Trong truyền thuyết, như các nghiên cứu đãchỉ ra, cũng có sự xuất hiện của ba motip chính: sinh nở thần kỳ, chiến công phithường và hóa thân – hiển linh, song đến nay vẫn chưa được
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
TRỊNH THỊ MAI LIÊN
KHẢO SÁT MÔ TÍP HÓA THÂN- HIỂN LINH TRONG
TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT
LUẬN VĂN THẠC SĨ: VĂN HỌC DÂN GIAN
Trang 2HÀ NỘI, NĂM 2013
Trang 3BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
TRỊNH THỊ MAI LIÊN
KHẢO SÁT MÔ TÍP HÓA THÂN- HIỂN LINH TRONG
TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT
Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 60 22 01 25
LUẬN VĂN THẠC SĨ: VĂN HỌC DÂN GIAN
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Anh Tuấn
Trang 4HÀ NỘI, NĂM 2013
Trang 5LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn thạc sĩ, bên cạnh sự nỗlực cố gắng của bản thân, em đã nhận được sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô,các anh chị và các bạn
Em xin trân trọng cảm ơn phòng Sau đại học, khoa Ngữ văn trường Đạihọc Sư phạm Hà Nội, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành khóa họcnày!
Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy giáo, cô giáo trựctiếp giảng dạy lớp Cao học Văn học dân gian khóa 21- những người đã cung cấpcho em tri thức và phương pháp khoa học cần thiết để hoàn thành luận văn này
Đặc biệt, em xin bày tỏ tình cảm kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS
TS Vũ Anh Tuấn – Người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ em trongsuốt quá trình hoàn thành luận văn
Hà Nội, ngày 01 tháng 9 năm 2013
Học viên
Trịnh Thị Mai Liên
Trang 6MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Mục đích, nhiệm vụ 4
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
4.1 Đối tượng nghiên cứu 5
4.2 Phạm vi nghiên cứu 5
5 Phương pháp nghiên cứu 5
6 Cấu trúc luận văn 5
PHẦN NỘI DUNG 7
Chương I THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 7
1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỀN THUYẾT, HÓA THÂN VÀ HIỂN LINH 7
1.1 Truyền thuyết 7
1.2 Hóa thân 11
1.3 Hiển linh- âm phù 14
2 THỐNG KÊ MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 16
3 PHÂN LOẠI MOTIP HÓA THÂN- HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 19
Chương II CÁC DẠNG THỨC VÀ Ý NGHĨA CÁC DẠNG THỨC CỦA MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 36
1 MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC DẠNG THỨC CỦA MOTIP HÓA THÂN-HIỂN LINH VỚI TÍN NGƯỠNG NGƯỜI VIỆT 36
1.1 Vị trí của motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt 36 1.2 Mối quan hệ giữa các dạng thức của motip hóa thân – hiển linh trong
Trang 7truyền thuyết người Việt và tín ngưỡng người Việt 38
2 CÁC DẠNG THỨC VÀ Ý NGHĨA CÁC DẠNG THỨC CỦA MOTIP HÓA THÂN TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 41
2.1.Dạng thức “Trời đất mịt mù, mưa to gió lớn” 41
2.2 Dạng thức “Mây, cầu vồng” 46
2.3 Dạng thức “Rồng” 48
2.4 Dạng thức “Rắn, xuống nước” 54
3 CÁC DẠNG THỨC VÀ Ý NGHĨA CÁC DẠNG THỨC CỦA MOTIP HIỂN LINH - ÂM PHÙ TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT 61
3.1 Báo mộng 61
3.1.1 Quan niệm về mộng, báo mộng trên thế giới 61
3.1.2 Dạng thức báo mộng trong truyền thuyết người Việt 63
3.2 Ứng đồng 66
3.3 Hiện thân 69
Chương III MỐI QUAN HỆ GIỮA MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT VÀ LỄ HỘI NGƯỜI VIỆT .72
1 MỐI QUAN HỆ GIỮA TRUYỀN THUYẾTVÀ LỄ HỘI 72
2 MỐI QUAN HỆ GIỮA MOTIP HÓA THÂN- HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT VÀ LỄ HỘI NGƯỜI VIỆT 75
3 MỘT SỐ LỄ HỘI TIÊU BIỂU 77
3.1 Lễ hội Chử Đồng Tử - Đa Hòa 77
3.1.1 Thần tích đền Đa Hòa (làng Đa Hòa, xã Bình Minh, huyện Châu Giang, tỉnh Hưng Yên) 77
3.1.2 Nội dung lễ hội 80
3.1.3 Nhận xét 83
3.2 Lễ hội Phi Bồng nguyên soái 83
3.2.1 Thần tích 83
3.2.2 Nội dung lễ hội 85
Trang 83.2.3 Nhận xét 92
3.3 Lễ hội Kéo rắn thôn Xuân Nộn 92
3.3.1 Thần tích 93
3.3.2 Nội dung lễ hội kéo rắn 94
3.3.3 Nhận xét 97
PHẦN KẾT LUẬN 98
TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC BẢNG THỐNG KÊ MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT
Trang 9PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Từ giữa thế kỷ XX, giới nghiên cứu Việt Nam đã bắt đầu tìm hiểu vàứng dụng các thành tựu khoa học về văn học dân gian thế giới để nghiên cứukho tàng văn học dân gian trong nước Hành động này đã mở ra nhiều hướngnghiên cứu mới mẻ cho quá trình nghiên cứu văn học, văn hóa dân gian ở nước
ta và đạt được nhiều thành tựu to lớn Tiêu biểu là việc vận dụng những lý luận
về típ và motip truyện trong việc nghiên cứu các tác phẩm truyện cổ tích Đã cóhàng loạt những típ và motip truyện cổ tích được chỉ ra và phân tích như: motipsinh nở thần kỳ, motip người lấy vật, motip chiến công phi thường, kiểu truyện
dũng sĩ, kiểu truyện người mồ côi… Sự thành công của các công trình, “Người
anh hùng làng Dóng” của Cao Huy Đỉnh , “Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ tích Việt Nam và Đông Nam Á” của Nguyễn Bích Hà,“Kiểu truyện nhân vật xấu xí mà tài ba” của Nguyễn Thị Huế … là minh chứng rõ
ràng nhất
Kho tàng văn học dân gian ở nước ta khá phong phú và đồ sộ Ngoàitruyện cổ tích còn rất nhiều những thể loại tự sự dân gian khác, nhưng nhữngvấn đề lý luận này thường ít được sử dụng, nếu có thì hầu như chỉ để nhận diệncác típ và motipchứ chưa đi sâu vào phân tích tỉ mỉ, cặn kẽ Tồn tại song songvới truyện cổ tích, truyền thuyết được kết tinh từ quá trình dựng, giữ nước vàniềm tự hào dân tộc của ông cha ta Trong truyền thuyết, như các nghiên cứu đãchỉ ra, cũng có sự xuất hiện của ba motip chính: sinh nở thần kỳ, chiến công phithường và hóa thân – hiển linh, song đến nay vẫn chưa được nghiên cứu cụ thể,nhất là motip cuối cùng, hóa thân – hiển linh Đề tài “Khảo sát motip hóa thân -hiển linh trong truyền thuyết người Việt” vì vậy, ra đời trên cơ sở mong muốngóp một phần nhỏ vào sự nghiệp nghiên cứu truyền thuyết nói riêng và văn họcdân gian nói chung
Trang 101.2 Hóa thân – hiển linh là một motip độc đáo, thường xuất hiện trongtruyền thuyết, thông qua truyền thuyết thể hiện nhiều tầng ý nghĩa và nhân sinhquan của người dân Việt Nam từ thuở xa xưa Đặc biệt hơn nữa khi hai yếu tốtrong motip này có liên hệ mật thiết với nhau, và với các motip khác của truyềnthuyết, làm nên một thể thống nhất, linh hoạt cho thể loại truyền thuyết Cảmhứng tôn vinh, ngợi ca sự linh thiêng của các anh hùng dân tộc và niềm tin củanhân dân là cơ sở nền tảng để tạo nên motip hóa thân – hiển linh, đồng thời cũnglà hoạt chất đặc biệt khiến những điểm vô lý, bất thường trong các sự kiện, chitiết của truyền thuyết trở nên thấu tình đạt lý, khiến truyền thuyết và tín ngưỡng,
lễ hội trở nên gắn bó, quyện hòa Việc nghiên cứu motip hóa thân – hiển linhtrong truyền thuyết người Việt vì vậy không chỉ có ý nghĩa trong việc tìm hiểuthi pháp thể loại mà còn góp phần làm rõ, lý giải những triết lý cũng như nhânsinh quan được thể hiện một cách thẩm mĩ trong mỗi tác phẩm
1.3 Sự lặp lại của motip hóa thân – hiển linh trong các tác phẩm truyềnthuyết là một tín hiệu nghệ thuật đáng chú ý, trong đó có rất nhiều truyện đãđược đưa vào chương trình Ngữ văn ở nhà trường phổ thông Đề tài này, vì vậy,không chỉ có ý nghĩa làm rõ đặc trưng của thể loại truyền thuyết dưới góc độ típvà motip mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc giảng dạy các tác phẩm tự sựdân gian trong trường học phổ thông
hùng Khi chết, người anh hùng có thể biến thành giao long (Thánh Linh Lang),
có thể theo đám mây vàng bay về trời (Sự tích vị thần ở Tam Bảo Châu –
Trang 11Truyền thuyết Hùng Vương,), hay đi xuống biển (Sự tích An Dương Vương)…
Nó cũng hé mở cho ta thấy quan niệm về bản chất thiêng của người anh hùng
Họ sinh ra từ tự nhiên, trở về với tự nhiên, thành khí thiêng sông núi, hồnthiêng dân tộc, trường tồn với lịch sử Chết tức là mở ra một đời sống mới vớicấp độ tinh thần cao hơn, người anh hùng được xây dựng để vượt qua sự hữuhạn của một cá nhân, trở thành bất tử Sau nữa, có thể thấy được thái độ truyềnthuyết: muốn chữa lại kết cục bi thảm của thực tế An Dương Vương khôngchết, ông trở về với biển, Hai Bà Trưng không chết, họ trở về với trời… để trởlại hiển linh âm phù cho đời sau Hiển linh âm phù, đó là sự mở ra một đời sốngtinh thần mới ở cấp độ cao hơn” [7;48].Nhà nghiên cứu Vũ Anh Tuấn trongcông trình mới nhất của mình cũng viết: “Motip hóa thân đã trở thành côngthức kết thúc, biểu hiện nổi bật đặc điểm hư cấu lịch sử của nhân loại… Đặttrong chỉnh thể nghệ thuật xây dựng nhân vật truyền thuyết, có thể nói, đây lànhững tình tiết đã đạt đến giá trị tuyệt đối về chức năng tư tương thẩm mĩ đặctrưng thể loại Nó vừa phản ánh nhận thức của nhân dân về sự hi sinh, vừa biểuhiện khát vọng của nhân dân về sự bất tử của người anh hùng, vừa đem vào tínngưỡng bản địa những lớp nghĩa mới để củng cố niềm tin của nhân dân vàomột nguồn sức mạnh có thật được truyền từ nơi cõi thiêng” [34;109] Hay nhưTrần Thị An: “Truyền thuyết vốn dĩ là một thể loại có chỗ đứng rất biệt lập sovới các thể loại văn học dân gian khác bởi hệ thống các đặc trưng về nội dungvà kết cấu Một đặc trưng tiêu biểu của thể loại truyền thuyết là tính gắn bó chặtchẽ với lễ hội dân gian và tín ngưỡng dân gian Chính vì thế, các motip về sựhóa thân, hiển linh của nhân vật trong truyền thuyết đặc biệt được nhân dân chútrọng Nhân dân hầu như không thể quên nối dài đời sống của vị anh hùng haynhân vật có số phận kì lạ nào đó bằng cách kể về những hiển ứng linh diệu saucái chết hay sự biến mất đột ngột của họ Dân gian nối dài đời sống của nhânvật truyền thuyết cũng chính là nối dài đời sống của thể loại này trong đời sốngtinh thần vốn rất phong phú của mình… Xét thêm một khía cạnh khác, nếu coitruyền thuyết là thể loại của niềm tin, là nơi nhen lên những tín điều bất diệt về
Trang 12sức mạnh của con người (dù nhiều khi họ phải mượn đến chiếc áo thần thánh
để hiển linh) thì nhất định, vị trí quan trọng nhất trong kết cấu truyền thuyếtphải thuộc về khúc đoạn cuối với những motip hóa thân của nhân vậy để trởnên bất tử và hóa nhập vào miền vĩnh hằng trong kí ức dân gian.” [1;108]…
Trên những cơ sở lý thuyết đó, có thể bắt gặp rất nhiều những công trìnhnghiên cứu khác có đề cập tới motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết
như Khảo sát truyền thuyết và lễ hội Đinh Lê ở Ninh Bình của Giang Thị Thu Hương, Truyền thuyết và lễ hội làng Na (Hà Nội) của Nguyễn Thị Nguyệt,
Khảo sát truyền thuyết về Lưu Nhân Chú ở vùng Đại Từ, Thái Nguyên của Hồ
Thị Mai Hương, Khảo sát truyền thuyết Phi Bồng Nguyên Soái… Trong đó, đang chú ý nhất là luận văn Thạc sĩ- Khảo sát, so sánh motip hóa của thành
hoàng làng trong thần tích và truyền truyết của người Việt ở Bắc BộcủaNguyễn
Thị Ngọc Hà Công trình này đã phần nào thống kê, khái quát và phân loạiđược các dạng hóa thân trong truyền thuyết và thần tích, sau đó, so sánh, đốichứng với nhau nhằm nhận ra mối quan hệ biện chứng của truyền thuyết vàthần tích Chưa chỉ ra được nguồn gốc và ý nghĩa của các dạng hóa thân nhưngđây cũng đã là cơ sở đáng kể để người viết triển khai đề tài “Khảo sát motiphóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt”
3 Mục đích, nhiệm vụ.
Nghiên cứu motip hóa thân- hiển linh trong truyền thuyết người Việtnhằm làm rõ sự hiện diện của một motip độc đáo, vị trí, vai trò của motip trongviệc cấu tạo cốt truyện đồng thời lí giải sự hình thành và ý nghĩa của các dạngthức tồn tại trong motip từ góc độ văn hóa, tín ngưỡng Để giải quyết nhữngmục tiêu đó, người viết đặt ra các nhiệm vụ sau:
1 Khảo sát, thống kê, phân loại để mô tả sự hiện diện cụ thể của motiphóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt
Trang 132 Mô tả vị trí của motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết, làm rõmối quan hệ của các dạng thức hóa thân – hiển linh và tín ngưỡng người Việt,lấy đó làm cơ sở để giải thích ý nghĩa của các dạng thức đó.
3 Tìm hiểu mối quan hệ giữa motip hóa thân – hiển linh trong truyềnthuyết người Việt và lễ hội người Việt , đồng thời chỉ ra một số lễ hội tiêu biểu
có hoạt động liên quan tới motip hóa thân – hiển linh, nhằm chứng minh sựphong phú, đa dạng, thống nhất và linh hoạt của các thể loại văn hóa dân gian
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
4.1 Đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những motip hóa thân – hiển linh xuấthiện trong truyền thuyết người Việt, được tập hợp trong tập 4, tập 5 bộ sách
“Tổng tập văn học dân gian người Việt”
4.2 Phạm vi nghiên cứu.
Đề tài tập trung nghiên cứu sự hiện diện, kết cấu, chức năng của motiphóa thân- hiển linh trong truyền thuyết người Việt từ góc độ văn bản, thể loạicho đến các cơ sở về mặt văn hóa, tín ngưỡng
5 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp khảo sát, thống kê
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp so sánh liên ngành
6 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Nội dung chính của đề tài được triểnkhai trong ba chương:
Chương I Thống kê, phân loại motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt.
1 Khái quát chung về truyền thuyết, hóa thân, hiển linh
2 Khảo sát, thống kê motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết ngườiViệt
3 Phân loại motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt
Trang 14Chương II Dạng thức và ý nghĩa các dạng thức của motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt.
1 Mối quan hệ giữa các dạng thức của motip hóa thân – hiển linh trongtruyền thuyết người Việt và tín ngưỡng người Việt
2 Dạng thức và ý nghĩa các dạng thức của motip hóa thân trong truyềnthuyết người Việt
3 Dạng thức và ý nghĩa các dạng thức của motip hiển linh trong truyềnthuyết người Việt
Chương III Mối quan hệ giữa motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết người Việt và lễ hội người Việt
1 Mối quan hệ giữa truyền thuyết và lễ hội
2 Mối quan hệ giữa motip hóa thân – hiển linh trong truyền thuyết và lễ hội
3 Một số lễ hội tiêu biểu
Trang 15PHẦN NỘI DUNG Chương I THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG
TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT
1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỀN THUYẾT, HÓA THÂN VÀ HIỂN LINH
1.1 Truyền thuyết.
Ở nước ta, thuật ngữ truyền thuyết và việc nghiên cứu truyền thuyết ra đờikhá muộn Phải đến những năm sau Cách mạng tháng Tám, với một loạt công
trình nghiên cứu có tầm cỡ liên tiếp ra đời như : “Lược khảo về thần thoại Việt
Nam”(Nguyễn Đổng Chi), “ Truyện cổ tích Việt Nam” (Vũ Ngọc Phan), “ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”( Nguyễn Đổng Chi), “Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam” (Lê Quý Đôn), “ Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam”( Nguyễn Đổng
Chi, Văn Tân, Hồng Phong)…, thuật ngữ truyền thuyết mới thực sự được côngnhận Dù vậy nhưng hầu hết các tác giả trong giai đoạn này vẫn chưa táchtruyền thuyết thành thể loại riêng biệt, lúc thì xếp chúng vào cùng nhóm vớitruyện cổ tích, “hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý, hoặc kể lại gốc tích một
sự vật gì, hoặc giải thích những phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghềnghiệp” như nhóm tác giả Lê Quý Đôn, khi lại cho rằng “truyền thuyết mới chỉ
tồn tại ở dạng mẩu chuyện chứ chưa thành câu truyện”, nếu phát triển hoàn
chỉnh thì truyền thuyết có thể trở thành thần thoại hoặc cổ tích như NguyễnĐổng Chi…
Nửa sau của thế kỷ XX có thể coi là khoảng thời gian rực rỡ củakhoahọcvề nghiên cứu truyền thuyết Danh từ truyền thuyết và nội dung của nhữngcâu chuyện truyền thuyết dân gian trở nên quen thuộc hơn qua cuộc tranh luận
khá sôi nổi về truyền thuyết Mị Châu – Trọng Thủy, diễn ra trên Tập san
Nghiên cứu văn học, tiền thân của Tạp chí Văn học, kéo dài từ tháng 12 năm
1960 đến tháng 5 năm 1961[8,23] Có thể kể đến hàng loạt các bài viết như Nên
Trang 16khai thác và đánh giá truyện Mị Châu – Trọng Thủy thế nào cho đúng (Thanh Việt, Tập san Nghiên cứu văn học, số 12, 1960) , Mấy ý kiến về truyện Mị Châu
– Trọng Thủy ( Hoàng Tuấn Phổ, Tập san Nghiên cứu văn học, số 3, 1961), Bàn thêm về truyền thuyết Mị Châu – Trọng Thủy(Trần Quốc Vượng, Tạp chí Văn
học, số 1, 1965)… Có nhiều đóng góp nhưng cuộc thảo luận này, theo các nhàkhoa học, mới chỉ là xoay quanh vấn đề ý nghĩa và giá trị của truyền thuyết chứchưa thực sự quan tâm tới bản chất thể loại của truyền thuyết Tầm Vu và Phan
Trần với hai bài viết“ Tư tưởng chủ yếu của người Việt cổ qua những truyện
đứng đầu trong thần thoại và truyền thuyết”, Tinh thần dân tộc qua các truyền thuyết lịch sử”)sau đó, cũng đã gây được sự chú ý nhất định khi tìm ra được
những ranh giới nhất định phân biệt hai thể loại thần thoại và truyền thuyết
Năm 1992, trong bài “Bàn thêm về thể loại truyền thuyết”, tác giả Chiêng
Xom An đã có ý bàn luận thêm về vấn đề định nghĩa khái niệm truyền thuyết,coi truyền thuyết là một thể loại tự sự dân gian, đồng thời nói về một số tiêu chí
thuộc nghệ thuật biểu hiện của thể loại này Năm 1997, công trình “Mối quan
hệ giữa truyền thuyết người Việt và hội lễ về các anh hùng” của Lê Văn Kỳ tập
trung nghiên cứu mối quan hệ giữa truyền thuyết và hội lễ đã chỉ ra thêm mộtkhía cạnh quan trọng trong đặc trưng thể loại của truyền thuyết Đến những năm
cuối thế kỷ XX, tác giả Trần Thị An với luận án Tiến sĩ “Đặc trưng thể loại
truyền thuyết và quá trình văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam” đã nêu
được lên những đặc trưng nội dung và nghệ thuật của thể loại truyền thuyếttrong một thể thống nhất, phân biệt nó với các thể loại khác trong kho tàng vănhọc Việt Nam đồng thời chỉ ra sự qua lại mật thiết giữa những truyền thuyết dângian truyền miệng và các truyền thuyết văn bản hóa, các lớp lịch sử của truyềnthuyết cùng việc sử dụng các motip dân gian các biểu tượng văn hóa, cách kể…
Từ sự khái quát lịch sử phát triển của khoa học nghiên cứu truyền thuyếttrên, có thể thấy, ở nước ta, từ trước đến nay, vẫn có xu hướng coi đề tài lịch sửnhư là nội dung đặc thù của truyền thuyết Rất nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh
nó và coi nó là dấu hiệu đặc trưng, có thể quyết định được tính riêng thể loại
Trang 17Những chi tiết nghệ thuật trong truyền thuyết như thời gian, không gian, nhânvật cũng thường xuyên bị đồng nhất với lịch sử Nhiều tác phẩm đứng trên bờvực của sự mông lung vì không tìm được chứng cứ xác thực, chứng minh độ tin
cậy của mình như “Người anh hùng làng Dóng”, “Sự tíchAn Dương Vương”,
“Lý Phục Man”… Họ đã quên rằng, trong quan hệ với văn học, lịch sử là một đề
tài mà nhiều thể loại, nhiều tác giả có hứng thú quan tâm Nó không thuộc đặcquyền của bất kỳ thể loại hay tác giả nào, cũng không phản ánh đặc trưng riêngbiệt về nội dung nào
Tính quá trình của lịch sử được phản ánh trong truyền thuyết dân gian,không được tính bởi những khái niệm trừu tượng mà được bắt đầu, được chứađựng bởi những đơn vị lịch sử cụ thể Các tác giả dân gian sau khi nhìn thấynhững thời khắc lịch sử có tính chất điển hình, có khả năng chứa đựng trong “cơthể hữu cơ” của nó sự rộng lớn, bao quát, sẽ tổ chức chúng trong những khuônmẫu, sử dụng những motip, biểu tượng mang ý nghĩa khái quát Chính quá trìnhnày đã làm sai lệch hình tượng truyền thuyết trong mối quan hệ với sự thực lịch
sử, biến nó trở thành pho tượng “đồng hun”, “cẩm thạch” Cũng chính bởi nómà lịch sử trong truyền thuyết luôn có tầm vóc cao hơn sự thật lịch sử đượcphản ánh Mọi bất cập của đời sống bị xòa nhòa và được thay thế bằng vẻ đẹpvĩnh cửu
Lịch sử dân tộc Việt Nam đã trải qua những năm tháng đầy máu và nướcmắt Từ những điểm sáng chiến thắng, tự hào, truyền thuyết đã tạo dựng nênnhững tượng đài bất hủ với tâm niệm: chiến công dân tộc là bất diệt, người anhhùng luôn là bất tử Giặc Ân tàn bạo không khuất phục được nhân dân ta bởi đã
có Thánh Dóng vươn cao hơn tất cả An Dương Vương cùng đường nhưngkhông chịu nhục, giết kẻ tội đồ, cầm sừng tê bảy tấc rẽ sóng xuống biển sâu…Các vị minh quân, các anh hùng vĩ đại, một lòng vì dân vì nước đều được mangsức mạnh của thần linh, có thể xoay vần lịch sử… Niềm tự hào dân tộc, cảmhứng tôn vinh tuyệt đối với quá khứ này sẽ dẹp bỏ mọi nỗ lực truy tìm chứng
cứ, đồng thời tạo ra môt motip nghệ thuật mới, một motip chỉ tồn tại ở riêng thể
Trang 18loại truyền thuyết: hóa thân- hiển linh Thời gian lịch sử, vòng quay lịch sửkhông thể tác động tới sự vĩnh cửu của lớp nhân vật này Trong niềm tin của tácgiả và nhân dân, họ, dù thắng hay bại, đều sẽ tồn tại như một sức mạnh huyền
bí, sẵn sàng hiện diện và chi phối đời sống hôm nay Truyền thuyết thời Tiền Lýkhông có bất kỳ câu chuyện nào về anh em Trương Hống, Trương Hát Hai ôngcũng chỉ xuất hiện trong giấc mộng của Nam Tấn Vương, nhưng đã lại có thểkhiến quân thù ngả nghiêng khiếp sợ, khiến nhân dân một lòng tin tưởng Cao
Lỗ, Thánh Dóng, Lý Phục Man, Bố Cái đại vương… dù đã chết nhưng vẫn hiểnlinh giúp đời sau cầu mưa, chữa bệnh, đánh giặc, chỉ đường… Điều này rõ ràngkhác hẳn với những hình tượng được xây dựng trong thần thoại, truyện cổ tích,
và là một trong những cơ sở vững chắc để người viết triển khai đề tài “Khảo sát
motip hóa thân- hiển linh trong truyền thuyết người Việt”.
Bên cạnh đề tài lịch sử, nhân vật cũng là tiêu chí thường được sử dụng đểphân biệt truyền thuyết và thần thoại Đã có một khoảng thời gian rất dài, người
ta mặc nhiên coi nhân vật của thần thoại là thần, của truyền thuyết là người anhhùng, để rồi kéo theo một loạt những sự mơ hồ, lúng túng
Thần thoại là cái nôi của sử thi và truyền thuyết, nên không thể phủ nhận
sự chuyển hóa, đan xen tồn tại giữa hai thể loại này Nhưng, như Viên Kha nhận
xét: “Thần thoại dần dà diễn tiến thì chủ nhân ở trong thần thoại dần dần tiếp
cận với nhân tính, mà kể lại sự tích của vị chủ nhân tiếp cận với nhân tính ấy thì
đó là truyền thuyết”, thần thoại nhân tính, nhân hình hóa thiên nhiên, còn truyền
thuyết, rõ ràng, thần thánh hóa nhân vật Truyền thuyết làm tất cả để thực hiệnmục tiêu chủ đạo của mình: tôn vinh dân tộc Nó nhìn nhận nhân vật, đề tài…,tất cả đều bằng con mắt tự hào, sùng bái Nó tạo nên một chuỗi dài gắn kết của
lịch sử dân tộc: từ việc hình thành ( Truyện họ Hồng Bàng), tổ chức cuộc sống cộng đồng (Truyền thuyết Hùng Vương), chống giặc ngoại xâm (Thánh Dóng), cho đến việc xây dựng, củng cố quốc gia (An Dương Vương, Lê Phụng Hiểu, Lí
Thái Tổ…), ca ngợi trí thông minh và lòng cần cù lao động ( truyền thuyết về tổ
nghề : “Bà tổ nghề dệt lụa”, “Vua bà”)…, hướng tới mọi đối tượng, từ người
Trang 19giỏi võ, dị thường, sinh ra kì lạ (“Sự tích Thổ Thống và Nại Nương thời vua
Hùng”- sinh ra từ quả trứng, hình dáng kì lạ), cho đến những kẻ hàn vi, lỡ bước
(thành hoàng làng ăn trộm, nhặt phân) , tội đồ, dâm ô (Phạm Nhan), những vị
thần đã ngàn năm bảo trợ đất thiêng (Thần Chính Khí Long Đỗ, Tản Viên Sơn
thánh…)… Đặc biệt, truyền thuyết còn hướng tới cả đề tài địa danh, phong tục,
vốn tưởng chừng chỉ là phạm vi của thần thoại, cổ tích Thiên nhiên trong truyềnthuyết không còn nằm trong quá trình sắp đặt tự thân mà đã bị lịch sử bao hàm,chi phối Tên gọi Thăng Long của thủ đô gắn liền với truyền thuyết vua Lí Thái
Tổ, Hồ Gươm gắn với chiến công Lê Lợi Hay ở Vĩnh Phúc, có những địa danhgắn với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng: cánh đồng Dai (vì có thế trận dằng daicủa hai bên), cánh đồng Vỡ (chỉ nơi thế giặc bị vỡ), cánh đồng Đống ( chỉ nơixác giặc chất thành đống), vực Chuông ( nơi bà chúa Bầu ném chuông xuốngvực khi bại trận)… Truyện địa danh nhưng không giải thích địa danh mà tậptrung tôn vinh dân tộc Truyền thuyết được xem xét trong công trình này vì thế
vô cùng phong phú, đa dạng
1.2 Hóa thân
Để nâng cao lòng tự hào, tôn kính và sùng bái, nhân dân thường gắn kếtcác anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa với những điều kỳ lạ Đặc biệt, trongtruyền thuyết, điều kỳ lạ này không chỉ thể hiện ở yếu tố thụ thai thần kỳ, khảnăng khác lạ, chiến công phi thường mà còn ở cả sự ra đi Với tác giả dân gian,với nhân dân, nhân vật truyền thuyết không chết Họ chỉ đơn giản là kết thúckiếp sống trần tục của mình và chuyển sang một vị trí khác trong thế giới tâmlinh, gọi là “Ngài hóa” hoặc “hóa thân”
Xét về cội nguồn, sự hóa thân có trong truyền thuyết này được xuất phát
từ những quan niệm của thần thoại cổ xưa, khi con người sống phụ thuộc hoàntoàn vào thiên nhiên Thiếu sự hiểu biết, họ sùng bái, tin tưởng thiên nhiên, coi
nó là đáng toàn năng vĩ đại Bằng tư duy thô sơ, họ cho rằng, con người và vạnvật đều là sản phẩm của thần linh, phải chịu sự chi phối, điều khiển của thầnlinh Và, dĩ nhiên, với quyền năng mạnh mẽ đó, các vị thần có thể dễ dàng biến
Trang 20hóa trở thành người thường, thành sự vật, hiện tượng, hoặc dễ dàng biến đối đốitượng này thành đối tượng khác, nhằm ban thưởng, trừng phạt…
Đồng thời, người xưa tin rằng : “vạn vật hữu linh”, mọi vật trên thế gianđều được cấu tạo bởi hai phần riêng biệt là thể xác và linh hồn Trong đó, thểxác chỉ là nơi trú ngụ mang tính chất tạm thời Các tồn tại vĩnh viễn là linh hồn.Khi thể xác mất đi, linh hồn sẽ tự động thoát ra và tìm về nơi trú ngụ mới Từ
đó mà hình thành nên quan niệm về kiếp sau và luân hồi trong kinh Phật saunày
Truyện cổ tích chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các yếu tố thần kỳ có trongthần thoại Sự hóa thân từ người sang loài vật, cây cối, hiện tượng và ngược lạitrong truyện cổ tích có nguồn gốc trực tiếp từ quan niệm về mối liên hệ, đắpđổi, chuyển hóa qua lại giữa con người – tự nhiên và sự tồn tại, chuyển kiếpcủa các linh hồn Các vị thần trong truyện cổ tích dù không còn đứng ở vị trítrung tâm, nhưng vẫn có khả năng chi phối tới sự sống, cái chết, vẫn là thànhphần quyết định và thực thi hành động biến đổi, hóa thân Trong khi đó, ởtruyền thuyết, người ta gần như không bắt gặp loại nhân vật quyền năng mangtên thần linh Nhân vật của truyền thuyết, như đã nói ở trên, chủ yếu là nhữngcon người, có hoặc không mang nguồn gốc và sức mạnh kỳ lạ, nhưng luôn lậpchiến công, luôn có tài nghệ khiến nhân dân tôn sùng, biết ơn Những nhân vật
ấy, vì vậy, trở thành niềm tự hào của dân tộc, được xã hội tôn vinh lên thànhlinh khí, hồn thiêng Bằng quan niệm “ở hiền gặp lành”, “sống khôn chếtthiêng”, nhân dân đưa họ lên cõi thánh Có thể nói, tác giả của truyền thuyết đãthực sự khôn khéo khi không loại bỏ đi những yếu tố thần kỳ của thời đại sơkhai, mà sử dụng và biến hóa chúng trở thành công cụ đắc lực trong việc thểhiện cách nhìn nhận và đánh giá của mình với sự thực lịch sử Nhân vật củatruyền thuyết không còn mơ hồ như anh Khoai, nàng Út, Mồ Côi…, không ngồikhóc đợi chờ sự hiện thân, giúp đỡ của các thế lực siêu nhiên, mà đã chủ độngtồn tại, đứng lên và hành động Tình cảm của nhân dân đối với nhân vật không
Trang 21còn là sự thương cảm, xót xa, không còn là mơ ước, hi vọng đổi đời mà đã trởthành niềm tự hào, lòng ngưỡng mộ, sự tôn sùng
Nếu motip hóa thân trong truyện cổ tích chủ yếu tập trung thể hiện chứcnăng xã hội: tạo ra sự trừng phạt đích đáng đối với kẻ xấu, kẻ ác, phản ánh vàhóa giải những bi kịch xã hội mà con người phải gánh chịu; thì hóa thân trongtruyền thuyết thể hiện “sự mâu thuẫn” trong cảm hứng xây dựng nhân vật củatác giả dân gian Một mặt, họ nhìn thấy tính khách quan của thời gian đờingười, mặt khác, lại không muốn tin vào cái chết của người anh hùng Sự bất tử
vì thế được tạo nên Khi chết, nhân vật có thể biến thành giao long ( Thánh
Linh Lang, Nam Hải Tạo lực đại vương), con rắn to dài mười trượng (Sự tích Thổ Thống và Nại nương), tấm lụa điều(“Sự tích Mộc Hoàn thời vua Trưng”),
ngôi sao (“Sự tích Doãn Công dẹp giặc Tô Định”) , hoặc có thể theo đám mây vàng bay lên trời ( “Sự tích Đường Hoàng thời vua Trưng”), cầm sừng tê bảy tấc rẽ song xuống biển sâu (Sự tích An Dương Vương).
Ngoài ra, theo nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch, “sự hóa thân trong truyềnthuyết còn có một dạng thức khác là gieo sự sống” [7,49] Ông Thần Đổ nhờchim thần tưới máu mình khắp quê hương, nàng Trăm Sắc bị giặc băm xácmình thành trăm ngàn mảnh, chàng Út Soi chảy mồ hôi đến tan biến thịt da…Máu, thịt, mồ hôi chảy chạm đến đâu, ở đó mọc lên lớp lớp cháu con anh hùng,tiếp bước cha ông dệt nên trang sử vàng chói lọi
Đặc biệt, bên cạnh sự đa dạng, bằng việc xâu chuỗi các motip, người tacòn thấy được tính nhất quán của truyền thuyết trong các xây dựng một số nhânvật Thánh Linh Lang được miêu tả là con của giao long, sinh ra từ bến nước,lúc trưởng thành, đánh giặc thì gọi gió, hô mưa, khi chết lại hóa thành giao longtrườn về sông lớn Năm anh em làng Na do cầu vồng sa xuống bụng bà mẹ mà
ra, nên khi chết, cũng theo ánh cầu vồng bay về trời… Sự tự hào, niềm tôn kínhđến đây, được đúc kết trở thành bản chất thiêng tồn tại sẵn trong mỗi người anhhùng Tính lỏng lẻo của lịch sử trong truyền thuyết, đến đây, được yếu tố kỳ ảobiến thành chặt chẽ, lôi cuốn Cái chết được hợp thức hóa, trở thành sự quá độ
Trang 22tinh thần cao cả trong tâm thức nhân dân, đưa người anh hùng vượt qua sự hữuhạn của lý trí, của cá nhân, trở thành bất tử Cũng chính từ những điều này màsau hóa thân, người nghệ sĩ truyền thuyết dân gian tiếp tục mở rộng cảm hứngsáng tạo của mình, hình thành thêm một motip thiêng, kéo dài cuộc sống bất tử,thiêng liêng của người anh hùng, khiến nhân vật thực sự trở thành một vị thần.
1.3 Hiển linh- âm phù.
Không dừng lại ở việc tôn vinh, thay đổi lịch sử, đưa người anh hùng vào
tư thế bất tử mà với tấm lòng thành kính, các tác giả truyền thuyết dân gian cònkhéo léo sử dụng các yếu tố thần kỳ học hỏi được từ huyền thoại sơ khai, biếncái chết, sự ra đi của nhân vật trở thành bước mở đầu của giai đoạn thần thánh,của sự thiêng liêng và quyền năng vô hạn
Trong quan niệm của nhân dân, người anh hùng sống mãi với non sông,lịch sử Tấm lòng của họ cũng vậy Nên cả khi đã chết, đã hóa, họ vẫn sẽ mộtlòng yêu thương, gắn bó, “phù hộ độ trì” cho nhân dân, đất nước Họ sẽ tiếp tụcxuất hiện ở những khoảng thời gian, không gian khác nhau, nhằm đưa ra lờicảnh báo, trợ giúp hoặc nhắc nhở…Hai Bà Trưng lúc còn sống, khởi binh dẹpgiặc Hán ngông cuồng cùng lời thề không đội trời chung, sau khi mất, vẫn linhứng giúp vua Lý Anh Tông làm mưa Bố Cái đại vương Phùng Hưng hết nămlần hiển linh giúp nhân dân làm ăn, tai qua nạn khỏi, lại bảy lượt đem binh đemtướng ra Bạch Đằng trợ cứu Ngô Quyền Rồi biết bao lần các minh quân, tướng
giỏi, khi nguy cấp đều mộng thấy quý nhân, từ vị quan mũ áo chỉnh tề (“Sự
tích Cao Sỹ đời Hùng Vương”, “Sự tích Mộc Hoàn thời vua Trưng”), vị tướng
cao lớn đường hoàng (“Sự tích thánh Tản Viên và Quý Minh”, “Sự tích miếu
hai danh tướng họ Trần”), đến người đàn bà trạc tuổi năm mươi, tay dắt theo
sau một người con trai, tự xưng là dòng dõi vua Hùng (“Thần miếu Độ Mi”)…
Những nhân vật truyền thuyết, có thể nói, đến lúc này mới thực sự biến hóa trởthành thần thánh trong lòng nhân dân
Tất cả những hành động thiêng liêng này của người anh hùng sau cái chếtđược gọi là hiển linh – âm phù, “thường biểu hiện dưới hình thức phép thiêng,
Trang 23thuật lạ, nhằm phát huy thêm tài năng, uy đức của nhân vật sau khi còn sống vàcuối cùng là để thực hiện những công việc không ngoài ích nước lợi dân, hoặcđánh giặc, hoặc chống hạn…, đặc biệt một nhân vật có thể âm phù nhiều đờivua kế tiếp về sau” [7; 50] Và cũng như motip hóa thân, nhân vật được motipnày chọn lựa không dựa trên nguồn gốc, sự to lớn, dị thường hay chiến côngđặc sắc Motip hiển linh - âm phù phục vụ cho mục đích tôn vinh dân tộc, thểhiện đời sống tinh thần của nhân dân Dân tin ai thì người đó trở thành bất tử,linh thiêng Nên có thể bắt gặp sự hiển thánh, âm trợ không chỉ ở những nhânvật có thật như Hai Bà Trưng, Cao Lỗ, Phùng Hưng… mà còn có các nhân vậttưởng tượng, mơ hồ như Chiêu Khanh, thần Chính khí Long Đỗ, Trương Hống,Trương Hát, những kẻ bất trị như Phạm Nhan… Sự sáng tạo ở motip hiển linh -
âm phù không phong phú, đa dạng như ở motip hóa thân, chỉ gói gọn trong badạng thức: hiện thân, báo mộng, ứng đồng Một nhân vật có thể sử dụng một
hoặc hai, ba dạng thức, ở một hoặc hai, ba lần khác nhau Ví dụ như“Sự tích
Anh công, Dực công thời vua Hùng” –bốn lần hiển linh, khi thì hiện thân thành
hai con rồng , rắn mang hoa, cọp vàng, khi lại trong mộng dưới hình dáng vị
quan lớn có tả hữu đứng hầu, binh mã hơn nghìn người; “Truyện nàng công
chúa đời Trần” – lần đầu xuất hiện trong mộng của toàn trẻ gái trai thôn Đống
Nước, lần hai uốn mình hóa thành con rắn trắng trước mặt vua Trần AnhTông…
Có thể nói, motip này tồn tại trong truyền thuyết nhằm thể hiện ý thức dântộc, lòng yêu nước, người đời trước giúp người đời sau, khẳng định tấm lòngyêu nước, căm thù giặc, tận trung tận hiếu của người Việt Nam Đồng thời, thểhiện niềm tin của nhân dân vào người anh hùng, “sinh vi tướng, tử vi thần”.Người anh hùng luôn tồn tại như một sức mạnh huyền bí, có đủ khả năng để chiphối đời sống nhân dân, kể cả ngày hôm nay Con người trong truyền thuyết, vìvậy, khác hẳn với sự nhỏ bé, yếu đuối, cần chở che, bảo trợ của con ngườitrong thần thoại hay cổ tích Nói cách khác, motip hiển linh - âm phù chính làđoạn “vĩ thanh” kể về cuộc đời của nhân vật sau khi chết Cũng chính nhờ
Trang 24motip này mà truyền thuyết trở nên gắn bó với các tín ngưỡng dân gian, tạo nênnét văn hóa đặc sắc không thể thiếu trong việc thờ phụng các vị anh hùng ởViệt Nam.
2 THỐNG KÊ MOTIP HÓA THÂN – HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT.
Sau khi khảo sát 573 truyền thuyết người Việt được thống kê, biên soạn
trong cuốn “Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 4, 5”, người viết đã sưu
tập được 119 truyện có motip hóa thân, 45 truyện có motip hiển linh ở cả haitiểu loại: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết địa danh- phong tục, cáctruyền thuyết khác Các motip tìm được rất phong phú và đa dạng về dạng thức.Đặc biệt, qua quá trình khảo sát, người viết nhận thấy, trong một truyền thuyết
có thể xuất hiện hơn một nhân vật có hóa thân, hiển linh, đối với một nhân vật
đó lại có thể có nhiều hơn một dạng thức hóa thân hoặc hiển linh Ví dụ, trong
“Sự tích Hùng Hải, Đỗ Huy thời Hùng Vương”, cả Hùng Hải và Đỗ Huy đều
hóa và mỗi người hóa theo một cách khác nhau Hùng Hải hóa thành con rồngđen giương nanh vuốt, từ doanh trại phía tây bay thẳng lên trời còn Đỗ Huy khiđang ngồi chầu ngự trước tiền, bỗng thấy trời đất tối tăm, một ngôi sao từ trong
mình bay ra như dải lụa dài, nhằm thẳng hướng đông mà biến Hay trong “Sự
tích Đức Thiên Cang thời Hùng Vương”, nhân vật Đức Cang công cưỡi ngựa
lên đỉnh núi, tự nhiên hóa, sau có mối đùn thành mộ, mẹ ông là bà Chính cung
xa giá dến chơi đền làng Nhân Hậu, khi trở về điện phủ, thấy mùi hương bayngào ngạt, trong trướng loan có đóa phù dung, có con chim xanh bay ra, biếnmất rồi bà tự nhiên hóa Bố Cái Đại vương trong truyền thuyết cùng tên lại hiểnlinh ở các dạng thức khác nhau: sau khi ngài mất, dân làng thường nghe cótiếng xe ngựa đi ầm ầm trên các nóc nhà hoặc trên các cây cổ thụ, trông lênthường như thấy trong đám mây năm sắc có cờ, kiệu rực rỡ, lại có tiếng đàn sáovăng vẳng trên không Hễ làng có việc gì sắp xảy ra thì đêm sẽ có một dị nhânbáo cho người hào trưởng ở làng biết trước Ngô Quyền dựng nước cũng mộtlần mộng thấy cụ già mũ áo chỉnh tề đến xưng vương và ngỏ lời giúp đỡ…
Trang 25Với việc coi dạng thức hóa thân và hiển linh là tất cả những yếu tố có liênquan tới quá trình hóa thân và hiển linh, có hình thức biểu hiện nhỏ hơn motip,kiểu, loại, người viết đã tập hợp được 12 dạng thức của hóa thân như : hóathành rồng, rắn, giao long, hổ, cây, chim, núi, đá, mây, cầu vồng, gieo sự sống,bay lên trời, trời đất mù mịt, mưa gió; và 3 dạng thức hiển linh: báo mộng, ứngđồng, hiện thân Trong đó, các dạng thức của motip hóa thân có trong cáctruyền thuyết đã chứng minh được chức năng tôn vinh lịch sử, tôn vinh dân tộccủa mình một cách triệt để Cũng là biến sự vật từ dạng này sang dạng khác,nhưng những dạng thức hóa thân này đã tạo nên xung quanh sự “hóa” của nhânvật một bầu không khí linh thiêng và kỳ ảo Nhân vật thường chuyển hóa với sựthay đổi đột ngột của tự nhiên: trời đất mù mịt, giông bão nổi lên, ba ba, thuồngluồng, giao long, hổ báo chầu ngự… Các dạng thức hóa cũng được chọn lựamột cách kỹ càng và logic với những motip đã đưa ra trước đó như sinh nở thần
kỳ, diện mạo khác lạ, chiến công phi thường Năm anh em làng Na được mẹsinh ra dưới ánh sáng của cầu vồng thì sau khi hoàn thành nhiệm vụ cũng biếnmất dưới làn ngũ sắc Thổ Thống nở ra từ quả trứng, mắt rồng, mũi hổ, miệngxà, mày lân, hai mắt sáng choang, hai bên lỗ tai có bảy cái lông dài, ngón taydài bảy tấc, miệng mọc bốn cái răng mà xẻ đến tận mang tai, đêm đến châmđèn thì thấy bóng ở tường hình một con trăn mình dài mười trượng, lớn lên trởthành người thống lĩnh các Thổ mãn Khi quân giặc chạy trốn xuống vực sâu,ngài liền xuống voi đi bộ theo Sau thấy hét to một tiếng rất dữ dội, mưa gió tốităm, rồi hóa thành con rắn to dài mười trượng, nhảy xuống vực ấy biến mất Látsau, trông thấy cái thây tướng giặc nổi lên mặt nước … Không giống motip hóathân vẫn thường thấy trong các truyện cổ tích và thần thoại, đây có thể coi lànét đặc sắc riêng của motip hóa thân trong truyền thuyết, khi đã tự tạo cho mìnhđược một con đường, một dấu ấn riêng
Ở motip hiển linh, các dạng thức cũng luôn được lựa chọn sao cho thốngnhất với cuộc đời và hành trạng của các nhân vật Vĩnh công hóa rồng vàng,Mộc công, Lại công thấy có hai con hổ từ trong mình nhảy ra biến mất trong
Trang 26truyện “Sự tích Thành công, Mang công, Mộc công, Vĩnh công và Lại công thời
Hùng Vương”, đến đời Đinh Tiên Hoàng, hiển linh dưới dạng hai con rắn và ba
con cọp vàng Vũ Lang, Cao Sỹ triều Hùng ( “Sự tích Vũ Lang danh tướng
triều Hùng”, “Sự tích Cao Sỹ đời Hùng Vương”) khi còn sống đều là những vị
tướng quân tài giỏi, một lòng trung hiếu, nên sau khi mất, vẫn tận lòng báoquốc bằng cách báo mộng xin theo dẹp giặc Người vợ cả của Lê Lợi xả thânmình làm vật hiến tế, giúp Thái Tổ bình định được thiên hạ, nhưng nhà vua lạiquên lời, không định truyền ngôi cho con trai bà, khiến bà phải thác mộng về
trách cứ (“Sự tích bà vợ cả của Lê Lợi”)… Đặc biệt, người viết nhận thấy, trong
số 154 truyện khảo sát được có đến 11 tác phẩm có sự xuất hiện của cả motiphóa thân và hiển linh Số lượng không nhiều nhưng đã có thể chứng minh được
một sự liên quan nhất định giữa hai motip này Có thể kể tới như “Sự tích Mục
công thời Hùng Vương”, “Truyện Tản Viên Sơn thánh”, “Sự tích Anh công, Dực công thời Hùng Vương”, “Bà Chén”, “Ba vị thần ở Tam Bảo châu”, “Sự tích Đô công, Chất công, Đinh công thời Đinh Tiên Hoàng”… Người anh hùng
trong tâm thức của nhân dân không chỉ hóa thân thành thần, thành thánh, màcòn bất diệt với thời gian, với không gian, luôn quan tâm, lo lắng, luôn lắngnghe, chia sẻ cùng nhân dân, đất nước Sự anh linh của nhân vật , nhờ việc kếtđôi của hai motip, vì vậy, càng trở nên rực rỡ và thiêng liêng
Tính đa dạng của các dạng thức trong hai motip hóa thân- hiển linh đã chothấy sự quan sát và trí tưởng tượng phong phú của tác giả dân gian đối với các
sự vật, hiện tượng, đồng thời phản ánh được mối quan hệ sâu sắc giữa conngười với thế giới tự nhiên Nhân vật được sinh ra từ tự nhiên và mang nhữngsắc thái của tự nhiên để rồi cuối cùng, được tự nhiên dang rộng vòng tay chàođón Mối quan hệ đó càng trở nên đặc biệt khi những yếu tố tự nhiên ấy luônđược tác giả dân gian lựa chọn, sàng lọc một cách kỹ càng, chi tiết Áng mâyvàng pha đỏ, cầu vồng bảy sắc, tấm lụa điều, rồng vàng, hổ xám, rắn xanh… cóthể nói, chính những hình tượng quen thuộc này đã tạo nên lớp ý nghĩa vừa ổn
Trang 27định, bất biến vừa linh hoạt cho motip trong truyền thuyết người Việt Việckhảo sát và nghiên cứu đề tài này, vì thế, cùng trở nên hấp dẫn, thú vị.
3 PHÂN LOẠI MOTIP HÓA THÂN- HIỂN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT.
Phân loại motip hóa thân- hiển linh là cơ sở quan trọng giúp cho ta có cáinhìn sáng rõ về đối tượng ở các hình thức biểu hiện, các dạng thức tồn tại khácnhau Để rồi từ đó thấy được sự phong phú của motip và tỉ lệ của chúng
Có rất nhiều tiêu chí để phân loại motip hóa thân – hiển linh như dựa vàokiểu nhân vật là chủ thể hóa thân – hiển linh, vào tiểu loại truyền thuyết, dạngthức hóa thân – hiển linh… Ở đây, người viết lựa chọn cách phân loại dựa trêntiêu chí dạng thức motip sau khi tách truyền thuyết được khảo sát thành hai tiểuloại: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong tục – địa danh, các truyềnthuyết khác Sự tách đôi theo thể loại như thế là để chúng ta có thể dễ dàng thấyđược sự phong phú, đa dạng của motip hóa thân - hiển linh Không chỉ xuấthiện trong các truyền thuyết nhân vật, ở cả nhân thần và nhiên thần mà haimotip này còn có ở các truyền thuyết địa danh, phong tục, nhằm nhấn mạnh vaitrò, chức năng tôn vinh dân tộc, tôn vinh lịch sử trên mọi phương diện như đãnói ở chương I
Truyền thuyết nhân vật
Trang 28STT Tên truyện
Trời đất mịt mù, mưa gió (1)
Mây , cầu vồng
(2)
Bay lên trời
(3)
Rắn, giao long
(4)
Ngôi sao
(5)
Rồng, hổ
(6)
Xuống sông
(7)
Mối (côn trùng )đùn thành mộ (8)
Tấm lụa
(9)
Đá, núi
(10 )
Chim , cây
(11)
Mộng
(1)
Ứng đồng
(2)
Hiện thân
(3)
1
Sự tích Khai Sáng thiên
hạ Đại vương thời
Hùng Vương
X
2
Sự tích sáu vị thần
tướng thời Hùng Duệ
Vương đánh giặc Nam
chiếu và giặc Thục
3 Truyện Trung Định
Công thời Hùng Vương X
4 Sự tích Nam Hải Tạo
Hai vị thiên thần và hai
vị thủy thần triều Hùng
Duệ Vương
X
Trang 29Sự tích Nại nương và
các gia thần thời Hùng
Sự tích hai anh em sinh
đôi Cao Sơn- Quý
Trang 30Sự tích Tản Viên Sơn
Thánh cùng các vị Hiển
công, Minh công và
Sự tích Minh Lang, Sát
Hải, Quế Hoa, Quỳnh
Hoa, Mai Hoa thời
Mang công, Vĩnh công,
Mộc công và Lại công
thời Hùng Vương
X
23 Sự tích Anh công, Dực
24 Truyện thần Câu Mang
thời Hùng Vương X X
25 Sự tích Dương công và X
Trang 31Nguyệt Tinh công chúa
Trang 32Đường Lô đánh giặc
39 Năm anh em làng Na X
40 Quả nghị Cương chính
41 Võ Trung và Võ Quốc X
42 Truyện Cường Bạo đại
43 Sự tích Chiêm Thành
Cửa ải đại vương X
47 Truyện hai bà Trinh
48 Sự tích Đường Hoàng
thời vua Trưng X
49 Sự tích Mộc Hoàn thời
Trang 33Bảo giúp Triệu Việt
Vương đánh giặc
Lương
Trang 3463 Sự tích thần sông Như
64 Truyện thần Chính Khí
Truyện hai vị thần ở
Long Nhãn, Như
Trang 3584 Truyện Cao Sơn đại
vương thời Lý X X
85 Truyện Đoàn Thượng
87
Sự tích Minh Chu đại
vương và Minh Khiết
Trang 36chống ngoại xâm thời
Lý Thánh Tông
90 Sự tích Trần Hưng Đạo X
91 Truyện nàng công chúa
92 Sự tích đức thánh Trần
93 Sự tích Đinh Công
94 Sự tích miếu hai danh
95 Truyện Bảng công và
Hải công đời Trần X
97 Châu Nương phu nhân X
101 Sự tích Linh Thông hòa
102 Sự tích đức Đông Bảng
và đức Tây Hải X
Trang 37103 Sự tích bà vợ cả của Lê
113 Sự tích Mai Hoa công
114 Truyện tích Thai
115 Sự tích Hoàng Việt đại
vương, Đông Bảng đại
X
Trang 38116 Sự tích Trảo Trảo phu
117
Chuyện khúc cây và
hồn hoàng hậu nhà
Tống bên bãi biển xứ
123 Truyện tam vị thiên
thần thời Trưng Vương X
124 Bài ký về Lệ Hải
Trang 39Bay lên trời (3)
Cây (gỗ) (11)
Mây (2)
Mối (côn trùng) lấp mộ (8)
Gieo sự sống (12)
Mộng (1)
Ứng đồng (2)
Hiện thân (3)
1 Truyện Ngư Tinh X
6 Truyện Thủy thần sông
9 Chú voi què hóa núi X
10 Ông Đổng Đồng Khê và sự tích
Giếng Lãn
X
12 May áo chồng bằng hơi thở ấm X
14 Chàng đánh giặc bằng cái X
Trang 40móng tay
18 Nàng Vú Thúng X
20 Ngọc Hà, núi Sưa và chuyện
25 Núi Phượng Hoàng X
26 Mã Yên Sơn X
