kiến thức còn mang tính thời sự

Trang 10

1.2 Phương tiện dạy học và giáo án điện tử

Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu trong triển khai chương trình

SGK nói chung và đặc biệt là triển khai phương pháp dạy và học hướng vào hoạt

động tích cực chủ động của học sinh Đáp ứng yêu cầu này phương tiện dạy học

phải tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập hoạt

động nhóm

Việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại phải nhằm vào đổi mới

cách tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh chứ không

đơn thuần là việc thay đổi các hình thức dạy học

Trong những năm gần đây, máy vi tính được sử dụng rộng rãi trong nhà trường với tư cách là phương tiện dạy học cùng nhiều loại phần mềm được thiết

kế dưới các quan điểm khác nhau Hình thức sử dụng máy vi tính vào dạy học rất

đa dạng và phong phú Tuy nhiên bài giảng điện tử là một hình thức sử dụng phổ biến hiện nay Bài giảng điện tử có thể được viết dưới bất kì ngôn ngữ lập trình nào tuỳ vào trình độ công nghệ thông tin của người viết hoặc dựa vào các phần mềm trình diễn có sẵn như Front page, Publisher, Power point Trong đó thiết kế bài giảng điện tử trên Microsoft power point là đơn giản nhất

1.2.1 Phan mém power point

Power point là chương trình ứng dụng trong bộ sản phẩm nổi tiếng của Microsoft mang tên Microsoft office Power point với các công cụ tỉnh sảo, biểu mẫu, biểu đồ có sắn và tự thiết kế cũng như một loạt các chức năng tự động hoá các quá trình này dùng để tạo các áp phích, tờ rơi, quảng cáo các biểu mẫu đồ trang trí đẹp mắt và các phim dương bản được kết nối tạo nên các trình phim biểu diễn các cơ chế, các quá trình được ứng dụng rất nhiều trong việc thiết kế các bài giảng, các thuyết minh khoa học, các báo cáo rất sinh động Nhờ đó, Power

Trang 11

Luán văn tốt nghiệp Pham Thi Hong Hanh- k29c

point thuc su mang lai hiệu quả cho những ứng dụng nhằm tổ chức các hoạt động

dạy — học theo hướng tích cực

1.2.2 Khái niệm bài giảng điện tử

Bài giảng điện tử là một hình thức bài lên lớp mà ở đó toàn bộ kế hoạch hoạt động dạy học đều được chương trình hoá do người dạy điều khiển thông qua môi trường multimedia do máy tính tạo ra Cần lưu ý bài giảng điện tử không phải đơn thuần là các kiến thức mà người học ghi vào vở mà đó là toàn bộ hoạt động dạy và học - tất cả các tình huống sẽ xảy ra trong quá trình truyền đạt và tiếp thu kiến thức của người học Bài giảng điện tử càng không phải là một công

cụ để thay thế “bảng đen phấn trắng” mà nó phải đóng vai trò định hướng trong tất cả các hoạt động trên lớp

Giáo án điện tử là bản thiết kế cụ thể toàn bộ kế hoạch hoạt động dạy học

của người dạy trên giờ lên lớp, toàn bộ hoạt động dạy học đó đã được multimedia

hoá một cánh chi tiết, có cấu trúc chặt chế và logic được quy định bởi cấu trúc của bài học Giáo án điện tử là một sản phẩm của hoạt động thiết kế bài dạy được thể hiện bằng vật chất trước khi bài dạy học được tiến hành Giáo án điện tử chính là bản thiết kế của bài giảng điện tử, chính vì vậy xây dựng giáo án điện tử hay thiết kế bài giảng điện tử là hai cách gọi khác nhau cho một hoạt động cụ thể

để có được bài giảng điện tử

1.2.3 Quy trình thiết kế bài giảng điện tử

Giáo án điện tử có thể được xây dựng theo quy trình gồm 6 bước sau:

- Xác định mục tiêu bài học

- Lựa chọn kiến thức cơ bản, xác định đúng những nội dung trọng tâm

- Multimedia hoá từng đơn vị kiến thức

Trang 12

- Xây dựng thư viện tư liệu

- Lựa chọn ngôn ngữ hoặc các phần mềm trình diễn để xây dựng tiến trình

dạy học thông qua hoạt động cụ thể

- Chạy thử chương trình, sửa chữa và hoàn thiện

1.2.4 Các bước thiết kế bài giảng điện tử trên Powerpoint

- Khởi động chương trình Powerpoint, định dạng và tạo File mới

- Nhập nội dung văn bản, đồ họa cho từng slide

- Chọn dạng màu nên phần trình diễn

- Chèn hình ảnh, đồ hoạ âm thanh, video clip vào slide

- Sử dụng các hiệu ứng trong Powerpoint để hoàn thiện nội dung và hình thức của một bài giảng

- Thực hiện liên kết giữa các slide, các file, chương trình

- Chạy thử chương trình và sửa chữa

- Đóng gói tập tin

- Giải nén tâp tin

1.2.5 Uu nhược điểm của giáo án điện tử

Sử dụng phần mềm Powerpoint để thiết kế bài giảng trên máy tính thật sự đơn giản và tiện ích, không tốn kém nhưng khả năng phát huy tính tích cực của học sinh lại đạt hiệu quả cao Các hình thức sử dụng hình ảnh, biểu bảng, sơ đồ trong giảng dạy linh hoạt, phong phú cho phép giáo viên dẫn dắt học sinh đi từ các chi tiết cụ thể đến khái quát và ngược lại Hơn thế nữa kiến thức quan trọng cần nhấn mạnh và phải dành nhiều thời gian hơn thì khi thiết kế, ta có thể hoàn

Trang 13

toàn chủ đông điều chỉnh bằng cách đặt chế độ tự động về thời gian, hay điều

khiển các slide bằng bàn phím hoặc con chuột Nếu trường nào chưa có điều kiện

trang bị máy tính, có thể ghi ra đĩa CD để sử dụng rộng rãi hơn

Tuy nhiên nếu lạm dụng quá mức học sinh chỉ nghe và xem mà không ghi

được bài và nếu không mở rộng hoặc khắc sâu bằng lời nói thì học sinh sẽ không

hiểu được bài

2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 3: QUẦN XÃ SINH VẬT

BÀI 56: KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA

QUẦN XÃ

1 PHÂN TÍCH NÔI DUNG

1.1 Cấu trúc của bài

Đối với bài này, qua bài giảng của mình giáo viên cần làm sáng tỏ ở học

sinh những vấn đề cơ bản sau đây:

Mục I: Khái nệm

Mục II: Các đăc trưng cơ bản của quần xã

1.Tính đa dạng về loài của quần xã

a Khái niệm mức đa dạng về loài của quần xã

b Các nhân tố sinh thái ảnh hưởng đến mức đa dạng

2 Đặc trưng về số lượng của các nhóm loài

a Các nhóm loài của quần xã

Trang 14

b Các chỉ tiêu đánh giá vai trò số lượng của các loài trong quần xã

3 Đặc trưng về chức năng của các nhóm loài

a Sinh vât tự dưỡng

b Sinh vật dị dưỡng

4 Sự phân bố của các loài trong không gian

a Phân bố theo chiều thẳng đứng

b Phân bố theo chiều ngang

1.2 Phân tích nội dung

Khái niệm quần xã sinh vật là một khái niệm quan trọng, có nắm vững

khái niệm này học sinh mới có thể xác định được đặc điểm cấu trúc để phân biệt

các quần xã với nhau, phân biệt quần xã với quần thể

Trước hết, cần xác định dấu hiệu bản chất cấu trúc nên quần xã sinh vật,

đó là tập hợp các quần thể của các loài bởi vì các quần thể sinh vật là đơn vị cấu

tạo nên loài, mỗi loài có ít nhất một quần thể Ví dụ từ một loài sâu ban đầu sau

đó đã phân l¡ thành nhóm đa thực và nhóm đơn thực Trong nhóm đơn thực lại

phân l¡ thành nhóm ăn lá non, nhóm ăn lá bánh tẻ, nhóm ăn lá già, v.v Mỗi nhóm

lại củng cố theo cách riêng tạo nên các quần thể khác nhau Vi vậy, quần xã sinh vật không phải là tập hợp các quần thể sâu như đã nói mà phải là tập hợp các

quần thể sinh vật của các loài Đây là dấu hiệu chủ yếu để phân biệt quần thể

sinh vật với quần xã sinh vật

Từ dấu hiệu này khi xét các quần thể sinh vật trong sinh cảnh hay nơi ở của chúng sẽ xuất hiện các đặc trưng của quần xã sinh vật Qua quá trình hình

thành và phát triển lịch sử của quần xã sinh vật, nhờ chọn loc tự nhiên mà các

Trang 15

quần thể sinh vật hình thành các mối quan hệ sinh thái gắn bó với nhau Đến bài sau, học sinh dễ dàng hiêủ được các loài trong quần xã sinh vật là những tác nhân

vận chuyển và là những bộ máy trao đổi vật chất và năng lượng từ năng lượng

ánh sáng mặt trời qua các bậc dinh dưỡng thông qua các chuỗi thức ăn và lưới thức ăn Qua đó, học sinh xác định được các mối quan hệ sinh thái giữa các quần

thể sinh hoạt trong quần xã không thể có (hoặc không thể có ngay) ở tập hợp

ngẫu nhiên các quần thể sinh vật Sự phân biệt này giúp cho việc hiểu đầy đủ và chính xác khái niệm quần xã sinh vật, gợi ý và định hướng cho việc bố trí thiết kế các mô hình sinh thái nông nghiệp phát triển bên vững như VAC, các mô hình kinh tế sinh thái nông- lâm- ngư nghiệp kết hợp; cũng qua đó mà học sinh thấy rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ các quần thể sinh vật, bảo vệ tính đa dạng sinh học của quần xã sinh vật, kể cả các quần thể sinh vật gây hại cho sản xuất nông nghiệp cũng không nên tiêu diệt hết vì đó là đơn vị cấu trúc và chức năng sinh

học của quần xã sinh vật

Khi định nghĩa quần xã sinh vật cần chú ý những dấu hiệu đặc trưng phân biệt giữa quần xã này với quần xã khác dựa vào tên gọi của một hay nhiều loài đặc trưng, khu vực phân bố, độ đa dạng, nhóm loài ưu thế, kiểu phân bố Vì quần

xã sinh vật gồm nhiều quần thể sinh vật thuộc nhiều loài nên độ đa dạng và loài

ưu thế là đặc điểm dễ thấy, còn kiểu phân bố là đặc điểm thích nghi đa dạng của

các loài trong quần xã sinh vật tận dụng hợp lý các điều kiện môi trường Mặt

khác, mỗi quần xã đều tồn tại và phát triển trong một điều kiện ngoại cảnh tương

thích nhất định đó là kết quả tổng hợp các mối quan hệ giữa ngoại cảnh với các quần thể sinh vật trong quần xã sinh vật thông qua quá trình trọn lọc và đào thải những loài kém thích nghi với điều kiện sinh cảnh mới Sinh cảnh là một phần của ngoại cảnh, ở đó các yếu tố sinh thái tương đối đồng nhất Nơi sống của quần

Trang 16

xã sinh vật là sinh cảnh, bao gồm các nhân tố vật lý, hoá học (Nhiệt độ, ánh sáng,

đỗ ẩm, ), các chất vô cơ (Đất, nước)

2 MỘT KIỂU THIẾT KẾ BÀI SOẠN GIÁO ÁN ĐIỆN TỬ

I MỤC TIỂU

1 Về kiến thức

Học xong bài này học sinh phải:

- Phát biểu được khái niệm quần xã, hiểu được bản chất khái niệm từ đó

xác định được các yếu tố cấu trúc nên quần xã Phân biệt được quần xã và tập

hợp ngẫu nhiên các quần thể sinh vật

- Nêu được thành phần cấu trúc của quần xã sinh vật theo vai trò của các nhóm loài và theo hoạt động chức năng của chúng

- Nêu được sự phân bố của các loài trong quần xã sinh vật, giải thích được tại sao quần xã ở vĩ độ cao lại có mức đa dạng về loài cao hơn quần xã phân bố ở

Trang 17

II PHUONG TIEN VA PHAP GIANG GIANG DAY:

1 Phuong tién

- Tranh về các quần xã sinh vật

- Sơ đồ cấu trúc một quần xã sinh vật

- Tranh về sơ đồ cấu trúc phân tầng thẳng đứng của quần xã sinh vật ở

rừng mưa nhiệt đới

Slide 1 2 Kiém tra bai cil:

- Nêu khái niệm biến động số lượng cá thể của quần thể? có mấy dạng

biến động số lượng của quần thể? Nguyên nhân của các dạng biến động đó?

Trang 18

+ Biến động không theo chu kì: Xảy ra do các nhân tố ngẫu nhiên, chẳng

hạn, bão, lụt, cháy, ô nhiễm do con người gây ra

+ Biến động theo chu kì: Xảy ra do các yếu tố hoạt động có chu kì như chu

kì ngày đêm, chu kì mùa hay chu kì thuỷ triều

3 Đặt vấn đề: (GV nói)

Ở chương trước chúng ta đã biết thế nào là quần thể và các đặc trưng cơ bản của nó Sang chương III chúng ta xẽ được học về một cấp độ tổ chức cao hơn của sinh thái học đó là cấp độ quần xã Chương III: Quần xã sinh vật

Vậy quần xã là gì? Nó có các đặc trưng cơ bản nào ? Để trả lời được câu hỏi này chúng ta đi nghiên cứu bài 56 khái niệm và các đặc trưng cơ bản của quần xã

4 Nội dung bài mới

Slide 2 Chuong 3: QUAN XA SINH VAT

BÀI 56: KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA

Trang 19

Luận văn tốt nghiệp Phạm Thị Hồng Hạnh- k29c

loài hay khác loài? chúng có mối quan

hệ với nhau không?

Slide 6 GV: Một cánh rừng hay một ao

cá chính là một quần xã.Vậy em hãy

cho biết quần xã là gì?

GY: Cung cấp cho học sinh khái niệm

- Gồm các quần thể của các loà

- Có mối quan hệ với nhau về dinh

Trang 20

GV: Trinh bay va ghi bang

GV: Vậy quần xã có những đặc trưng

cơ bản nào? (GV nói)

Slide 8 Quan x4 rừng mưa nhiệt đới và

Sa mạc

Slide 9 GV: các quan xã khác nhau thì

các loài sống trong một vùng xác định (gọi là sinh cảnh), ở đó chúng có quan

hệ chặt chẽ với nhau và với môi trường

để tồn tại và phát triển ổn định theo

Trang 21

số lượng loài trong quần xã có giống

nhau không? Quần xã sinh vật ở rừng

mưa nhiệt đới và quần xã ở sa mạc thì

quần xã nào có số lượng loài nhiều hơn

? vì sao?

Slide 10 GV: Quan x4 sinh vật ở rừng

mưa nhiệt đới có mức đa dạng hơn quần

xã sinh vật ở sa mạc.Vậy mức đa dạng

của quần xã là gì?

GV: Tổng kết cho HS ghi

Slide 11 GV: Mic đa dạng của quần xã

phụ thuộc vào các nhân tố sinh thái

nào?

GV: Tổng kết cho HS ghi

Slide 12 GV: Trong quần xã mỗi nhóm

loài có một vai trò nhất định Dựa vào

vai trò của chúng người ta chia quần xã

a Khái niêm mức đa dang

Mức đa dạng là mức độ phong phú về thành phần loài trong quần xã

b Các yếu tố sinh thái ảnh hưởng

- Cạnh tranh giữa các loài

- Mối quan hệ con mồi và vật ăn thịt

- Mức độ thay đổi của các nhân tố môi

trường vô sinh

2 Đặc trưng về số lương của các nhóm loài

Trang 22

Slide 13 GV: Trình bày tiêu chuẩn dánh

giá vai trò số lượng của các loài trong

- Nhóm loài ngẫu nhiên: có tần suất hiện và độ phong phú rất thấp, nhưng

sự co mặt của chúng lại tăng mức đa

dang cho quan xa

Để đánh giá vai trò số lượng của các

loài trong quần xã, các nhà sinh thái

học đưa ra một số khái niệm sau:

- Tần suất xuất hiện( hay độ thường gặp) là tỉ số(%) của một loài gặp trong

các điểm khảo sát so với tổng số các điểm được khảo sát

VD: Trong 80 điểm khảo sát, cỏ lồng vực có mặt ở 60 điểm Vậy tân suất

xuất hiện là 6080 hay 75%

Trang 23

Slide 14 GV: Cac em hay suy nghi tra

lời câu hỏi ở phần lệnh trang 128 SGK

Hãy cho biết, những nhóm sinh vật sau:

Các loài thực vật ven hồ, các loài động

Vật trong ao và những loài sinh vật sống

trên núi đá vôi có phải là những quần

xã sinh vật hay không? Chúng có những

điểm gì khác nhau?

- Độ phong phúcủa loài ( hay mức giàu có): là tỉ số (%) về số cá thể của một loài nào Đó so với số cá thế của tất cả các loài trong quần xã

Độ phong phú còn được đánh giá bằng

Trang 24

HS trả lời:

Slide_15 GV: Theo hoạt động chức

năng thì quần xã được chia làm mấy

nhóm? Chức năng của mỗi nhóm?

- Sinh vật tự dưỡng: cây xanh và một

số vsv có khả năng tiếp nhận năng

lượng mặt trời, tổng hợp chất hữu cơ từ

chất vô cơ thông qua quá trình quang

hợp để nuôi chính mình và các loài

sinh vật khác là sinh vật dị dưỡng

- Sinh vật dị dưỡng: động vật và phần

lớn vsv là sinh vật dị dưỡng sông nhờ

vào nguồn thức ăn có sẵn, trong đó,

động vật thường được gọi là sinh vật tiêu thụ, còn vsv là những sinh vật

phân huỷ Động vật lại gồm nhóm ăn

thực vật, nhóm ăn mùn bã hữu cơ,

nhóm ăn thịt và nhóm ăn tạp (ăn cả

thực vật và động vật)

Tất cả các nhóm sv hoạt động theo chức năng của mình, tương tác với

nhau và với môi trường để hình thành

Trang 25

Slide 16 GV: Em hay nghién cttu SGK

va cho biết có mấy kiểu phân bố các

loài trong không gian? Do nguyên nhân

nào mà các loài lại phân bố như vậy?

một đơn vị thống nhất có cấu truc chặt

chẽ, ở đó các loài có cơ hội để phân

hoá và tiến hoá

4 Sư phân bố của các loài trong

không øian

Do nhu cầu sống khác nhau, các loài thường phân bố khác nhau trong không gian, tạo nên kiểu phân tầng hoặc những khu vực tập trung theo mặt phẳng ngang

a Phân bố theo chiều thẳng đứng

Quần xã thực vật rừng mưa nhiệt đới

Trang 26

Slide 18 GV: Ao nudi cá thường phân

thành mấy tầng? Dựa vào sự phân tầng

của ao cá mà người ta có thể ứng dụng

nuôi ghép các loại cá như thế nào?

Sliđ19 GV: Theo mặt phẳng ngang, các

loài thường tập trung ở những nơi có

điều kiện sống thuận lợi Em hãy lấy ví

dụ?

Slide 20 GV: Su phân bố của các loài

trong không gian như vậy có ý nghĩa

thú sống theo kiểu leo trèo như khỉ,

vượn, sóc bay, cầy bay

b Phân bố theo mặt phẳng ngang

VD: Trên bãi bồi ven biển cây ngập mặn quần tụ với nhau thành kiểu hình

hỗn hợp

Sự phân bố đa dạng của các quần thể

sinh vật giúp làm tăng khả năng sử dụng nguồn sống

Trang 27

Học thuộc phần gi nhớ đóng khung trong sách giáo khoa

6 cho bài tập về nhà

Học sinh học bài và trả lời câu hỏi sách giáo khoa

Đọc trước bài 57 mối quan hệ giữa các loài trong quần xã

BÀI 57: MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI TRONG QUẦN XÃ

1 PHÂN TÍCH NỘI DUNG

2 Quan hệ cạnh tranh giữa các loài va su phan li 6 sinh thái

3 Quan hệ con mồi- vật ăn thịt và vật chủ- vật kí sinh

Trang 28

1.2 Nội dung phân tích

Mối quan hệ trong quần xã chủ yếu là quan hệ khác loài Các loài trong quần xã có mối quan hệ mật thiết với nhau Những mối quan hệ này bộc lộ tính chất hỗ trợ hoặc đối địch được biểu hiện theo cách trực tiếp hoặc gián tiếp Đây

là những mối quan hệ biểu hiện khá phức tạp

I Các mối quan hệ hỗ trợ

1 Quan hệ hội sinh: Đây là mối quan hệ giữa hai loài sinh vật, nhưng chỉ

có một loài có lợi cần thiết, còn loài kia không có lợi và cũng không có hại gì

VD: Sâu bọ sống nhờ trong tổ kiến mối (hiện tượng ở gửi), cây biểu bì sinh

như địa y sử dụng cành cây làm giá thể

Trong tự nhiên dạng quan hệ này rất phổ biến khi vật này sử dụng vật khác như một giá thể để bám, làm phương tiện vận động, kiếm ăn hay làm nơi sinh

2

san

2 Quan hệ hợp tác: Đây là mối quan hệ mà cả hai bên đều có lợi nhưng hai loài không nhất thiết phải thường xuyên sống với nhau, khi sống tách riêng chúng vẫn tồn tại được VD: Quan hệ hợp tác giữa chim sáo và trâu sự hợp tác này giúp cho mỗi bên được bảo vệ có hiệu quả hơn trước kẻ thù

3 Quan hệ cộng sinh: Đây là mối quan hệ hợp tác giữa hai loài sinh vật,

trong đó cả hai bên đều có lợi, song mỗi bên chỉ có thể sống, phát triển được dựa

vào sự hợp tác của bên kia Mối quan hệ này phổ biến ở nhiều loài sinh vật

VD: Cộng sinh giữa thực vật và nấm hoặc vi khuẩn Chẳng hạn như nấm và

tảo sống cộng sinh với nhau chặt chẽ tới mức tạo nên một dạng sống tưởng như

một ngành phân loại độc lập đó là địa y Ngoài ra, còn có sự cộng sinh của vi

khuẩn cố định đạm sống ở nhút sần của rễ cây họ đậu

Trang 29

Cộng sinh giữa động vật và thực vật: Chẳng hạn cộng sinh giữa vi khuẩn,

nấm men, sống trong ống tiêu hoá của sâu bọ Chúng góp phần tăng cường tiêu

hoá xelulo

Cộng sinh giữa động vật và động vật chẳng hạn, cộng sinh giữa kiến và ấu trùng bướm Kiến ăn chất đường do ấu trùng bướm tiết ra, còn ấu trùng bướm được kiến bảo vệ khỏi các loài ăn thịt và ký sinh

Quan hệ ức chế cảm nhiễm: Là mối quan hệ giữa các loài sinh vật, trong

đó loài này ức chế sự phát triển hoặc sự sinh sản của loài kia bằng cách tiết vào môi trường những chất độc Chẳng hạn, rễ của nhiều loài thực vật tiết ra chất phytôxít, chất này có tác dụng gây kìm hãm sự phát triển của những loài thực vật khác

Quan hệ cạnh tranh: Quan hệ cạnh tranh giữa các loài thường xảy ra khốc

liệt hơn so với cạnh tranh cùng loài, đặc biệt khi các loài khác nhau có cùng nhu cầu về thức ăn, nơi ở và về những điều kiện khác của sự sống Những loài càng

có quan hệ sinh thái gần nhau thì giữa chúng có quan hệ cạnh tranh càng gay gắt Các nhà sinh thái cho rằng: Quan hệ cạnh tranh đóng vai trò chủ yếu trong mối quan hệ của các loài trong quần xã vì nó ảnh hưởng đến sự biến động số lượng,

sự phân bố địa lý và nơi ở, sự phân hoá về mặt hình thái

Quan hệ con mồi - vật ăn thịt: Mối quan hệ con mồi- vật ăn thịt tạo nên

mắt xích thức ăn trong thiên nhiên, thông qua đó vật chất được quay vòng và

năng lượng được biến đổi Vì thế, quần xã sinh vật và các hệ sinh thái mới được

duy trì và phát triển một cách bên vững

Quan hệ con mồi - vật ăn thịt là quan hệ trong đó động vật ăn thịt là động vật sử dụng những loài động vật khác làm thức ăn Mối quan hệ này không chỉ

Trang 30

tồn tại lâu bền trong thiên nhiên mà cũng là một trong những động lực giúp cho vật ăn thịt và con mồi không ngừng tiến hoá

II Các mối quan hệ đối địch

Quan hệ vật chủ - vật ký sinh: Là sự biến thể là trường hợp đặc biệt của mối quan hệ con mồi - vật ăn thịt

Đây là mối quan hệ trong đó loài này (vật ký sinh) sống nhờ vào mô hoặc thức ăn được tiêu hoá của loài khác (vật chủ) Quan hệ ký sinh - vật chủ khác với quan hệ con mồi- vật chủ ở chỗ:

- Vật ký sinh không giết chết ngay vật chủ mà nó dinh dưỡng nhờ vào cơ

thể vật chủ nhiều lần làm cho cơ thể vật chủ yếu dần đi

- Vật ký sinh không có đời sống tự do mà chuyên hoá hẹp đối với vật chủ

- Vật ký sinh có tiềm năng sinh học cao hơn vật ăn thịt

- Vật ký sinh ngoại lai thường gây hại cho vật chủ lớn hơn vật ký sinh địa phương

Tỷ lệ nhiễm ký sinh của vật chủ thay đổi phụ thuộc vào loài, tuổi, tính đực,

cái nơi phân bố của vật chủ theo mùa

Trang 31

BAI 58: MOI QUAN HE DINH DUONG

1 PHAN TICH NOI DUNG

1.1 Cấu trúc bài học

Bài này có thể cấu trúc như sau:

I- Chuỗi thức ăn và bậc dinh dưỡng

1 Khái niệm chuỗi thức ăn và bậc dinh dưỡng

2 Các loại chuỗi thức ăn

II- Lưới thức ăn

IIH- Tháp sinh thái

1 Khái niệm tháp sinh thái

2 Các loại tháp sinh thái

1.2 Nội dung phân tích

Mối quan hệ dinh dưỡng là mối quan hệ đóng vai trò quan trọng nhất trong quần xã học sinh dễ dàng thấy được các loài sinh vật trong quần xã gắn bó với nhau thông qua mối quan hệ sinh thái chủ yếu là quan hệ dinh dưỡng Trong quần xã các loài thực hiện mối quan hệ dinh đưỡng thông qua chuỗi thức ăn và lưới thức ăn

Trang 32

1.2.1.1 Chuỗi thức ăn mở đầu bằng cây xanh

Trong chuỗi thức ăn này bao gồm những thành phần cơ bản sau

+ Sinh vật sản xuất: Bao gồm cây xanh có khả năng tổng hợp và tích tụ năng năng lượng tiềm tàng dưới dạng hoá năng trong các chất hữu cơ tổng hợp

được

+ Sinh vật tiêu thụ cấp I: Bao gồm động vật ăn thực vật, sử dụng sinh vật sản xuất làm thức ăn Trên môi trường cạn động vật ăn thực vật gồm hầu hết là sâu bọ, chim thú Ở môi trường nước (nước biển và nước lợ) có thân mềm sống

+ Sinh vật phân huỷ: Là phần cuối cùng của chuỗi thức ăn bao gồm chủ yếu là những vi sinh vật ăn xác chết, phân và phân huỷchúng dần dần từ các chất hữu cơ thành các chất vô cơ Thường nấm tham gia vào quá trình phân huỷ chất xenlulora của thực vật, còn vi khuẩn phân huỷ xác động vật

Ngoài ra, trong chuỗi thức ăn mở đầu bằng cây xanh, người ta lại phân ra thành: chuỗi thức ăn có động vật ăn thực vật và chuỗi thức ăn có ký sinh

Trong chuỗi thức ăn có động vật ăn thực vật thì tiếp theo sinh vật sản xuất

là động vật ăn thực vật (sinh vật tiêu thụ cấp 1) và sinh vật tiêu thụ cấp 1 lại được

Trang 33

sử dụng làm thức ăn cho sinh vật ăn thịt có kích thước lớn hơn (sinh vật tiêu thụ

cấp 2) và sinh vật tiêu thụ cấp 2 trở thành thức ăn cho sinh vật tiêu thụ cấp 3 có

kích thước lớn hơn nữa

Chẳng hạn: Cỏ -> tho -> cáo

(sinh vật sản xuất) (sinh vật tiêu thụ cấp 1) (Sinh vật tiêu thụ cấp 2)

Trong chuỗi thức ăn có ký sinh thì sinh vật tiêu thụ cấp 2, cấp 3 và cấp 4

có kích thước ngày càng nhỏ và có số lượng ngày càng lớn

Chẳng hạn:

Cỏ -> thú ăn cỏ -> rận ->trùng roi (trong đó ký sinh trên thú ăn cỏ là một

số lượng lớn rân và ký sinh trên rận là hàng triệu trùng roi)

1.2.1.2 Chuỗi thức ăn mở đầu bằng chất hữu cơ đã bị phân huỷ và sinh vật

tiêu thụ cấp I là sinh vật phân huỷ

Trong đó sinh vật phân huỷ có thể là động vật không xương sống, sống trong đất tiêu thụ lá cây rụng hoặc vi khuẩn, nấm phân huỷ chất hữu cơ

Ví dụ: chất mùn ->động vật đáy -> cá chép

1.2.2 Lưới thức ăn

Mỗi loài trong quần xã không phải chỉ liên hệ với một chuỗi thức ăn mà có

thể liên hệ với nhiều chuỗi thức ăn Tất cả các chuỗi thức ăn trong quần xã hợp thành lưới thức ăn

1.2.3 Khái niệm về bậc dinh dưỡng

Bậc dinh dưỡng bao gồm những mắt xích thức ăn thuộc một nhóm sắp xếp

theo các thành phần của chuỗi thức ăn như sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ cấp

1, cấp 2

Định dạng
Số trang	66
Dung lượng	7,8 MB