Thừa kế di sản chính là sự dịch chuyển tài sản và quyền sở hữu tài sản của cá nhân người đã chết cho cá nhân, tổ chức có quyền hưởng thừa kế; người thừa kế trở thành chủ sở hữu của tài sản được hưởng theo di chúc hoặc theo pháp luật. Với ý nghĩa như vậy, vấn đề thừa kế có vị trí quan trọng trong các chế định pháp luật các nước trên thế giới.Trong bối cảnh hiện nay, sự hội nhập kinh tế diễn ra mạnh mẽ, vấn đề tài sản thuộc sở hữu cá nhân ngày càng phong phú,thừa kế di sản cũng nảy sinh nhiều dạng tranh chấp phức tạp, vượt ra khỏi phạm vi của một quốc gia đòi hỏi phải được giải quyết kịp thời. Hiện nay, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài đã không còn là quan hệ hiếm gặp trong cuộc sống mà ngày càng phổ biến.Ở Việt Nam, mặc dù quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài đã ít nhiều được Bộ luật dân sự 2005 điều chỉnh tại phần VII, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn còn bộc lộ nhiều vướng mắc, hạn chế nhất định. Điều này đã xâm phạm đến quyền thừa kế của công dân, đôi khi còn gây bất ổn trong đời sống sinh hoạt của mỗi gia đình, cộng đồng, xã hội và ảnh hưởng không nhỏ đến mối quan hệ hợp tác giữa các quốc gia.Quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là một trong những chế định quan trọng của tư pháp quốc tế và cũng là một quan hệ phức tạp, liên quan đến nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Chính vì vậy, việc xác định luật áp dụng cho các quan hệ về thừa kế có yếu tố nước ngoài là một trong những vấn đề quan trọng trong tư pháp quốc tế Việt Nam và các nước. Tại Việt Nam, những quy định về pháp luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài được quy định như thế nào và thực tiện áp dụng ra sao là lý do người viết chọn đề tài “ Giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo quy định của pháp luật Việt Nam”.
Trang 1LỜI CẢM ƠNTrong quá trình thực hiện báo cáo thực tập tốt nghiệp, em đã được sự giúp
đỡ, hướng dẫn, hỗ trợ và động viên từ gia đình, từ quý thầy cô, quý công ty, cùngcác bạn Xin cho phép em được gửi lời cám ơn sâu sắc và chân thành đến:
Ban giám hiệu nhà trường cùng toàn thể các thầy cô giáo của Trường Đạihọc Mở Thành Phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi và trang bị cho emnhững kiến thức bổ ích trong suốt 4 năm học vừa qua Đặc biệt là các thầy côgiáo khoa Kinh tế và Luật của Trường đã trang bị cho em những kiến thứcchuyên môn quý báu về ngành Luật kinh tế, làm hành trang cho em bước vàođời Em xin chân thành cảm ơn Thầy, người đã tận tâm hướng dẫn em qua từngphần của bài báo cáo thực tập Nếu không có những lời hướng dẫn, nhận xét, dạybảo của thầy thì em nghĩ bài báo cáo thực tập tốt nghiệp này của em khó có thểhoàn thiện được Một lần nữa, em xin chân thành cảm ơn thầy
Ban lãnh đạo Công ty Luật TNHH MTV Không Gian Luật đã tạo điềukiện cho em thực tập, học hỏi tại công ty Đặc biệt em xin chân thành cảm ơn LS.Nguyễn Hồng Sơn và LS Phan Thị Xuân Uyên cùng toàn thể các anh chị, bạnthực tập trong công ty đã quan tâm hướng dẫn, giúp đỡ em rất nhiệt tình trongsuốt hơn hai tháng thực tập vừa qua, tạo điều kiện thuận lợi để cho em không chỉđược học hỏi về rất nhiều điều bổ ích từ kiến thức chuyên nghành đến kỹ năngmềm trong cuộc sống mà còn hướng dẫn, cung cấp số liệu giúp em hoàn thànhbài báo cáo thực tập này đúng thời gian quy định
Do hạn chế về kinh nghiệm, kiến thức và điều kiện làm bài nên chắc chắnbài viết của em sẽ khó tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ýcủa các thầy cô giáo và các bạn đọc để em được tốt hơn
Cuối cùng em xin kính chúc quý thầy cô của Trường sức khỏe, chúc Banlãnh đạo công ty cùng toàn thể các anh chị của Công ty Luật TNHH MTV KhôngGian Luật ngày càng thành đạt và phát triển hơn nữa
Em xin chân thành cảm ơn!
Trang 2Công ty Luật TNHH MTV
Không Gian Luật
-CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập – Tự Do – Hạnh phúc
-NHẬN XÉT SINH VIÊN THỰC TẬP Kính gửi: Khoa Kinh Tế và Luật, Trường Đại học Mở TP.HCM Trong thời gian từ ngày…./ …./ … đến ngày …./…./……, Đơn vị chúng tôi có nhận sinh viên ……… MSSV……… của Trường đến thực tập tại đơn vị Sau khi hoàn tất quá trình thực tập, chúng tôi có nhận xét về tinh thần, thái độ, năng lực thực tập của sinh viên ………
như sau:
……., Ngày… tháng… năm……
Lãnh đạo đơn vị (Kí ghi rõ họ và tên, đóng dấu) NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN Nhận xét:
Trang 3
Trang 4
MỤC LỤC
PHẦN 1 MỞ ĐẦU 3
1.1 Lý do chọn đề tài 3
1.2 Mục tiêu nghiên cứu 4
1.3 Phạm vi nghiên cứu 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu 4
1.5 Kết cấu của chuyên đề 5
PHẦN 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG TRONG GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ 6
2.1 Khái niệm xung đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài 6
2.1.1 Khái niêm về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài 6
2.1.2 Khái niệm về xung đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài 7
2.2 Nguyên nhân và cách thức giải quyết những xung đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài 8
2.2.1 Nguyên nhân xuất hiện xung đột pháp luật 8
2.2.2 Phương pháp giải quyết những xung đột pháp luật về thừa kế 9
2.3 Giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế của một số nước trên thế giới 11 2.3.1 Thừa kế theo di chúc 11
2.3.2 Thừa kế theo pháp luật 13
PHẦN 3 THỰC TRẠNG CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ 14
3.1 Thực trạng của pháp luật Việt Nam về giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo di chúc 14
Trang 53.1.1 Xung đột pháp luật về năng lực lập, thay đổi và hủy bỏ di chúc 14
3.1.2 Xung đột pháp luật về hình thức di chúc 16
3.2 Thực trạng của pháp luật Việt Nam về giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế theo pháp luật 18
3.2 1 Theo quy định của pháp luật Việt Nam 18
3.2 2 Theo quy định tại các hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và các nước 19
3.3 Thực trạng pháp luật Việt Nam về giải quyết vấn đề di sản không người thừa kế có yếu tố nước ngoài 23
PHẦN 4 NHỮNG HẠN CHẾ VÀ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ 25
4 1 Hạn chế và giải pháp hoàn thiện những quy phạm xung đột về thừa kế theo pháp luật có yếu tố nước ngoài 25
4 2 Hạn chế và giải pháp hoàn thiện những quy phạm xung đột về thừa kế theo di chúc có yếu tố nước ngoài 28
4.2.1 Xác định năng lực lập, thay đổi và hủy bỏ di chúc 28
4.2.2 Xác định tính hợp pháp của hình thức di chúc 29
PHẦN 5 KẾT LUẬN 33
Trang 6PHẦN 1 MỞ ĐẦU
Thừa kế di sản chính là sự dịch chuyển tài sản và quyền sở hữu tài sản của
cá nhân người đã chết cho cá nhân, tổ chức có quyền hưởng thừa kế; người thừa
kế trở thành chủ sở hữu của tài sản được hưởng theo di chúc hoặc theo pháp luật.Với ý nghĩa như vậy, vấn đề thừa kế có vị trí quan trọng trong các chế định phápluật các nước trên thế giới
Trong bối cảnh hiện nay, sự hội nhập kinh tế diễn ra mạnh mẽ, vấn đề tàisản thuộc sở hữu cá nhân ngày càng phong phú,thừa kế di sản cũng nảy sinhnhiều dạng tranh chấp phức tạp, vượt ra khỏi phạm vi của một quốc gia đòi hỏiphải được giải quyết kịp thời Hiện nay, quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài đãkhông còn là quan hệ hiếm gặp trong cuộc sống mà ngày càng phổ biến
Ở Việt Nam, mặc dù quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài đã ít nhiềuđược Bộ luật dân sự 2005 điều chỉnh tại phần VII, nhưng thực tiễn áp dụng vẫncòn bộc lộ nhiều vướng mắc, hạn chế nhất định Điều này đã xâm phạm đếnquyền thừa kế của công dân, đôi khi còn gây bất ổn trong đời sống sinh hoạt củamỗi gia đình, cộng đồng, xã hội và ảnh hưởng không nhỏ đến mối quan hệ hợptác giữa các quốc gia
Quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài là một trong những chế định quantrọng của tư pháp quốc tế và cũng là một quan hệ phức tạp, liên quan đến nhiều
hệ thống pháp luật khác nhau Chính vì vậy, việc xác định luật áp dụng cho cácquan hệ về thừa kế có yếu tố nước ngoài là một trong những vấn đề quan trọngtrong tư pháp quốc tế Việt Nam và các nước Tại Việt Nam, những quy định vềpháp luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài được quy định nhưthế nào và thực tiện áp dụng ra sao là lý do người viết chọn đề tài “ Giải quyếtxung đột pháp luật về thừa kế theo quy định của pháp luật Việt Nam”
- Tìm hiểu những quy định trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hànhcũng như các hiệp định tương trợ tư pháp mà Việt Nam tham gia kí kết điều
Trang 7chỉnh về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài để khi gặp một tình huống cụ thế
có thể trả lời được các câu hỏi: Tòa án quốc gia nào có thẩm quyền giải quyếttranh chấp và nên khởi kiện ở đâu để bảo vệ quyền lợi của mình một cách tốtnhất? Luật nào sẽ được tòa áp dụng? Quyết định của tòa án có thể thi hành ởnước ngoài hay không?
- Thực tiễn áp dụng các quy định pháp lý để giải quyết xung đột pháp luật
về thừa kế có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam Đăc biệt là phân tích những bấtcập giữa thực tiễn và quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật
- Đưa ra những kiến nghị, giải pháp trong việc hoàn thiện những quy địnhpháp luật nhằm giải quyết xung đột pháp luật về quan hệ thừa kế có yếu tố nướcngoài ở Việt Nam
Đề tài về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài nên thuộc phạm vi điềuchỉnh của tư pháp quốc tế Phạm vi nghiên cứu là các quy định trong hệ thốngpháp luật Việt Nam hiện hành (luật và các văn bản dưới luật) cũng như các điềuước quốc tế, hiệp định tương trợ tư pháp mà Việt Nam tham gia kí kết điều chỉnh
về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài Thực tiễn áp dụng của các quy phạmpháp luật đề giải quyết các vụ việc về thừa kế có yếu tố nước ngoài tại nơi thựctập
Dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, báo cáo sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Sử dụng phương pháp phân tích, sosánh, khái quát, tổng hợp các quy phạm pháp luật liên quan để làm rõ một sốkhái niệm cũng như các quy định của pháp luật Việt Nam và các nước về quan hệthừa kế có yếu tố nước ngoài
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: Tìm hiểu những hồ sơ và tổng hợp
ý kiến của khách hàng tại công ty TNHH MTV Không Gian Luật Một số vụ án
Trang 8giải quyết tranh chấp về thừa kế có yếu tố nước ngoài cũng được sử dụng cóchọn lọc để bình luận, tham khảo để việc nghiên cứu được toàn diện và sâu sắchơn.
Phần 1: Mở đầu.
Phần 2: Những lý luận chung về quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài Phần 3: Quy định của Bộ luật Dân sự 2005 về luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Phần 4: Những vấn đề dặt ra trong thực tiến và hướng hoàn thiện.
Phần 5: Kết luận.
Trang 9PHẦN 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG TRONG GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ THỪA KẾ
nước ngoài
Theo cách hiểu thông thường thừa kế là việc dịch chuyển tài sản của ngườichết sang cho người sống nhằm chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về thừa kế:
Quan điểm một, quan điểm của Ang-ghen thì thừa kế là sự dịch chuyển tàisản của người chết cho người còn sống Quyền thừa kế là quyền thừa hưởng tàisản của người chết để lại theo một trình tự do pháp luật quy định
Quan điểm hai, thừa kế là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh cácquan hệ xã hội phát sinh trong việc để lại di sản thừa kế, chuyển di sản của ngườichết để lại cho những người còn sống1
Quan điểm ba, thừa kế là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh sựtruyền lại tài sản của người đã chết cho những người khác theo di chúc hoặc theoquy định của pháp luật2
Từ những quan điểm trên có thể thấy rằng, thừa kế là một chế định pháp lýdân sự bao gồm tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh sự truyền lại tài sảncủa người đã chết cho những người khác theo di chúc hoặc theo quy định củapháp luật
Để xác định là các quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài các quan hệ nàyphải thỏa mãn các điều kiện để trở thành các quan hệ dân sự có yếu tố nướcngoài được quy định tại điều 758 Bộ luật dân sự 2005 theo đó “ quan hệ dân sự
có yếu tố nước ngoài là quan hệ dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là
cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoàihoặc quan hệ dân sự giữa các bên tham gia là công dân, tổ chức Việt Nam nhưng
1 Lê Đức Thọ -Từ điển thuật ngữ pháp lý, Tr 99
2 Đỗ Văn Đại & Mai Hồng Quỳ (2010), Tư pháp quốc tế Việt Nam, NXB chính trị quốc gia,
tr.618
Trang 10căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phátsinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài” Nhưvậy có thể thấy rằng các quan hệ thừa kế có ít nhất một trong ba yếu tố nướcngoài sau:
- Thứ nhất, về chủ thể: ít nhất một trong các bên tham gia vào quan hệ thừa
kế này là cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ởnước ngoài Ví dụ: công dân Việt Nam lập di chúc để lại một phần tài sản chomột tổ chức, cá nhân nước ngoài…
- Thứ hai, tài sản liên quan đến quan hệ nằm ở nước ngoài Đây là quan hệthừa kế phát sịnh giữa công dân, tổ chức Việt Nam nhưng tài sản liên quan đếnquan hệ này nằm ở nước ngoài Ví dụ: Công dân A (Việt Nam) lập di chúc để lạitoàn bộ tài sản cho công dân B (Việt Nam) nhưng một phần tài sản của công dân
A đang ở nước ngoài…
- Thứ ba, căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ theo pháp luật nướcngoài hoặc phát sinh tại nước ngoài Ví dụ: công dân Việt Nam lập di chuc để lạitài sản của mình ở Pháp…
3 Từ điển Luật học trang 393
4 Đỗ Văn Đại & Mai Hồng Quỳ (2010), Tư pháp quốc tế Việt Nam, NXB chính trị quốc gia,
tr.177.
Trang 11Xung đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài được hiểu là hiệntượng pháp luật của hai, hay nhiều quốc gia cùng có thể được áp dụng để điềuchỉnh một quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Như vậy, khi có hiện tượng xung đột pháp luật thì các cơ quan có thẩmquyền phải tiến hành chọn một hệ thống pháp luật thích hợp dựa trên các nguyêntắc giải quyết xung đột được quy định trong pháp luật5
đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài
Hiện tượng xung đột pháp luật phát sinh từ hai nguyên nhân chủ yếu:Pháp luật nội dung (hay còn gọi là pháp luật thực chất) về thừa kế của các quốcgia hữu quan khác nhau; Có sự phát triển các quan hệ mang tính chất dân sự cóyếu tố nước ngoài6
- Xuất phát từ tính chất đặc thù của các quan hệ xã hội do tư pháp quốc tếđiều chỉnh là các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài trong đó có quan hệ vềthừa kế Trong nhiều trường hợp khi một quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoàiphát sinh sẽ làm phát sinh tình trạng pháp luật của các nước liên quan đều có thểđược áp dụng và làm nảy sinh vấn đề chọn pháp luật của một nước cụ thể để ápdụng từ đó làm phát sinh hiện tượng xung đột7
- Có sự khác nhau trong trong pháp luật các nước khi điều chỉnh một quan
hệ thừa kế cụ thể Xuất phát từ điều kiện phát triển kinh tế xã hội, từ quan điểmchính trị, phong tục tập quán, từ đặc điểm của các hệ thống pháp luật nên phápluật các nước không thể hoàn toàn giống nhau
5 Lê Thị Nam Giang (2011), Tư pháp quốc tế, NXB Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh, Tr.108.
6 Phạm Thành Tài, Giải quyết xung đột pháp luật về thừa kế có yếu tố nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam trong mối tương quan so sánh với pháp luật một số nước trên thế giới, tr.16.
7 Lê Thị Nam Giang (2011), Tư pháp quốc tế, NXB Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh, Tr.10.
Trang 122.2.2 Phương pháp giải quyết những xung đột pháp luật về thừa kế.
Hiện tượng xung đột pháp luật đã và đang được giải quyết theo hướng tìm
ra hệ thống pháp luật phù hợp với sự phát triển các quan hệ và bảo vệ lợi íchchính đáng của các bên
vụ của các bên khi tham gia quan hệ8 Khi giải quyết một quan hệ thừa kế có yếu
tố nước ngoài cụ thể, nếu có quy phạm xung đột thực chất điều chỉnh, cơ quan cóthẩm quyền cũng như các bên tham gia quan hệ có thể căn cứ ngay vào nội dungquy phạm thực chất đó để giải quyết mà không cần phải lựa chọn pháp luật ápdụng Có hai loại quy phạm thực chất:
- Quy phạm thực chất thống nhất là quy phạm thực chất được xây dựngtrong các điều ước quốc tế hoặc được thừa nhận trong các điều ước quốc tế Ví
dụ điều 40 hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý về các vấn đề dân sự và hình
sự giữa nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Liên Bang Nga,…
- Quy phạm thực chất trong pháp luật quốc gia là nhóm quy phạm thực chất
do quốc gia ban hành trong hệ thống pháp luật nước mình, trực tiếp điều chỉnhcác quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài xảy ra trên quốc gia mình Ví dụ khoản
3, khoản 4 điều 767 Bộ luật dân sự 2005,…
(ii) Áp dụng các quy phạm pháp luật xung đột (Phương pháp xungđột):
Quy phạm pháp luật xung đột là quy phạm pháp luật giúp xác định hệthống pháp luật cụ thể nào có thể được áp dụng nhằm điều chỉnh quan hệ dân sự
có yếu tố nước ngoài
- Quy phạm xung đột được coi là quy phạm pháp luật mang tính dẫn chiếu
vì nó không tác động trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên tham
8 Lê Thị Nam Giang (2011), “chương 4: Xung đột pháp luật”,Tư pháp quốc tế, NXB Đại học quốc gia TP.
Hồ Chí Minh.
Trang 13gia quan hệ mà chỉ dẫn chiếu đến pháp luật cần được áp dụng Do đó, muốn giảiquyết nội dung mối quan hệ, cơ quan có thẩm quyền phải dựa vào hệ thống phápluật mà quy phạm xung đột dẫn chiếu đến
Hai cách thức giải quyết xung đột pháp luật trên đều có những ưu vànhược điểm riêng, nên quy phạm pháp luật xung đột và quy phạm pháp luật thựcchất vẫn tồn tại song song trong hệ thống pháp luật các nước
- Quy phạm pháp luật xung đột có ưu điểm là linh hoạt và mền dẻo vì xâydụng quy phạm xung đột không quá phụ thuộc vào điều kiện chính trị, kinh tế -
xã hội, phong tục tập quán của các quốc gia do đó nó chiếm số lượng lớn trongcác quy phạm điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài các nước.Nhưng nhược điểm của quy phạm này là phức tạp, khó khăn cho cơ quan ápdụng pháp luật và cho các đương sự khi tham gia quân hệ
- Quy phạm pháp luật thực chất có ưu điểm là đơn giản, dễ áp dụng vì trựctiếp giải quyết được nội dung các quan hệ nhưng nhược điểm là khó xây dựng,phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của từng nước Quy phạm thựcchất chủ yếu được xây dựng trong lĩnh vực thương mại và di sản không ngườithừa kế
Cũng có thể chia làm ba cách thức áp dụng để giải quyết xung đột phápluật9:
- Áp dụng phương pháp gián tiếp giải quyết xung đột pháp luật bằng cácquy phạm xung đột;
- Áp dụng phương pháp trực tiếp giải quyết xung đột pháp luật bằng cácquy phạm thực chất từ nguồn gốc quốc tế, quốc nội;
- Quy phạm áp dụng bắt buộc: thực tế là những quy phạm quốc nội điềuchỉnh các quan hệ trong nước nhưng chúng được áp dung bắt buộc để điều chỉnhmột vài chi tiết của quan hệ có yếu tố nước ngoài, làm vô hiệu hóa các quy phạmxung đột đáng kể được áp dụng
Từ những phân tích ở trên có thể thấy rằng quan hệ thừa kế có yếu tố nướcngoài sẽ được giải quyết chủ yếu theo phương pháp xung đột vì quy phạm thực
9 Đỗ Văn Đại & Mai Hồng Quỳ (2010), “chương II: Giải quyết xung đột pháp luật”, Tư pháp quốc tế Việt Nam, NXB chính trị quốc gia.
Trang 14chất trong pháp luật Việt Nam rất ít, chỉ điều chỉnh về di sản không người thừakế.
số nước trên thế giới.
- Theo điều 646 Bộ luật dân sự 2005, “ di chúc là sự thể hiện ý chí của cánhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết” Do đó, thừa kếtheo di chúc là việc dịch chuyển di sản của người chết sang cho người còn sốngtrên cơ sở ý chí của người lập di chúc10
Trong pháp luật về thừa kế theo di chúc thì năng lực hành vi lập và hủy bỏ
di chúc, hình thức di chúc là những nội dung cơ bản Để chọn luật áp dụng chocác vấn đề trên, tư pháp quốc tế các nước trên thế giới áp dụng nhiều nguyên tắckhác nhau 11:
- Theo pháp luật Anh, Mỹ, Pháp (những nước theo nguyên tắc phân chia disản thừa kế): năng lực hành vi lập di chúc, hình thức di chúc đối với di sản thừa
kế là động sản do luật nơi cư trú cuối cùng của người để lại di sản thừa kế điềuchỉnh (lex domicilli); đối với di sản thừa kế là bất động sản do luật của nước nơi
áp dụng luật nơi có bất động sản đó
10 Lê Thị Nam Giang (2011), “ chương 12: Thừa kế” Tư pháp quốc tế, NXB Đại học quốc gia
TP Hồ Chí Minh.
11 Bành Quốc Tuấn (26/10/2012), “Pháp luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài
theo Bộ luật Dân sự 2005”, Trường đại học kiểm sát Hà Nội, download tại địa chỉ:
http://www.tks.edu.vn/portal/detailtks/5985_64_0_Phap-luat-ap-dung-cho- yeu-to-nuoc-ngoai-theo-Bo-luat-Dan-su-2005.html ngày 15/11/201
Trang 15quan-he-thua-ke-co-Ngoài ra, tư pháp quốc tế một số nước còn quy định nếu người lập di chúckhông tuân thủ quy định về hình thức di chúc của các hệ thống pháp luật trên màlại thỏa mãn yêu cầu đối với luật nơi lập di chúc thì di chúc đó cũng không bị coi
là bất hợp pháp Ví dụ như pháp luật Nhật Bản quy định: “ Hình thức của di chúc
sẽ được coi là hợp pháp nếu đáp ứng yêu cầu của một trong các hệ thống phápluật sau: luật nơi lập di chúc; luật của nước mà người để lại di sản là công dânvào thời điểm lập di chúc hoặc thời điểm người đó chết, luật của nước mà người
để lại di sản cư trú vào thời điểm lập di chúc hoặc thời điểm người đó chết, luậtcủa nước mà người để lại di sản có nơi cư trú thường xuyên vào thời điểm lập dichúc hoặc thời điểm người đó chết; đối với bất động sản: pháp luật của nước cótài sản đó”.12
Thừa kế theo luật được đặt ra trong trường hợp không có di chúc hoặc dichúc không hợp pháp Thừa kế theo luật là thừa kế không phải do ý chí củangười để lại di sản thừa kế mà trên cơ sở can thiệp của Nhà nước thông quapháp luật về thừa kế13
Pháp luật các nước phân chia làm hai nhánh sau14:
- Hệ thống luật Anh - Mỹ (Anh, Mỹ, Úc, Achentina, Đan Mạch…) và Pháptheo nguyên tắc phân chia di sản thừa kế Để giải quyết các vấn đề thừa kế, phápluật các nước này phân chia di sản thừa kế làm hai loại là bất động sản và độngsản Mỗi loại di sản có nguyên tắc áp dụng pháp luật giải quyết khác nhau: đốivới động sản, áp dụng luật nơi người để lại có quốc tịch hoặc có nơi cư trú cuốicùng; đối với bất động sản, áp dụng luật nơi có tài sản (lex rei sitae) kể cả trong
12 Lê Thị Nam Giang (2011), “ chương 12: Thừa kế” Tư pháp quốc tế, NXB Đại học quốc gia
TP Hồ Chí Minh.
13 Bành Quốc Tuấn (26/10/2012), “Pháp luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài
theo Bộ luật Dân sự 2005”, Trường đại học kiểm sát Hà Nội, download tại địa chỉ:
http://www.tks.edu.vn/portal/detailtks/5985_64_0_Phap-luat-ap-dung-cho- yeu-to-nuoc-ngoai-theo-Bo-luat-Dan-su-2005.html ngày 15/11/2013.
quan-he-thua-ke-co-14 Bành Quốc Tuấn (26/10/2012), “Pháp luật áp dụng cho quan hệ thừa kế có yếu tố nước ngoài
theo Bộ luật Dân sự 2005”, Trường đại học kiểm sát Hà Nội, download tại địa chỉ:
http://www.tks.edu.vn/portal/detailtks/5985_64_0_Phap-luat-ap-dung-cho- yeu-to-nuoc-ngoai-theo-Bo-luat-Dan-su-2005.html ngày 15/11/2013.
Trang 16quan-he-thua-ke-co-trường hợp thừa kế sẽ được xác định theo luật nơi cư trú cuối cùng của người đểlại di sản thừa kế (lex domicille).
- Các nước Tây Âu như Đức, Tây Ban Nha, Italia, Bồ Đào Nha… theonguyên tắc thống nhất di sản thừa kế: Pháp luật các nước này không phân chia disản thừa kế thành các loại khác nhau mà thống nhất giải quyết toàn bộ di sảnthừa kế theo nguyên tắc luật nhân thân của người để lại di sản thừa kế, cụ thể làLuật quốc tịch của người để lại di sản thừa kế (lex patriae) Cách giải quyết nàycũng được áp dụng tại Nhật Bản, Ai Cập…
- Việc định danh tài sản, tất cả các nước đều áp dụng hệ thuộc luật nơi cótài sản Riêng tại Pháp, trong thực tiễn xét xử, áp dụng việc định danh tài sảntheo hệ thuộc luật tòa án15
PHẦN 3 THỰC TRẠNG CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP
LUẬT VỀ THỪA KẾ
xung đột pháp luật về thừa kế theo di chúc
Trong pháp luật về thừa kế theo di chúc thì năng lực hành vi lập và hủy bỏ
di chúc, hình thức di chúc là những nội dung cơ bản Vậy pháp luật nước nào sẽđược áp dụng nhằm giải quyết 2 vấn đề này
3.1.1 Xung đột pháp luật về năng lực lập, thay đổi và hủy bỏ di chúc.
(i) Theo quy định của pháp luật Việt Nam:
15 Lê Thị Nam Giang (2011), “chương 4: Xung đột pháp luật”,Tư pháp quốc tế, NXB Đại học
quốc gia TP Hồ Chí Minh.