Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học kinh tế quốc dân Nguyễn thị thu thủy TáC ĐộNG CủA XUấT KHẩU HàNG HóA TớI TĂNG TRƯởNG KINH Tế VIệT NAM Chuyên ngành: Kinh tế và quản lý thơng mại Mã số: 62 31 01 21 Ngi hng dn khoa hc: 1. gs. Ts. Hoàng đức thân 2. ts. phạm thế anh Hà nội, năm 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng cá nhân tôi. Các kết quả, số liệu nêu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy ii MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN i MỤC LỤC ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi DANH MỤC BẢNG BIỂU vii DANH MỤC HÌNH VẼ viii PHẦN MỞ ĐẦU ix CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU HÀNG HÓA TỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1 1.1. Khái quát về TTKT và tác động xuất khẩu hàng hóa tới TTKT 1 1.1.1. Khái niệm và bản chất tăng trưởng kinh tế 1 1.1.2. Đo lường tăng trưởng kinh tế 2 1.1.3. Nguồn tăng trưởng kinh tế 4 1.1.4. Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới TTKT 6 1.2. Lý thuyết về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế 7 1.2.1. Lý thuyết trọng cầu 8 1.2.2. Lý thuyết cổ điển 10 1.2.3. Lý thuyết tân cổ điển 12 1.2.4. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh 14 1.2.5. Lý thuyết của trường phái cấu trúc 17 1.2.6. Tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới TTKT trong các lý thuyết 19 1.2.7. Kết luận từ tổng quan lý thuyết 23 1.3. Kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy xuất khẩu hướng tới tăng trưởng kinh tế 26 1.3.1. Kinh nghiệm của Hàn Quốc 26 1.3.2. Kinh nghiệm của Thái Lan 30 1.3.3. Bài học cho Việt Nam 33 1.4. Tổng kết chương 1 34 iii CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VÀ LỰA CHỌN MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CHO LUẬN ÁN 36 2.1. Tổng quan nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới 36 2.1.1. Cơ sở lý thuyết cho các nghiên cứu thực nghiệm 36 2.1.2. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu chéo 37 2.1.3. Nghiên cứu sử dụng chuỗi thời gian 40 2.1.4. Nghiên cứu thực nghiệm về tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế 44 2.1.5. Kết luận từ tổng quan nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới 50 2.2. Tổng quan các nghiên cứu của Việt Nam và mô hình đề xuất 50 2.2.1. Tổng quan các nghiên cứu của Việt Nam 50 2.2.2. Mô hình nghiên cứu của luận án 52 2.2.2.1. Mục tiêu và yêu cầu cần đạt được của mô hình 53 2.2.2.2. Nguồn số liệu 53 2.2.2.3. Lựa chọn biến số và thang đo 54 2.2.2.4. Mô hình định lượng và giả thuyết nghiên cứu: 59 2.2.2.5. Quy trình ước lượng: 62 2.3. Tổng kết chương 2 64 CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU HÀNG HÓA TỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000-2012 65 3.1. Khái quát thực trạng xuất khẩu hàng hoá và tăng trưởng kinh tế việt nam giai đoạn 2000-2012 65 3.1.1. Khái quát về xuất khẩu hàng hóa Việt Nam 65 3.1.2. Khái quát về tăng trưởng kinh tế Việt Nam 70 3.2. Phân tích định tính tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam 75 3.2.1. Tác động của quy mô và tốc độ tăng trưởng XKHH tới TTKT 75 3.2.1.1. Xuất khẩu hàng hóa với tổng cầu của nền kinh tế 75 3.2.1.2. Xuất khẩu hàng hóa với vấn đề giải quyết việc làm 78 3.2.1.3. Xuất khẩu hàng hóa với vấn đề tích lũy vốn vật chất 79 iv 3.2.1.4. Xuất khẩu hàng hóa với tổng năng suất nhân tố 82 3.2.1.5. Xuất khẩu hàng hóa với vấn đề tài nguyên, môi trường 85 3.2.2. Tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế 87 3.2.2.1. Mức độ ổn định xuất khẩu hàng hóa với tăng trưởng kinh tế 87 3.2.2.2. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu theo hàm lượng kỹ năng với tăng trưởng kinh tế 88 3.2.2.3. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu theo lợi thế so sánh với tăng trưởng kinh tế 90 3.2.2.4. Mức độ đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế 94 3.2.3. Kết luận từ phân tích định tính 101 3.3. Định lượng tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế 102 3.3.1. Kết quả kiểm định tính dừng của các chuỗi 102 3.3.2. Kết quả hồi quy 103 3.3.3. Kết quả kiểm định nhân quả 106 3.3.4. Bình luận kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu định lượng 107 3.4. Đánh giá chung về tác độngcủa xuấtkhẩuhànghóa tới tăng trưởng kinh tế 121 3.4.1. Những tác động tích cực 121 3.4.2. Những hạn chế 123 3.3.3. Những nguyên nhân chủ yếu 125 3.5. Tổng kết chương 3 130 CHƯƠNG 4 KHUYẾN NGHỊ VỀ THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA HƯỚNG TỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ ĐẾN NĂM 2020 131 4.1. Định hướng và quan điểm gắn kết xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế 131 4.1.1. Định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam 131 4.1.2. Định hướng phát triển xuất khẩu của Việt Nam 132 4.1.3. Quan điểm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa hướng tới tăng trưởng kinh tế. 133 4.2. Khuyến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu hướng tới tăng trưởng kinh tế bền vững đến năm 2020 135 4.2.1. Phân kỳ phát triển xuất khẩu: 135 4.2.2. Tăng nguồn cung cho xuất khẩu hàng hóa 137 v 4.2.3. Kích cầu xuất khẩu qua các biện pháp xúc tiến thương mại: 141 4.2.4. Tái cấu trúc trong lĩnh vực xuất khẩu 143 4.2.5. Nâng cao chất lượng nhân lực trong khu vực xuất khẩu 152 4.2.6. Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu 153 4.2.7. Nâng cao hiệu quả thu hút và quản lý, sử dụng FDI 155 4.2.8. Tăng cường đầu tư và ứng dụng khoa học công nghệ trong xuất khẩu 156 4.2.9. Hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy xuất khẩu 158 4.3. Kết luận chương 4 và những vấn đề tiếp tục nghiên cứu 160 KẾT LUẬN 161 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ADF Kiểm định Dickey-Fuller mở rộng (Standard International Trade Classification) ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (Association of Southeast Asian Nations) DNNN Doanh nghiệp nhà nước ELG Tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu (Export-led-Growth) EU Liên minh Châu Âu (European Union) FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài ( Foreign Direct Investment) GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product) NICs Các nước công nghiệp mới (Newly Industrial Countries) SITC Danh mục tiêu chuẩn ngoại thương TFP Năng suất các yếu tố tổng hợp (Total Factor Productivity) TPP Hiệp định Đối tác chiến lược xuyên Thái Bình Dương Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement TTKT Tăng trưởng kinh tế VAR Mô hình tự hồi quy vecto ( Vector Autoregresstion) WTO Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization) XKHH Xuất khẩu hàng hóa vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Tốc độ tăng trưởng GNP thực, đầu tư và xuất khẩu trong các giai đoạn thực hiện kế hoạch 5 năm (FYP-Five Year Plan), 1962-1986 (%) của Hàn Quốc 29 Bảng 1.2: Cơ cấu xuất khẩu của Thái Lan, 1981-1993 (%) 32 Bảng 2.1: Các mô hình Var hai biến 61 Bảng 3.1: So sánh NSLĐ và tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới 73 Bảng 3.2: Cấu trúc tăng trưởng theo chi tiêu (%) 76 Bảng 3.3: Mối quan hệ nhân quả giữa việc làm và xuất khẩu hàng hóa 79 Bảng 3.4: Mối quan hệ nhân quả giữa xuất khẩu hàng hóa và tích lũy vốn vật chất 80 Bảng 3.5: Mặt hàng XK và nguyên phụ liệu nhập khẩu tương ứng năm 2012 81 Bảng 3.6: Số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh của các nhóm hàng (theo tiêu chuẩn SITC cấp độ 3 chữ số) 91 Bảng 3.7: So sánh mức độ đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu qua các thời kỳ 99 Bảng 3.8: Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị với các chuỗi đã hiệu chỉnh 103 Bảng 3.9: Kết quả hồi quy đa biến một phương trình 105 Bảng 3.10: Kết quả kiểm định nhân quả 106 Bảng 3.11: Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu định lượng 107 Bảng 3.12. Chỉ số PRODY và tỷ trọng KNXK một số mặt hàng thô và sơ chế 110 viii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1: Cơ chế tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế 16 Hình 1.2: Các kênh tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế 25 Hình 2.1: Các mô hình hồi quy đa biến một phương trình 60 Hình 3.1: Cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn 2000-2012 66 Hình 3.2: Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam 68 Hình 3.3: Cơ cấu xuất khẩu theo khu vực kinh tế 69 Hình 3.4: So sánh tốc độ TTKT của Việt Nam với các quốc gia trong khu vực 71 Hình 3.5: Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư của các khu vực kinh tế 74 Hình 3.6: Tốc độ tăng trưởng GDP và TFP (%), 1987-2012 74 Hình 3.7: Tốc độ tăng trưởng XK, tăng trưởng GDP, tỷ trọng xuất khẩu/GDP (%)76 Hình 3.8: So sánh tỷ trọng XK/GDP của Việt Nam với một số nước ASEAN 77 Hình 3.9: Cơ cấu hàng hóa chế biến xuất khẩu theo hàm lượng công nghệ 83 Hình 3.10: Quan hệ giữa mức độ ổn định xuất khẩu và GDP, tốc độ tăng GDP 87 Hình 3.11: Tỷ trọng xuất khẩu các nhóm hàng và GDP bình quân/người 89 Hình 3.12: Cơ cấu XK hàng chế biến thâm dụng kỹ năng của Việt Nam và mức trung bình của thế giới 90 Hình 3.13: Số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh và GDP bình quân đầu người 92 Hình 3.14: Quan hệ giữa số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh với GDP và tốc độ tăng GDP 93 Hình 3.15: Mối quan hệ giữa chỉ số HI và GDP bình quân đầu người 95 Hình 3.16: Quan hệ giữa chỉ số HI và GDP bình quân đầu người của một số quốc gia 96 Hình 3.17: Mối quan hệ giữa chỉ số HI và tốc độ tăng trưởng GDP 98 Hình 3.18: Quan hệ giữa chỉ số Theil Entropy và GDP, tăng trưởng GDP 100 Hình 3.19: So sánh đa dạng hóa XK của Việt Nam với mức trung bình của thế giới 101 ix PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài luận án Xuất khẩu, đã từ lâu, được coi là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là với các nước đang phát triển. Quan điểm này được ủng hộ không chỉ về mặt lý thuyết, mà còn được minh chứng bằng những điển hình thành công của các nền kinh tế như Nhật Bản, các nước NICs, Thái Lan, Trung Quốc vẫn được thế giới ca ngợi là “đột phá”, “thần kỳ”. Tuy nhiên, trên thực tế, cũng không ít quốc gia chưa thành công với chiến lược tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu như các quốc gia Nam Á, Mỹ La Tinh, dấy lên những hoài nghi về tác động tích cực của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế, cả ở góc độ lý luận và thực tiễn. Những năm gần đây, nghiên cứu về mối quan hệ giữa xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế đưa đến những kết luận thú vị. Điển hình, nghiên cứu về Sự thần kỳ Đông Á, World Bank (1993) kết luận rằng: Chiến lược thúc đẩy xuất khẩu nhìn chung là sự lựa chọn thành công nhất của HPAEs (high performing Asian economies)…định hướng xuất khẩu chứ không phải chính sách công nghiệp là động lực chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng năng suất của Nhật và Hàn Quốc [96]. Tuy nhiên, nghiên cứu “Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á” (2004) lại cho kết quả rất khác biệt: xuất khẩu không phải là nhân tố thúc đẩy tăng trưởng năng suất của Nhật Bản, mà ngược lại, tăng trưởng năng suất mới là nhân tố thúc đẩy xuất khẩu. Giai đoạn Nhật Bản tăng trưởng mạnh nhất, những năm 1950, 1960, lại chính là giai đoạn họ thực hiện mức độ bảo hộ cao nhất đối với nền kinh tế, điều mà nhiều nước đang phát triển khác bỏ qua khi vận dụng vào bối cảnh đất nước mình. Với Hàn Quốc, kết quả thậm chí còn cho thấy tác động tiêu cực của xuất khẩu tới tăng trưởng năng suất, các ngành xuất khẩu nhiều hơn có tốc độ tăng trưởng năng suất thấp hơn [85]. Những kết luận không hoàn toàn thống nhất về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế khiến cho chủ đề này, cho tới nay, vẫn còn mang tính thời sự, đồng thời khuyến khích các nghiên cứu đi tìm lời giải đáp cho vấn đề: tại sao có nghiên cứu ủng hộ, có nghiên cứu hoài nghi về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh [...]... đặc biệt là tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế, nhằm chỉ ra những kênh mà xuất khẩu hàng hóa có thể tác động tới tăng trưởng kinh tế Đồng thời lựa chọn mô hình đánh giá tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế cho Việt Nam - Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và rút ra bài học cho Việt Nam trong việc gắn kết xuất khẩu hàng hóa với tăng trưởng kinh tế - Phân tích... học của luận án Luận án với đề tài Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam có một số đóng góp quan trọng trong nghiên cứu mối quan hệ xuất khẩutăng trưởng kinh tế ở Việt Nam Cụ thể như sau: Luận án hệ thống hóa các lý thuyết về tác động của xuất khẩu hàng hóa về mặt lượng tới tăng trưởng kinh tế, chỉ ra những tác động có thể có của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế, ... hỏi nghiên cứu sau: (1) Xuất khẩu hàng hóa có tác động như thế nào đến tăng trưởng kinh tế trong lý thuyết? Tác động theo những kênh nào? Vai trò và tác động của chất lượng xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế ra sao? (2) Việt Nam có thể học tập gì từ kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy xuất khẩu hướng tới tăng trưởng kinh tế? (3) Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế đã được nghiên cứu thực... tích tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam? (4) Thực trạng xuất khẩu và tăng trưởng kinh tế Việt Nam? Về mặt định tính, định lượng, xuất khẩu và chất lượng xuất khẩu có tác động như thế nào tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam? Giải thích tác động đó như thế nào? Những kết luận chủ yếu có thể rút ra là gì? (5) Quan điểm và định hướng tăng trưởng kinh tế và phát triển xuất khẩu hàng. .. tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế là cần thiết và (ii) tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế cần được đánh giá cả về mặt lượng và mặt chất thông qua một số thuộc tính quan trọng, nhằm góp phần lấp đầy “khoảng trống” trong nghiên cứu về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam Chiến lược Phát triển kinh tế- xã hội đến năm 2020 của Việt Nam. .. qua ảnh hưởng của xuất khẩu tới các nguồn tăng trưởng, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của xuất khẩu hàng hóa với năng suất/TFP 6 1.1.4 Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới TTKT Để phân tích được tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế, đầu tiên cần làm rõ xuất khẩu có thể có những tác động như thế nào Có nhiều cách để phân loại tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế Về cơ bản,... tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế, làm cơ sở cho các nghiên cứu về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế sau này Qua đó, luận án đề xuất mô hình nghiên cứu thực nghiệm áp dụng cho trường hợp cụ thể là Việt Nam Trong mối quan hệ xuất khẩu hàng hóa- tăng trưởng kinh tế, luận án đã chỉ rõ việc nghiên cứu chất lượng xuất khẩu hàng hóa trong đó có cơ cấu hàng hóa xuất. .. về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Chương 2: Tổng quan nghiên cứu thực nghiệm và lựa chọn mô hình nghiên cứu cho luận án Chương 3: Phân tích tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000-2012 Chương 4: Khuyến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa hướng tới tăng trưởng kinh tế đến năm 2020 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU HÀNG... trạng tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế, luận án đề xuất kiến nghị về thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa hướng tới tăng trưởng kinh tế bền vững của Việt Nam xiii 2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện được mục tiêu tổng quát nêu trên, luận án có những nhiệm vụ cụ thể sau: - Hệ thống hóa lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế, đặc... thực tiễn về tác động của xuất khẩu hàng hóa đến tăng trưởng kinh tế Nghiên cứu tác động cả khía cạnh định lượng và định tính, tác động về mặt lượng và mặt chất của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Luận án chỉ xem xét tác động của xuất khẩu hàng hóa, không đề cập đến xuất khẩu dịch vụ do hàng hóa và dịch vụ có những đặc trưng rất khác biệt nên mức độ và cơ chế ảnh hưởng lên tăng trưởng cũng . về xuất khẩu hàng hóa Việt Nam 65 3.1.2. Khái quát về tăng trưởng kinh tế Việt Nam 70 3.2. Phân tích định tính tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế Việt Nam 75 3.2.1. Tác động. lường tăng trưởng kinh tế 2 1.1.3. Nguồn tăng trưởng kinh tế 4 1.1.4. Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới TTKT 6 1.2. Lý thuyết về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế 7 1.2.1 kênh mà xuất khẩu hàng hóa có thể tác động tới tăng trưởng kinh tế. Đồng thời lựa chọn mô hình đánh giá tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế cho Việt Nam - Nghiên cứu kinh nghiệm