Đánh giá chung của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu về vai trò của một số yếu tố của thành tố quản lý đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP

Đã có một số nhà khoa triển khai đề tài nghiên cứu về văn hóa chất lượng như: “Một số khía cạnh của văn hóa chất lượng trong trường đại học” [Nguyễn Phương Nga, 2010]; một số hội thảo kh

MỤC LỤC

Trang

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 1

DANH MỤC CÁC BẢNG 2

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 8

3 Giới hạn nghiên cứu của đề tài 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

4.1 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 9

4.2 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 10

5 Phạm vi và thời gian nghiên cứu 10

6 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN 12

1.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan 12

1.1.1 Văn hóa 12

1.1.2 Văn hóa tổ chức 13

1.1.3 Văn hóa chất lượng 15

1.2 Một số yếu tố nền tảng văn hóa chất lượng trong trường đại học 27

1.2.1 Mô hình cơ cấu tổ chức 27

1.2.2 Lãnh đạo trường 30

1.2.3 Kế hoạch chiến lược 31

1.2.4 Quá trình đánh giá nội bộ và thu thập thông tin phản hồi 35

Chương 2: BỐI CẢNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 39

2.1 Bối cảnh Trường ĐHDLHP 39

2.2 Phương pháp nghiên cứu 45

2.2.1 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 45

2.2.2 Mô hình nghiên cứu 46

2.2.3 Mẫu nghiên cứu 49

2.2.4 Công cụ khảo sát, đánh giá 50

2.2.4.1.Xây dựng nội dung phỏng vấn bán cấu trúc 50

2.2.4.2.Xây dựng phiếu khảo sát cán bộ quản lý và giảng viên 51

2.2.5 Tổ chức khảo sát 62

2.2.5.1.Phỏng vấn bán cấu trúc 62

2.2.5.2.Khảo sát cán bộ quản lý, giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP 63

Chương 3: KẾT QUẢ KHẢO SÁT 64

3.1 Số liệu khảo sát 64

3.2 Kết quả khảo sát sau khi xử lý thô 65

3.3 Phân tích kết quả khảo sát 68

3.3.1 Độ tin cậy của phiếu khảo sát 68

3.3.2 Độ giá trị của phiếu khảo sát 71

3.3.3 Phân tích theo từng nhân tố 72

3.3.3.1.Nhân tố 1: “Chủ trương của Lãnh đạo ĐHDLHP” đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường 73

3.3.3.2.Nhân tố 2: “Kế hoạch chiến lược của ĐHDLHP” đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường 75

3.3.3.3.Nhân tố 3: “Văn bản quản lý của ĐHDLHP” đối với sự duy trì và phát triển văn hóa chất lượng trong trường 78

3.3.3.4.Nhân tố 4: “Cán bộ quản lý, giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP” thực

thi nhiệm vụ đối với sự củng cố và phát triển văn hóa chất lượng trong

Trường 82

3.3.3.5.Nhân tố tổng hợp: Đánh giá chung của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu về vai trò của một số yếu tố của thành tố quản lý đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP 86

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 97

Phụ lục 1 Nội dung phỏng vấn Hiệu trưởng 97

Phụ lục 2 Phiếu thử nghiệm khảo sát cán bộ quản lý và giảng viên 98

Phụ lục 3 Phiếu khảo sát chính thức (được sử dụng để khảo sát cán bộ quản lý và giảng viên sau khi thử nghiệm) 104

Phụ lục 4 Tóm tắt ước lượng câu hỏi (Summary of Estimates) và Sự phù hợp thống kê (Fit Statistic) của các Nhân tố khi xử lý dữ liệu (thử nghiệm) 109

Phụ lục 5 Sự phân bố biến đo của các Nhân tố khi xử lý dữ liệu (thử nghiệm) 117

Phụ lục 6 Tóm tắt ước lượng câu hỏi (Summary of Estimates) và Sự phù hợp thống kê (Fit Statistic) của từng Nhân tố khi xử lý dữ liệu thu được khi khảo sát chính thức 124

Phụ lục 7 Sự phân bố biến đo của các Nhân tố khi xử lý dữ liệu thu được khi khảo sát chính thức 127

Phụ lục 8 Tóm tắt nội dung Hiệu trưởng trả lời phỏng vấn 129

Phụ lục 9 Sơ đồ cơ cấu tổ chức Trường ĐHDLHP 132

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Thống kê số lượng cán bộ quản lý, giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP được khảo sát 64Bảng 3.2 Thống kê học hàm, học vị của cán bộ quản lý, giảng viên

cơ hữu của ĐHDLHP được khảo sát 66Bảng 3.3 Thống kê số lượng cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu được ĐHDLHP cử tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng 66Bảng 3.4 Thống kê thời gian làm việc tại ĐHDLHP của cán bộ quản lý

và giảng viên cơ hữu được khảo sát 67Bảng 3.5 Tóm tắt ước lượng câu hỏi (Summary of Estimates) và Sự phù hợp thống kê (Fit Statistic) của toàn Phiếu khảo sát và từng Nhân tố 69Bảng 3.6 Ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP

về vai trò của Nhân tố 1 đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường 73Bảng 3.7 Phân tích phương sai kết quả đánh giá vai trò của các chủ trương của Lãnh đạo ĐHDLHP trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường theo thời gian làm việc tại Trường của người được khảo sát 75Bảng 3.8 Ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP về vai trò của Nhân tố 2 đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường 75Bảng 3.9 Phân tích phương sai kết quả đánh giá vai trò của kế hoạch chiến lược của ĐHDLHP trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường theo thời gian làm việc tại Trường của người được khảo sát 78Bảng 3.10 Ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP về vai trò của văn bản quản lý của Trường đối với việc duy trì và phát triển văn hóa chất lượng trong Trường 79

Bảng 3.11 Phân tích phương sai kết quả đánh giá vai trò của văn bản quản lý của ĐHDLHP trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường theo thời gian làm việc tại Trường của người được khảo sát 81Bảng 3.12 Ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP về vai trò của việc cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu thực thi nhiệm vụ đối với sự củng cố và phát triển văn hóa chất lượng trong Trường 82Bảng 3.13 Phân tích phương sai kết quả đánh giá vai trò của kế hoạch chiến lược của ĐHDLHP trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường theo thời gian làm việc tại Trường của người được khảo sát 85Bảng 3.14 Ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP về Nhân tố tổng hợp 86Bảng 3.15 Phân tích phương sai đối với quan điểm về văn hóa chất lượng của ĐHDLHP ttheo thời gian làm việc tại Trường của người được khảo sát 88

cơ sở giáo dục 22 Hình 1.5 Sơ đồ các định nghĩa chất lượng 23 Hình 2.1 Mô hình văn hóa chất lượng của Trường ĐHDLHP 46 Hình 2.3 Tóm tắt ước lượng câu hỏi (Summary of item estimates)

và Sự phù hợp thống kê (Fit Statistics) của Phiếu khảo sátError! Bookmark

not defined

Hình 2.4 Sự phân bố các câu hỏi đo của Phiếu khảo sát cán bộ quản lý,

giảng viên cơ hữu Trường ĐHDLHP Error! Bookmark not defined

Hình 3.1 Tóm tắt ước lượng câu hỏi (Summary of item estimates) và Sự phù hợp thống kê (Fit Statistics) của Phiếu khảo sát (khi khảo sát chính thức) 69Hình 3.2 Sự phân bố các câu hỏi của Phiếu khảo sát cán bộ quản lý

và giảng viên cơ hữu của ĐHDLHP (khi khảo sát chính thức) 71

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khái niệm “văn hóa chất lượng” đã được hình thành từ đầu thế kỷ 20 tại Bắc Mỹ Tại một số trường đại học của Hoa Kỳ, “văn hóa chất lượng” đã được các giáo sư đưa vào các bài giảng về “văn hóa chất lượng cho sinh viên đại học” Những năm đầu của thế kỷ 21, Hiệp hội các trường đại học châu Âu

đã có các dự án lớn để nghiên cứu về văn hóa chất lượng trong các trường đại học ở châu Âu

Trong những năm qua, nền giáo dục Việt Nam đang trong quá trình tự đổi mới Mặc dù đã có nhiều cố gắng và chuyển biến mạnh mẽ nhưng giáo dục đại học vẫn còn tồn tại những điểm yếu kém và bất cập Chất lượng đào tạo luôn là vấn đề được nhà nước, nhà trường và toàn xã hội quan tâm

Trong quá trình xây dựng và phát triển hệ thống đảm bảo chất lượng trong nhà trường, nhiều trường đại học đã chọn việc quản lý chất lượng theo

Hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 9001:2008 (trước đây là ISO 9001:2000) Khi triển khai áp dụng hệ thống này, các trường đã đạt được một số chuyển biến trong công tác đảm bảo chất lượng và xây dựng văn hóa chất lượng trong một trường đại học

Trong những năm đầu thế kỷ 21, giáo dục đại học Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực nhất định gắn liền với việc kiểm định chất lượng giáo dục Những chuyển biến tích cực của công tác kiểm định chất lượng đã được chứng minh trong đề tài nghiên cứu khoa học “Những tác động của tự đánh giá trong kiểm định chất lượng trường đại học đối với cán bộ và giảng viên các trường đại học thuộc khu vực Hà Nội tham gia kiểm định chất lượng trong năm 2005 – 2006” [Nguyễn Phương Nga, 2007]

Khái niệm về “văn hóa chất lượng” đã bắt đầu xuất hiện trong trường đại học Việt Nam Đã có một số nhà khoa triển khai đề tài nghiên cứu về văn hóa chất lượng như: “Một số khía cạnh của văn hóa chất lượng trong trường đại học” [Nguyễn Phương Nga, 2010]; một số hội thảo khoa học, hội nghị về văn hóa chất lượng đã được Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức, như: Hội nghị

“Hướng dẫn xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng trong Đại học Quốc gia Hà Nội” do Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục chủ trì tổ chức (năm 2011), Hội thảo khoa học “Văn hóa chất lượng trong trường đại học” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chủ trì tổ chức (2011) Tuy vậy, khái niệm “văn hóa chất lượng” vẫn còn là khái niệm được tranh luận khá nhiều, chưa có sự thống nhất về quan điểm và định nghĩa

Văn hóa chất lượng là vấn đề tuy không còn quá xa lạ với giới học thuật nhưng cơ sở và những yếu tố góp phần tạo dựng nên bản sắc văn hóa chất lượng riêng của mỗi trường đại học và và bản chất chung của văn hóa chất lượng trong trường đại học Việt Nam vẫn là chủ đề được bàn luận khá nhiều

và chưa có sự thống nhất chung về quan điểm, những “nhận dạng” về văn hóa chất lượng, cũng như những yếu tố tác động tạo dựng nên văn hóa chất lượng

Để phát huy những ưu việt của văn hóa chất lượng trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của trường và chất lượng của trường đại học, Việt Nam cần có nhiều nghiên cứu để làm sáng tỏ những vấn đề đang được tranh luận như đã nêu xung quanh chủ đề “văn hóa chất lượng trong trường đại học” Trong xu thế chung của giáo dục Việt Nam và nhằm khẳng định vị thế của mình trong hệ thống giáo dục quốc dân, Trường Đại học Dân lập Hải Phòng (sau đây gọi tắt là Trường ĐHDLHP) luôn coi chất lượng đào tạo là mối quan tâm hàng đầu Phương châm “Chất lượng đào tạo là sự sống còn của nhà trường” đã được lãnh đạo trường ĐHDLHP đề ra và triển khai thực hiện ngay từ những ngày đầu thành lập Trường vào năm 1997 Trong quá

trình hoạt động, lãnh đạo Trường ĐHDLHP đã kiên quyết triển khai các hoạt động để đảm bảo và nâng cao chất lượng đào tạo Văn hoá lấy sinh viên làm trung tâm được hình thành và có tác dụng định hướng cho mọi hoạt động của trường

Nhận thấy công tác kiểm định chất lượng có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển của nhà trường, nên khi Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai công tác kiểm định chất lượng trường đại học, nhà trường đã chủ động đăng

ký với Bộ Giáo dục và Đào tạo được tham gia kiểm định chất lượng Trường ĐHDLHP là một trong 20 trường đầu tiên của cả nước được Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn tham gia kiểm định chất lượng Sau khi hoàn thành báo cáo tự đánh giá và nộp cho Bộ giáo dục và Đào tạo đúng thời hạn vào cuối năm

2006, trường ĐHDLHP một trong 12 trường đầu tiên được Bộ chọn để đánh giá ngoài Năm 2009, Hội đồng Quốc gia Kiểm định chất lượng giáo dục công bố quyết định thẩm định kết quả tự đánh giá, đánh giá ngoài và đề nghị

Bộ Giáo dục và Đào tạo công nhận trường ĐHDLHP là đạt tiêu chuẩn chất lượng giáo dục

Bên cạnh đó, lãnh đạo Trường ĐHDLHP đã nhiều lần đề cập đến vấn đề xây dựng văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP

Tất cả cán bộ quản lý, giảng viên và nhân viên trường ĐHDLHP đều ý thức được cần phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của trường và nâng cao chất lượng đào tạo Lãnh đạo Trường ĐHDLHP đã xác định cần xây dựng văn hóa chất lượng của trường Tuy nhiên, việc xác định thế nào là văn hóa chất lượng trong trường đại học; văn hóa chất lượng được cấu thành từ những thành tố nào; những yếu tố cấu thành các thành tố của văn hóa chất lượng là

gì là những vấn đề tương đối mới và bắt đầu được “khám phá” một cách bài bản trên nền tảng khoa học chắc chắn tại Việt Nam

Vì vậy, với sự quan tâm của mình về vấn đề văn hóa chất lượng trong trường đại học và được sự ủng hộ của lãnh đạo trường ĐHDLHP, tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu của mình là: “Nghiên cứu về một số yếu tố của thành

tố quản lý đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường Đại học Dân lập Hải Phòng”

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu này phân tích các thành tố cấu thành văn hóa chất lượng trong trường đại học và đặc biệt phân tích các yếu tố của thành tố quản lý đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong trường đại học

Từ các kết quả nghiên cứu của thế giới và Việt Nam, tác giả triển khai nghiên cứu một số yếu tố tạo thành thành tố quản lý đóng góp vào việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP Khảo sát một số yếu tố của thành tố quản lý đối với việc tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP để đánh giá mức độ đóng góp của thành tố quản lý trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng của Trường

3 Giới hạn nghiên cứu của đề tài

Văn hóa chất lượng được tạo dựng bởi nhiều thành tố khác nhau nhưng nghiên cứu này chỉ giới hạn trong phạm vi nghiên cứu thành tố quản lý của văn hóa chất lượng trong Trường ĐHDLHP với khách thể nghiên cứu là ban giám hiệu, cán bộ quản lý và giảng viên cơ hữu của Trường

4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng

Trước tiên, tác giả nghiên cứu cơ sở khoa học và những lý luận về văn hóa chất lượng bằng việc hồi cứu tài liệu để phân tích các công trình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về văn hóa chất lượng nói chung và văn hóa chất lượng trong trường đại học nói riêng; phân tích các văn bản quy phạm

pháp luật liên quan đến văn hóa chất lượng trong trường đại học; phân tích các chủ trương, quy định, nội quy của Trường ĐHDLHP liên quan đến văn hóa chất lượng Trên cơ sở tài liệu, các công trình nghiên cứu trên thế giới và trong nước có liên quan đến đề tài, tác giả tiến hành phân tích, tổng hợp và khái quát hóa

Sau đó, trên cơ sở các thông tin định tính thu được, tác giả xây dựng bộ công cụ và quy trình đánh giá; tiến hành phỏng vấn Ban Giám hiệu, tổ chức khảo sát cán bộ, giảng viên cơ hữu của Trường ĐHDLHP để thu thập thông tin định lượng liên quan Xử lý và phân tích số liệu để kiểm tra độ tin cậy, tính khách quan của bộ công cụ; kiểm tra tính xác thực của các thông tin thu được

4.1 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Với quan niệm, xây dựng văn hóa chất lượng là thiết lập hệ thống môi trường cho các hoạt động có chất lượng và không ngừng cải tiến chất lượng của tổ chức Trường đại học là một tổ chức đặc biệt với chức năng bảo tồn, truyền bá và phát triển tri thức, văn hóa dân tộc, nhân loại Hoạt động của trường đại học muốn phát triển bền vững cần được thực hiện trong môi trường văn hóa chất lượng Vì vậy, nghiên cứu này đưa ra hai câu hỏi nghiên cứu như sau:

1 Các chủ trương, kế hoạch chiến lược của lãnh đạo Trường ĐHDLHP đã tạo dựng văn hóa chất lượng trong Trường như thế nào?

2 Cán bộ, giảng viên cơ hữu của Trường ĐHDLHP đã góp phần tạo dựng

và phát triển văn hóa chất lượng trong Trường như thế nào?

Từ hai câu hỏi nghiên cứu nêu trên, tác giả đưa ra các giả thuyết nghiên cứu được mô hình hóa với bốn nhân tố góp phần tạo dựng văn hóa chất lượng như sau:

Hình 1.1 Mô hình văn hóa chất lượng của Trường ĐHDLHP

Mô hình nghiên cứu trên được mô tả chi tiết tại mục 2.2.2 – phần 2.2 – Chương 2 của luận văn này

4.2 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu: ban giám hiệu, cán bộ, giảng viên cơ hữu của Trường ĐHDLHP

Đối tượng nghiên cứu: thành tố quản lý của văn hóa chất lượng trong trường đại học

5 Phạm vi và thời gian nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành tại Trường ĐHDLHP trong thời gian từ tháng 01/2009 đến tháng 12/2012

6 Cấu trúc của luận văn

Luận văn bao gồm các phần:

Phần Mở đầu: Mô tả lý do chọn đề tài; mục đích nghiên cứu; giới hạn nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu; câu hỏi nghiên cứu; khách thể và đối

tượng nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu; phạm vi và thời gian nghiên cứu của luận văn

Chương 1: Đề cập đến cơ sở lý luận và tổng quan của nghiên cứu

Chương 2: Phân tích bối cảnh của Trường ĐHDLHP và phương pháp nghiên cứu được sử dụng để trả lời các câu hỏi nghiên cứu của đề tài

Chương 3: Định lượng phân tích dữ liệu thu thập được từ khảo sát tại Trường ĐHDLHP theo mô hình Rasch sử dụng phần mềm Quest

Kết luận: Tóm tắt các kết quả nghiên cứu và nêu ra những hạn chế của luận văn; đồng thời, đưa ra những kiến nghị với lãnh đạo Trường ĐHDLHP Tài liệu tham khảo: Liệt kê những tài liệu được tác giả tham khảo trong quá trình nghiên cứu

Phụ lục: Bao gồm các bảng biểu, mã chương trình được tác giả xây dựng trong luận văn

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN

Trong chương này, tác giả trình bày các khái niệm về văn hóa, bối cảnh nghiên cứu về văn hóa tổ chức nói chung và văn hóa chất lượng trong trường đại học nói riêng Từ những nghiên cứu quan niệm về văn hóa chất lượng, một số yếu tố nền tảng văn hóa chất lượng trong trường đại học theo quan điểm của các nhà nghiên cứu trên thế giới được tác giả trình bày

1.1 Tổng quan các nghiên cứu liên quan

Khái niệm “văn hóa chất lượng” được hình thành trong giáo dục đại học

từ đầu thế kỷ 20 tại một số trường đại học của Hoa Kỳ và được phát triển thành các nghiên cứu, các dự án và bài giảng về văn hóa chất lượng Trải qua các giai đoạn lịch sử với những bối cảnh lịch sử khác nhau, các quan niệm về văn hóa chất lượng được các học giả đưa ra có đôi chút khác biệt

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (sau đây gọi tắt là UNESCO) đã định nghĩa văn hóa là tập hợp các đặc trưng tiêu biểu

về tinh thần, vật chất, tri thức và xúc cảm của xã hội hoặc một nhóm người

trong xã hội; văn hóa không chỉ bao gồm văn học và nghệ thuật, mà còn cả phong cách sống, phương thức chung sống, các hệ giá trị, truyền thống và niềm tin [UNESCO, 2009, tr.9]

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 3, 2000, tr.241] Tuy có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa nhưng tất cả các định nghĩa đều nhấn mạnh đến các vấn đề cốt lõi của văn hóa là: giá trị, chuẩn mực

và các khuôn mẫu hành vi được mọi người chia sẻ

1.1.2 Văn hóa tổ chức

Trong nghiên cứu của mình, Ahmed đã cho biết để hiểu được văn hóa chất lượng thì trước hết phải hiểu về văn hóa tổ chức và Ahmed đã nêu ra các yếu tố của văn hóa tổ chức gồm [Ahmed, 2008, tr.3]:

(1) Cải tiến công việc

(2) Những giá trị của tổ chức

(3) Những mô hình văn hóa

(4) Những nghi thức, đạo đức nghề nghiệp và thói quen, phong cách làm việc

(5) Những tín hiệu văn hóa

Văn hóa tổ chức là lối tư duy, cách làm việc đã thành thói quen, truyền thống, được chia sẻ ở mức độ nhiều hay ít giữa tất cả các thành viên; những thành viên mới phải học và ít nhất phải chấp nhận một phần để hòa đồng với các thành viên và tổ chức [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr.8] Hệ thống đó đặt ra những tính chất phản ánh các giá trị của tổ chức; theo đó có bảy tính chất cơ bản thể hiện văn hóa của một tổ chức, gồm:

(1) Khả năng thực hiện cải cách

(2) Mức độ tin tưởng để thể hiện quan điểm của mình

(3) Xu hướng tập trung vào kết quả công việc hơn là chú ý kến kỹ thuật hay cách thức để đạt được kết quả đó

(4) Mức độ quan tâm đến yếu tố con người: xem xét ảnh hưởng của kết quả công việc đến các thành viên trong tổ chức

(5) Xu hướng làm việc tập thể hay cá nhân

(6) Mức độ đấy tranh, phê bình trong tổ chức

(7) Mức độ xu hướng duy trì sự ổn định của tổ chức

Văn hóa tổ chức là những yếu tố chứa đựng những nguyên tắc ẩn dấu được chia sẻ, được chấp nhận bởi một nhóm người trong tổ chức, quyết định nhận thức, suy nghĩ, hành động của họ và của tổ chức đối với sự biến đổi của môi trường xung quanh [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr.7] Nói cách khác, văn hóa tổ chức là hệ thống chia sẻ quan điểm, nhận thức của các thành viên trong

tổ chức, để phân biệt tổ chức này với tổ chức khác [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr.8]

Trong nghiên cứu của mình, tác giả Nguyễn Thu Linh đã phân tích và cho thấy sự hình thành văn hóa tổ chức đòi hỏi một quá trình lâu dài và chịu tác động của nhiều yếu tố, trong đó có sự ảnh hưởng của văn hóa dân tộc, tư tưởng của người lãnh đạo tổ chức, môi trường hoạt động của tổ chức bao gồm thể chế và các đối tác liên quan, và chiến lược hoạt động của tổ chức [Nguyễn Thu Linh, 2004, tr.16]

Văn hóa tổ chức là một tiểu văn hóa của văn hóa xã hội, bao gồm những giá trị, chuẩn mực hành vi không xung đột với văn hóa xã hội và mang bản sắc của tổ chức Văn hóa tổ chức hình thành và phát triển trong mọi tổ chức nói chung và trong mọi trường đại học nói riêng, đó là những quy ước của cộng đồng đó, những điều lệ, quy định, những phương pháp tiếp cận và giải quyết các vấn đề của tổ chức Văn hóa tổ chức bao gồm các yếu tố sau [Nguyễn Phương Nga, 2010, tr.9]:

(1) Cải tiến công việc

(2) Những giá trị của tổ chức

(3) Những mô hình về chức năng và nhiệm vụ

(4) Lễ nghi, đạo đức nghề nghiệp và thói quen, phong cách làm việc (5) Sự tuyên truyền văn hóa trong tổ chức

Như vậy, trong các nghiên cứu của mình, các tác giả đã nêu ra các quan niệm về văn hóa tổ chức và các yếu tố hình thành nên văn hóa tổ chức

1.1.3 Văn hóa chất lượng

Văn hóa chất lượng là một thể hiện của văn hóa tổ chức và là một bộ phận của văn hóa tổ chức Hình 1.1 dưới đây mô tả vị trí và mối quan hệ giữa văn hóa xã hội với văn hóa tổ chức và văn hóa chất lượng

Hình 1.2 Mối quan hệ giữa Văn hóa xã hội – Văn hóa tổ chức

và Văn hóa chất lượng [Nguyễn Phương Nga, 2010, tr.10]

Tại một số trường đại học của Hoa Kỳ, “văn hóa chất lượng” đã được các giáo sư đưa vào các bài giảng về “văn hóa chất lượng cho sinh viên đại học” Trong bài giảng về văn hóa chất lượng [Ahmed, 2008, tr.3], Syed M

Ahmed đã đưa ra định nghĩa văn hóa chất lượng như sau: “Văn hóa chất

lượng là một hệ thống các giá trị của tổ chức để tạo ra môi trường thuận lợi cho việc thiết lập và liên tục cải tiến chất lượng” Theo đó, các tổ chức phát

triển và duy trì văn hóa chất lượng có những khác biệt đáng kể với những tổ chức có văn hóa truyền thống ở những điểm sau:

(1) Triết lý hoạt động

(2) Phương pháp quản lý

(3) Thái độ đối với khách hàng

(4) Phương pháp giải quyết vấn đề phát sinh

(5) Cách thức thiết lập các mối quan hệ

(6) Phương pháp cải tiến chất lượng

Theo Ahmed, sự thay đổi văn hóa là điều khó khăn nhất mà tổ chức phải đối mặt và sự lãnh đạo từ trên xuống là điều cần thiết Đồng thời, để có sự thay đổi văn hóa cần có sự ủng hộ, ý kiến đóng góp của tất cả nhân viên ở các cấp mặc dù vẫn có những phản đối nhất định Để thay đổi văn hóa của tổ chức, người lãnh đạo cần biết những quy định nào của tổ chức cần thay đổi và hiểu những đặc điểm nào của tổ chức là điểm mạnh để xây dựng văn hóa chất lượng

Để xây dựng văn hóa chất lượng cần có định hướng, chiến lược và kế hoạch cụ thể Các bước để tạo ra sự chuyển biến chất lượng gồm [Ahmed,

2008, tr.13]:

(1) Xác định những vấn đề cần thay đổi

(2) Lập kế hoạch cho những vấn đề cần thay đổi

(3) Hiểu rõ diễn biến tâm lý khi đối mặt với những yêu cầu thay đổi (4) Xác định những người đóng vai trò quan trọng trong đối với quá trình thay đổi và thuyết phục được họ ủng hộ việc thay đổi để nâng cao chất lượng

(5) Có phương pháp hợp lý để tác động đến tình cảm và lý trí của các thành viên trong tổ chức

(6) Thực hiện việc thuyết phục các thành viên trong tổ chức

Để xây dựng văn hóa chất lượng đã là một thách thức đối với mọi tổ chức nhưng tổ chức còn phải đối mặt với nhiều thách thức hơn nữa để duy trì văn hóa chất lượng của mình Để duy trì, phát triển văn hóa chất lượng, cần phải tập trung vào những vấn đề sau [Ahmed, 2008, tr.14]:

(1) Duy trì nhận thức chất lượng là chìa khóa cho sự phát triển văn hóa chất lượng

(2) Đảm bảo rằng có nhiều minh chứng về sự lãnh đạo, quản lý

(3) Trao quyền cho các thành viên của tổ chức và khuyến khích họ

tự phát triển năng lực các nhân và cải tiến công việc (4) Ghi nhận và có phần thưởng xứng đáng cho những hành động ủng hộ và duy trì văn hóa chất lượng

Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu (2002 – 2006) với sự tham gia của 134 trường đại học thuộc 36 quốc gia thuộc Cộng đồng châu Âu đã nhấn mạnh sự cần thiết của vấn đề chất lượng

và tạo ra văn hóa chất lượng bên trong nhà trường Theo báo cáo của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu (2002 – 2006), văn hóa chất lượng là khái niệm được thừa nhận Theo đó, văn hóa chất lượng đề cập đến văn hóa của tổ chức mà nó hướng đến việc đề cao chất lượng một cách bền vững Văn hóa chất lượng được đặc trưng bởi hai thành

tố [European University Association, 2006, tr.10]:

(1) Thành tố văn hóa trong việc chia sẻ các giá trị, niềm tin, sự mong đợi và cam kết chất lượng

(2) Thành tố quản lý: những quy trình được xây dựng để phát triển chất lượng và để hướng đến nỗ lực cộng tác của các cá nhân

Hai yếu tố trên không hoàn toàn độc lập mà phải được gắn kết với nhau thông qua quá trình trao đổi, thảo luận, tham gia của tất cả các thành viên ở mọi cấp độ

Hình 1.3 Mô hình văn hóa chất lượng [European University Association,

Quyền tự chủ của các trường đại học và trách nhiệm giải trình với xã hội

là hai yếu tố xác định mức độ hoàn thiện và thành công của văn hóa chất

lượng trong một trường đại học Những trường đại học có văn hóa chất lượng hoàn thiện và thành công thông thường là những trường có mức độ tự chủ cao Khi yêu cầu giải trình đối với xã hội, việc nhấn mạnh tính chịu trách nhiệm của trường đại học và nhấn mạnh sự phù hợp với các tiêu chuẩn tạo cơ

sở nền tảng cho văn hóa chất lượng của nhà trường ngày càng phát triển và đạt hiệu quả

Trong nghiên cứu về Sáu giá trị văn hóa chất lượng, học giả Woods, một học giả trong lĩnh vực quản lý chất lượng, tư duy hệ thống và phát triển văn hóa tổ chức, với quan niệm tổ chức là một hệ thống, ông đã đưa ra sáu giá trị

để xây dựng thành công văn hóa chất lượng [Woods, 1996, tr.5], bao gồm:

(1) Chúng ta là những thực thể đồng lòng và thống nhất: nhà trường, cán bộ, giảng viên, nhân viên và sinh viên;

(2) Không phân biệt địa vị, cấp bậc;

(3) Cởi mở, đối thoại chân thành là điều tiên quyết;

(4) Mọi người đều được tiếp cận thông tin khi họ cần;

(5) Chú trọng vào các quá trình;

(6) Không có thành công hay thất bại, mà chỉ có kinh nghiệm thu thập được

Điều quan trọng của các giá trị trên đến từ những thay đổi trong hành vi

đi kèm với các giá trị ấy

Bên cạnh đó, để hiểu rõ hơn về sáu giá trị để xây dựng thành công văn hóa chất lượng, Woods đã đưa ra sáu giá trị đối lập [Woods, 1996, tr.5], bao gồm:

(1) Mọi người chỉ nghĩ cho bản thân mình;

(2) Thủ trưởng biết tất cả;

(3) Đối thoại hạn chế và bí mật;

(4) Thông tin được giữ ở cấp trên và chỉ chia sẻ khi cần thiết;

(5) Tập trung vào công việc cá nhân;

(6) Thành công là tất cả, không khoan dung với thất bại

Nghiên cứu của Woods tập trung vào doanh nghiệp với giả thuyết mọi doanh nghiệp đều là một hệ thống Mặc dù, các trường đại học có những đặc thù khác biệt so với các doanh nghiệp nhưng chúng ta có thể áp dụng sáu giá trị để xây dựng thành công văn hóa chất lượng trên vào các trường đại học Những năm đầu của thế kỷ 21, Hiệp hội các trường đại học châu Âu đã

có dự án lớn để nghiên cứu về văn hóa chất lượng trong các trường đại học ở châu Âu – Dự án Văn hóa chất lượng với 3 vòng từ năm 2002 đến năm 2006 Mục tiêu chính của dự án là tăng cường sự nhận thức về sự cần thiết xây dựng văn hóa chất lượng trong trường đại học và thúc đẩy quản lý chất lượng để nâng cao chất lượng trong nhà trường; phổ biến rộng rãi cách thức tốt nhất để xây dựng văn hóa chất lượng trong nhà trường; giúp các trường đại học tiếp cận với quá trình đảm bảo chất lượng từ bên ngoài

Tuy điểm xuất phát của Dự án văn hóa chất lượng Hiệp hội các trường đại học châu Âu là nhằm đưa ra khái niệm về chất lượng và văn hóa chất lượng Tuy nhiên sau quá trình thảo luận của các thành viên, Dự án của đã không đưa ra một định nghĩa cứng nhắc về chất lượng mà thống nhất một số định nghĩa về chất lượng có khả năng xảy ra với các trường đại học khác nhau Dự án đã thống nhất đưa ra những định nghĩa về chất lượng như sau [European University Association, 2006, tr.9]:

(1) Chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu

(2) Chất lượng là sự hài lòng

(3) Chất lượng là sự thỏa mãn khách hàng

(4) Chất lượng là sự tuyệt hảo

(5) Chất lượng là giá trị đồng tiền

(6) Quá trình là sự biến đổi (quá trình thay đổi của khách hàng)

(7) Chất lượng là sự gia tăng (quá trình thay đổi của cơ sở giáo dục) (8) Chất lượng là sự kiểm soát (thưởng/ phạt trong quá trình đảm bảo chất lượng)

Với sự thống nhất quan điểm là các trường đại học rất đa dạng về loại hình, sứ mạng, quy mô, thời gian hoạt động và địa bàn hoạt động, Hiệp hội các trường đại học châu Âu đã đề xuất nhiều định nghĩa về chất lượng như trên Khái niệm chất lượng là phương diện văn hóa nhạy cảm và chất lượng là khái niệm đa chiều và khó thống nhất về quan niệm nên khái niệm chất lượng

có tính tương đối Điều này phù hợp với sự phát triển đa dạng của các trường đại học ở châu Âu và có ý nghĩa đối với việc thực hiện các hoạt động đảm bảo chất lượng từ bên ngoài

Do các trường đại học có sự khác nhau về sứ mạng nên việc chia sẻ một định nghĩa về chất lượng là không khả thi Điều quan trọng là các trường đại học thực hiện việc chia sẻ chương trình chất lượng với nhau

Trong khi phương pháp tiếp cận dựa trên các tiêu chuẩn có thể được thực hiện bằng các quy trình đánh giá ngoài để đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn đặt ra thì phương pháp tiếp cận sự phù hợp với mục tiêu thông thường đưa đến sự cải tiến sự định hướng phát triển, đảm bảo chất lượng phải là điểm khởi đầu của sứ mạng, mục tiêu của từng cơ sở giáo dục và đề xuất các giải pháp cải tiến để đạt được các mục tiêu đề ra

Nếu việc tuân thủ các tiêu chuẩn là mục tiêu của trường đại học thì trường đại học phải xác định các tiêu chuẩn phù hợp với sứ mạng và mục tiêu của nhà trường Các tiêu chuẩn trường đại học cần tuân thủ và quyền tự chủ của trường đại học được mô tả trong Hình 1.4 dưới đây:

Hình 1.4 Mối quan hệ giữa các tiêu chuẩn và quyền tự chủ

của cơ sở giáo dục [European University Association, 2006, tr.9]

Mặc dù Dự án không thống nhất được một định nghĩa chất lượng nhưng sau các cuộc thảo luận, nhận thức về sự cần thiết phải xây dựng văn hóa chất lượng trong các trường đại học đã bắt đầu phát triển

Dự án đã xác định được các yếu tố tác động đến việc lựa chọn khái niệm chất lượng của mỗi trường đại học và một số đặc điểm chung của khái niệm chất lượng là: phương pháp tiếp cận tập trung vào chất lượng của đầu ra và phương pháp tiếp cận tập trung vào chất lượng của quá trình xây dựng, phát triển và cải tiến trong mọi hoạt động của nhà trường

Với quan điểm tập trung vào đầu ra, các trường đại học chú trọng vào việc kiểm tra giám sát kết quả hoạt động của nhà trường như hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và mở rộng đến các mục tiêu mà nhà trường mong muốn đạt được Vì thế, quan điểm này phù hợp với định nghĩa chất lượng là

sự tuyệt hảo, là sự phù hợp với mục tiêu, chất lượng là sự thỏa mãn khách hàng

Với quan điểm tập trung vào quá trình, trường đại học chú trọng vào việc kiểm tra, giám sát các hoạt động, quá trình mang đến kết quả mà trường đại

học mong đợi, như cơ cấu tổ chức, quá trình ra quyết định hay thực hiện các thủ tục hành chính Quan điểm này phù hợp với định nghĩa chất lượng là giá trị của đồng tiền, là quá trình biến đổi bên trong nhà trường

Đầu vào, đầu ra và quá trình thực hiện cho thấy một hình ảnh tổng thể về

vị trí của trường đại học nên cần có sự thống nhất giữa các chỉ số định lượng (để đo lường các yếu tố đầu vào, đầu ra) và các chỉ số định tính (để đánh giá quá trình thực hiện) Như vậy, chất lượng cần được thực hiện liên tục

Tuy nhiên, quy trình đảm bảo chất lượng bên ngoài dao động từ cách tiếp cận dựa trên “sự tuyệt hảo” đến “sự phù hợp với mục tiêu” và từ “những tiêu chuẩn cơ bản” đến “sự thỏa mãn khách hàng” Sự dao động trên được minh họa như Hình 1.5:

Hình 1.5 Sơ đồ các định nghĩa chất lượng [European University

Association, 2006, tr.11]

Để tránh nguy cơ do sự dao động trên gây ra, các trường đại học cần phát triển quy trình đảm bảo chất lượng của chính bản thân các trường

Dự án văn hóa chất lượng của Hiệp hội các trường đại học châu Âu đã thống nhất rằng: “Các trường đại học xây dựng thành công văn hóa chất lượng thường là những trường có quyền tự chủ cao và khi trách nhiệm giải trình với xã hội và các cơ quan chức năng nhấn mạnh trách nhiệm của trường đại học và nhấn mạnh sự phù hợp với các tiêu chuẩn thì văn hóa chất lượng của trường đại học càng phát triển” [European University Association, 2006, tr.11]

Báo cáo của Dự án văn hóa chất lượng của Hiệp hội các trường đại học châu Âu đề xuất cách thức để xây dựng văn hóa chất lượng trong một trường đại học Bốn đặc trưng chính của quá trình này là: chiến lược, sự lãnh đạo, sự cam kết và thông tin phản hồi

Tất cả các nghiên cứu nêu trên đã xác định được định nghĩa về văn hóa chất lượng, các giá trị văn hóa chất lượng và cách thức triển khai văn hóa chất lượng trong trường đại học Tuy nhiên, tác giả của các nghiên cứu trên chưa đưa ra các chỉ số và quy trình đánh giá mức độ thành công và hiệu quả của văn hóa chất lượng trong trường đại học

Tại Việt Nam, khái niệm văn hóa chất lượng vẫn còn là khái niệm được tranh luận khá nhiều, chưa có sự thống nhất về quan điểm và định nghĩa Các nghiên cứu về vấn đề văn hóa chất lượng mới bắt đầu được triển khai Đề tài

“Một số khía cạnh của văn hóa chất lượng trong trường đại học” do PGS.TS Nguyễn Phương Nga chủ trì thực hiện trong giai đoạn 2009 – 2010 với nội dung nghiên cứu chính [Nguyễn Phương Nga, 2010]:

(1) Các quan niệm, định nghĩa về văn hóa chất lượng trong trường đại học;

(2) Nền tảng văn hóa chất lượng: giá trị, mối quan hệ, những biến động tạo ra những thay đổi trong văn hóa chất lượng;

(3) Hiện trạng văn hóa chất lượng trong Đại học Quốc gia Hà Nội và mối quan hệ với công tác kiểm định chất lượng trong Đại học Quốc gia Hà Nội

Từ giữa năm 2009, Trung tâm Đảm bảo chất lượng đào tạo và Nghiên cứu phát triển giáo dục (nay là Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục) – Đại học Quốc gia Hà Nội bắt đầu thực hiện gói thầu “Phân tích thực trạng văn hóa chất lượng và kiểm định chất lượng” cho Dự án Giáo dục đại học 2 – Bộ Giáo dục và Đào tạo Đây là hoạt động mà Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội thực hiện với tư cách tư vấn với trách nhiệm cung cấp những hỗ trợ về mặt kỹ thuật và xây dựng năng lực nhằm phân tích thực trạng văn hóa chất lượng và kiểm định giáo dục đại học Việt Nam

Bên cạnh đó, Trung tâm Đánh giá và Kiểm định chất lượng giáo dục – Viện Nghiên cứu giáo dục – Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã giới thiệu khái niệm văn hóa chất lượng trên trang thông tin điện tử của Trung tâm:

(1) Văn hóa chất lượng được xem xét dựa trên 02 yếu tố khác nhau Yếu tố thứ nhất của văn hóa chất lượng là một tập hợp các giá trị, các niềm tin, những mong đợi hướng đến chất lượng Yếu tố thứ hai, yếu tố quản lý/cơ cấu có các quy trình đảm bảo chất lượng

và các nỗ lực hợp tác được xác định từ trước;

(2) Văn hóa chất lượng là một công cụ nhằm chuẩn bị cho các cơ sở đào tạo có được sự tự chủ, cả cách họ nắm bắt các nhu cầu từ bên ngoài, và sự phát triển các giá trị bên trong trong quản trị;

(3) Văn hóa chất lượng cơ bản là sự hợp nhất về chất lượng trong toàn bộ hệ thống của một tổ chức hướng tới một môi trường nội

bộ tích cực và tạo cho những ai sử dụng dịch vụ sự hứng khởi

Đến nay, vấn đề văn hóa chất lượng đã được nhiều trường đại học quan tâm Ngày 15/6/2011, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội đã ký Quyết định

số 1754/QĐ-ĐBCL ban hành “Hướng dẫn xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng trong Đại học Quốc gia Hà Nội” nhằm xây dựng và duy trì nhận thức, thói quen làm việc có chất lượng ở mỗi cán bộ lãnh đạo, cán bộ quản lý, giảng viên, nghiên cứu viên, nhân viên và người học trong tất cả các đơn vị thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội [Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011]

Một số hội thảo khoa học, hội nghị về văn hóa chất lượng đã được Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức, như: Hội nghị “Hướng dẫn xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng trong Đại học Quốc gia Hà Nội” do Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục chủ trì tổ chức (năm 2011) Hội thảo khoa học “Văn hóa chất lượng trong trường đại học” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chủ trì tổ chức (2011) Tại các hội thảo này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra các khái niệm khác nhau về văn hóa chất lượng: theo PGS.TS Lê Đức Ngọc, văn hóa chất lượng là một hệ thống các giá trị của tổ chức để tạo ra môi trường thuận lợi cho việc thiết lập và liên tục cải tiến chất lượng; xây dựng văn hóa chất lượng thực chất là thiết lập một hệ thống môi trường cho các hoạt động có chất lượng và không ngừng cải tiến chất lượng của tổ chức [Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2011, tr.52] Theo GS.TS Mai Trọng Nhuận, văn hóa chất lượng là thói quen làm cho mọi việc có chất lượng [Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2011, tr.99] Văn hóa chất lượng của một cơ sở đào tạo được hiểu là mọi thành viên (từ người học đến cán bộ quản lý), mọi tổ chức (từ các phòng ban đến các tổ chức đoàn thể) đều biết công việc của mình thế nào là có chất lượng và đều làm theo yêu cầu chất lượng ấy [Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, 2011, tr.100] Qua những phân tích nêu trên, với quan điểm cá nhân, định nghĩa của học giả Woods về văn hóa chất lượng và quan niệm của Dự án phát triển văn

hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu về các yếu tố của văn hóa chất lượng phù hợp với quan niệm về văn hóa chất lượng của các trường đại học

Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng định nghĩa của Woods về văn hóa chất lượng và quan niệm của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu về các yếu tố của văn hóa chất lượng cho nghiên cứu của mình

1.2 Một số yếu tố nền tảng văn hóa chất lượng trong trường đại học

Các trường đại học có sự đa dạng về hình thức sở hữu và quyền hạn của trường; có mục đích và mục tiêu của mỗi trường đại học rất đa dạng và phức hợp; đồng thời, có sự khác nhau trong việc đo lường, đánh giá đầu ra của sản phẩm nghiên cứu và đào tạo của trường

Quan niệm khác nhau về văn hóa chất lượng dẫn đến việc đưa ra các yếu

tố nền tảng khác nhau của văn hóa chất lượng trong trường đại học Sau đây, tác giả chỉ đề cập đến những yếu tố cốt lõi, chung nhất mà tất cả các trường đại học đều đề cập đến khi xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng

1.2.1 Mô hình cơ cấu tổ chức

Muốn phân tích các yếu tố nền tảng của văn hóa chất lượng trong trường đại học, trước hết phải xem xét mô hình cơ cấu tổ chức của nhà trường

Theo các nghiên cứu khác nhau của các học giả châu Âu được đề cấp đến trong Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu [European University Association, 2006], mô hình tổ chức thích hợp để xây dựng và duy trì việc giao quyền về chất lượng cho các thành viên có thể khuyến khích phát triển văn hóa chất lượng trong nhà trường Nhà trường có thể xây dựng mô hình tổ chức mới với hệ thống chất lượng bên trong hoặc sử dụng mô hình tổ chức hiện có Mô hình tổ chức của nhà trường cho biết cấp

độ quyền lực của đơn vị đại diện chất lượng của nhà trường – ban giám hiệu

hay các khoa, phòng, ban Mô hình tổ chức còn cho biết sự trao đổi thông tin trong nội bộ nhà trường Để thúc đẩy hiệu quả văn hóa chất lượng, đảm bảo thu hút tất cả thành viên và giảm thiểu những nguy cơ liên quan đến văn hóa chất lượng, thông tin và chiến lược trao đổi thông tin cần được xác định là một nhân tố quan trọng trong việc tạo dựng văn hóa chất lượng

Theo các nhà nghiên cứu khác nhau của các học giả châu Âu, một thách thức với các trường đại học trong việc xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng là dựa trên trên mô hình cơ cấu tổ chức hiện có hay cần phải thiết lập

mô hình cơ cấu tổ chức mới Bằng việc thiết lập các kênh thông tin, phân công trách nhiệm rõ ràng trên cơ sở mô hình cơ cấu tổ chức hiện có, các trường đại học có thể giảm thiểu các công việc phải thực hiện khi xây dựng và phát triển văn hóa chất lượng

Hiện nay, số lượng cán bộ có học vị Thạc sĩ về Đo lường và đánh giá trong giáo dục hoặc được đào tạo ngắn hạn về đảm bảo chất lượng ngày càng tăng và các trường hoàn toàn có thể bố trí các cán bộ này làm việc tại đơn vị chất lượng Một vấn đề đặt ra với các trường là có thể thuê các chuyên gia đảm bảo chất lượng làm cố vấn cho trường trong việc xây dựng văn hóa chất lượng hoặc tuyển dụng cán bộ vào làm tại đơn vị đảm bảo chất lượng của trường Đội ngũ cán bộ có chuyên môn về đảm bảo chất lượng có thể đảm bảo tính chuyên nghiệp của đơn vị quản lý chất lượng nhưng cũng có thể dẫn đến

sự mâu thuẫn giữa đơn vị quản lý chất lượng và các thành viên khác của nhà trường nếu các cán bộ này không có nền tảng về công tác giảng dạy

Theo Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu, vấn đề đặt ra là vị trí của đơn vị chịu trách nhiệm về chất lượng và liệu có cần thiết để lãnh đạo nhà trường trực tiếp chịu trách nhiệm về hoạt động của đơn vị quản lý chất lượng hay không [European University Association, 2006]?

Các học giả của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu đã phân tích [European University Association, 2006]: Đơn

vị chịu trách nhiệm về chất lượng có thể được tổ chức là một trung tâm đảm bảo chất lượng của nhà trường hoặc có thể được tổ chức là một bộ phận của các khoa, phòng, ban Hai cách thức tổ chức trên đều có những điểm thuận lợi

và hạn chế nhất định Việc phân cấp cho các đơn vị trong trường có lợi thế là các đơn vị được tự chủ và tạo nên sự phù hợp với điều kiện của mỗi đơn vị Tuy nhiên, việc phân cấp này có thể dẫn đến sự không thống nhất với mục đích của các đơn vị khác và mới mục tiêu chung của nhà trường Khi đơn vị chịu trách nhiệm về quản lý chất lượng là trung tâm trực thuộc trường có khả năng mang đến sự gắn kết chặt chẽ các đơn vị trong trường nhưng có thể đơn

vị này không nắm được sâu sắc các điều kiện của mỗi đơn vị trong trường Như vậy, xem xét quy mô cơ cấu tổ chức của nhà trường và mức độ tự chủ của các đơn vị, cán bộ, giảng viên, nhân viên để quyết định bố trí đơn vị chịu trách nhiệm về chất lượng là một đơn vị thuộc trường hay trực thuộc các đơn

vị của trường Dù trường đại học chọn mô hình tập trung hay phân cấp cho các đơn vị, lãnh đạo trường đại học cần xem xét để giảm thiểu những hạn chế

có khả năng xảy ra với các đơn vị chịu trách nhiệm về quản lý chất lượng Khi có đơn vị chuyên trách về quản lý chất lượng, một số cán bộ, giảng viên, nhân viên có thể cho rằng quản lý chất lượng là trách nhiệm của đơn vị được nhà trường giao nhiệm vụ hơn là trách nhiệm của mỗi cá nhân Khi mỗi cá nhân nhận thức như vậy có thể làm cản trở sự phát triển của văn hóa chất lượng và do đó, là điều ngăn cản sự phát triển chất lượng Khi văn hóa chất lượng được chia sẻ đến mọi thành viên thì chất lượng không chỉ giới hạn trong một đơn vị chuyên trách

1.2.2 Lãnh đạo trường

Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu châu Âu đã phản ánh trong Dự

án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu [European University Association, 2006], lãnh đạo trường có nhiệm vụ trung tâm trong việc thực hiện văn hóa chất lượng Ban giám hiệu có nhiệm vụ giải thích tại sao những quá trình chất lượng nội bộ trở thành yếu tố cần thiết Ban giám hiệu có nhiệm vụ tạo các điều kiện để triển khai thực hiện văn hóa chất lượng bằng cách đẩy mạnh các cuộc thảo luận về vấn đề này, phân công trách nhiệm, xác định khung hành động rõ ràng và đảm bảo có sự đánh giá thích hợp

Trong việc tạo dựng và phát triển văn hóa chất lượng, Ban giám hiệu có bốn chức năng, cụ thể như sau [European University Association, 2006]:

(1) Xây dựng kế hoạch chiến lược của nhà trường và tổ chức thực hiện;

(2) Tuyên truyền và thúc đẩy văn hóa chất lượng;

(3) Phát triển các mối quan hệ giữa lãnh đạo với cán bộ, giảng viên, nhân viên;

(4) Giám sát chất lượng

Một vấn đề trung tâm trong thúc đẩy văn hóa chất lượng là mối quan hệ giữa lãnh đạo trường và các cán bộ, giảng viên, nhân viên Lãnh đạo trường cần tạo các điều kiện thuận lợi cho văn hóa chất lượng và đảm bảo tất cả cán

bộ, giảng viên, nhân viên có thể phát huy khả năng của mình tốt nhất phù hợp với các giá trị của nhà trường Điều này đòi hỏi có sự trao đổi thông tin, tạo động lực tốt và cung cấp cơ hội để cán bộ, giảng viên, nhân viên phát triển; đồng thời giảm thiểu khối lượng công việc hành chính cho giảng viên nhằm tạo nên thời gian nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng để phát triển các ý tưởng mới [European University Association, 2005]

Theo kết luận của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu [European University Association, 2006], một môi trường cởi mở, thuận lợi cho văn hóa chất lượng có yêu cầu ba yếu tố:

(1) Xem xét các kết quả của việc đánh giá có tổ chức trong nội bộ và chủ động giải quyết vấn đề còn tồn đọng với phương pháp tích cực mang lại hiệu quả hơn sự trừng phạt hay là chỉ phản ứng lại với những vấn đề đã xảy ra

(2) Sự cân bằng giữa các yếu tố từ trên xuống (quản lý chất lượng)

và các yếu tố từ dưới lên (cam kết chất lượng)

(3) Sự trao quyền của cán bộ, giảng viên, nhân viên: cách tiếp cận này tin tưởng vào cán bộ, giảng viên, nhân viên trong việc phát triển và thúc đẩy hoạt động của mình gắn kết với những yếu tố đầu vào cho từng hoạt động và sự hỗ trợ từ các đơn vị liên quan Một phong cách lãnh đạo có lợi cho văn hóa chất lượng yêu cầu sự thống nhất của tất cả các thành viên có liên quan của nhà trường (cán bộ, giảng viên, nhân viên, sinh viên) trong quá trình ra quyết định Điều này góp phần xây dựng thành công và phát triển văn hóa chất lượng trong nhà trường [European University Association, 2006]

1.2.3 Kế hoạch chiến lược

Theo Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu [European University Association, 2005], kế hoạch chiến lược là nhân tố chính để thực hiện thành công văn hóa chất lượng trong trường đại học Việc phát triển văn hóa chất lượng trong điều kiện không có kế hoạch chiến lược

có thể trở thành vô nghĩa hoặc có thể bị kìm hãm Vì thế, chiến lược được coi như là “chất xúc tác” cho văn hóa chất lượng và cung cấp định hướng chiến lược cho văn hóa chất lượng bằng cách gắn với một định nghĩa về chất lượng trong nhà trường Cách tiếp cận này đảm bảo rằng định nghĩa về chất lượng

được nhà trường lựa chọn và cách thức để đạt được chất lượng gắn kết chặt chẽ với sứ mạng của mỗi trường đại học Kế hoạch chiến lược của một trường đại học bao gồm ba khía cạnh nổi bật: nội dung, quá trình phát triển chiến lược và những thách thức trong việc triển khai kế hoạch chiến lược Kế hoạch chiến lược phát triển phải gắn kết chặt chẽ với sứ mạng của trường đại học Các yếu tố của kế hoạch chiến lược bao gồm xem xét vị trí của nhà trường trong môi trường hoạt động; xác định những đặc điểm riêng biệt, cơ cấu tổ chức của nhà trường và phương thức hoạt động và phối hợp trong công việc giữa các đơn vị và các cấp quản lý của trường

Trong một phạm vi nhất định, lãnh đạo nhà trường có thể sử dụng mô hình phân tích SWOT (phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức)

để xây dựng kế hoạch trung hạn, dài hạn của nhà trường

Tóm lại, hiểu rõ về sứ mạng của nhà trường là một điều kiện tiên quyết trong việc lập kế hoạch chiến lược, giảm thiểu sự mâu thuẫn (nếu có) trong các mục tiêu của trường

Theo các nhà nghiên cứu của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu [European University Association, 2006], việc xây dựng và thực hiện kế hoạch chiến lược một cách rõ ràng và được chia sẻ đến mọi cấp độ quản lý, cán bộ, giảng viên, nhân viên luôn là thách thức lớn đối với các trường đại học có lịch sử lâu đời Vì thế, quá trình này chỉ thành công khi có một có sự chia sẻ rộng rãi về tầm nhìn trong toàn thể lãnh đạo, cán bộ, giảng viên, nhân viên hoặc ít nhất phải có sự chia sẻ về các mục tiêu tổng quát của nhà trường Cơ cấu tổ chức, quy mô, lịch sử phát triển, quy chế hoạt động và tài chính của nhà trường đóng vai trò quan trọng trong quá trình này Như vậy, một trường đại học có quy mô quản lý hợp lý có thể dễ dàng tìm ra cách thức chia sẻ thông tin đến các cán bộ, giảng viên, nhân viên và các bên có liên quan

Một trong những thách thức và khó khăn trong việc thực hiện kế hoạch chiến lược là quá trình ra quyết định của lãnh đạo nhà trường Một số khó khăn có thể xuất hiện do các yếu tố bên ngoài và cả trong nội bộ tác động đến các quy trình ra quyết định của lãnh đạo nhà trường Những tác động yếu tố bên ngoài như chính sách chung của nhà nước, những khó khăn về tài chính hay sự mâu thuẫn giữa yêu cầu của các bên có liên quan và mong muốn của nhà trường cũng ảnh hưởng đến quá trình quyết định của lãnh đạo nhà trường [European University Association, 2006]

Theo các nhà nghiên cứu của Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu Âu [European University Association, 2006], Ban giám hiệu giữ vai trò chủ đạo trong việc đề ra định hướng chiến lược của nhà trường Vì thế, sau khi đã thảo luận rộng rãi trong toàn trường, Ban giám hiệu nên đề ra các nguyên tắc chỉ đạo, các vấn đề ưu tiên một cách rõ ràng để chỉ đạo hoạt động của toàn thể cán bộ, giảng viên Đồng thời, Ban giám hiệu phân định rõ trách nhiệm quyền hạn trong nhà trường, sự phối hợp thực hiện nhiệm vụ và duy trì mối liên hệ chặt chẽ với lãnh đạo các khoa, phòng ban các cấp

Ban giám hiệu thực hiện hai chức năng lãnh đạo và quản lý [European University Association, 2006] Vì thế, cũng cần có sự phân định chức năng lãnh đạo và chức năng quản lý Trong khi, lãnh đạo đưa ra chiến lược tổng thể

và đưa ra đường lối cho sự thay đổi (hay nói cách khác, đây là làm những việc đúng), quản lý là việc chấp hành những chính sách đã có (hay nói cách khác, đây là làm đúng việc) Lãnh đạo rất quan trọng trong những thời điểm cần thay đổi, trong khi quản lý duy trì tình trạng hiện tại một cách vững chắc Điều này cho thấy sự cần thiết trong tầm nhìn chiến lược của ban giám hiệu cũng như sự quản lý chặt chẽ của đội ngũ cán bộ quản lý Chức năng lãnh đạo thực hiện cam kết chất lượng, hướng đến việc tạo ra sự cam kết của mọi

người trong việc tạo dựng và phát triển các mục tiêu và để đảm bảo sự tiếp cận với chất lượng từ dưới lên Chức năng quản lý thực hiện quản lý chất lượng, đề cập đến công cụ và cơ chế để đo lường, đánh giá, đảm bảo và nâng cao chất lượng Ban giám hiệu cần phối hợp cả cam kết chất lượng và quản lý chất lượng nhằm tăng cường hiệu quả của văn hóa chất lượng Hai yếu tố trên chỉ thực sự có hiệu quả khi được phổ biến rộng rãi và được sự tham gia đóng góp ý kiến, sự tham gia có hiệu quả của cán bộ, giảng viên, nhân viên, sinh viên và thậm chí các bên có liên quan

Xây dựng kế hoạch chiến lược là bước khởi đầu cho việc tạo dựng văn hóa chất lượng của nhà trường Tuy nhiên, kế hoạch chiến lượng cần được phổ biến rộng rãi và được toàn thể cán bộ, giảng viên, nhân viên, sinh viên thực hiện có hiệu quả [European University Association, 2005]

Sau khi thiết lập kế hoạch chiến lược, nhiệm vụ của Ban giám hiệu là điều hành việc phổ biến và triển khai kế hoạch chiến lược này đến cán bộ, giảng viên, sinh viên và cách bên có liên quan khác Ban giám hiệu cần tập trung vào việc xúc tiến tầm nhìn, quan điểm về văn hóa chất lượng và nâng cao nhận thức của cán bộ, giảng viên về vấn đề này [European University Association, 2006] Hơn thế nữa, Ban giám hiệu tổ chức phổ biến các mục tiêu chất lượng và các quyết định có liên quan đến toàn thể cán bộ, giảng viên, sinh viên và các bên có liên quan khác Trọng tâm không nên chỉ tập trung vào việc phổ biến các sự kiện mà là phổ biến các giá trị chất lượng liên quan đến các hoạt động của trường và vì thế đó là sự cung cấp thông tin có ý nghĩa [European University Association, 2006] Tuy nhiên, phổ biến thông tin không chỉ trong nội bộ nhà trường Với vai trò là người phát ngôn của nhà trường với bên ngoài, Ban giám hiệu quảng bá các quá trình thay đổi một cách rộng rãi đến công luận để huy động sự ủng hộ của xã hội và đảm bảo trách nhiệm giải trình đối với xã hội [European University Association, 2005]

Trong môi trường cạnh tranh giữa các trường đại học về việc thu hút sinh viên, các trường đại học cần chứng minh với xã hội, các bậc phụ huynh, các sinh viên tương lai, các nhà sử dụng lao động và các đối tác khác về chất lượng đào tạo của nhà trường Xây dựng quy trình chất lượng nội bộ của nhà trường là điểm xuất phát cho việc chứng minh và chịu trách nhiệm với xã hội

về chất lượng của trường [European University Association, 2006]

1.2.4 Quá trình đánh giá nội bộ và thu thập thông tin phản hồi

Theo Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu [European University Association, 2006], để thúc đẩy văn hóa chất lượng một cách hiệu quả, đảm bảo sự tham gia của tất cả cán bộ, giảng viên, nhân viên và giảm thiểu nguy cơ văn hóa chất lượng chỉ được quan tâm trong phạm

vi đơn vị chất lượng của trường, chiến lược về thông tin và trao đổi thông tin (truyền thông) được xác định là một yếu tố quan trọng Khi đề cập đến chiến lược thông tin và trao đổi thông tin, điều quan trọng là phân biệt giữa thông tin – liên quan đến thực tế xảy ra và truyền thông – liên quan đến việc đưa ra

ý kiến và thúc đẩy trao đổi và thảo luận Để thúc đẩy chất lượng, cả thông tin đáng tin cậy và trao đổi ý kiến cần được xem xét và tiếp cận theo một cách tổng hợp trong trường đại học Nói cách khác, trao đổi thông tin có hiệu quả phải dựa trên nhiều kênh thông tin khác nhau và phải đảm bảo có được thông tin phản hồi Mục tiêu và quá trình đánh giá nội bộ và thu thập thông tin phản hồi là những đặc điểm quan trọng của văn hóa chất lượng và là một phần không thể thiếu của kế hoạch chiến lược Quá trình này cho phép nhà trường

tự học hỏi kinh nghiệm, các khoa chia sẻ những vẫn đề thực tiễn hữu hiệu, giảm thiểu và sửa chữa các sai sót Quá trình đánh giá cần mang lại hiệu quả cho việc cải tiến chất lượng, không phải là công cụ để kiểm soát hay trừng phạt Kết quả đánh giá cần công bố công khai cho cán bộ, giảng viên và sinh viên Khi cán bộ, giảng viên và sinh viên không biết kết quả đánh giá, sự hoài

nghi và chán nản có khả năng xuất hiện và có thể dẫn đến việc xây dựng lại văn hóa chất lượng là rất khó khăn

Để đảm bảo quá trình đánh giá nội bộ hỗ trợ và thúc đẩy văn hóa chất lượng, cần có năm điều kiện [European University Association, 2006]:

(1) Cần tích hợp quá trình đánh giá nội bộ vào quá trình quản lý chất

lượng nói chung Điều này rất quan trọng để tránh việc đánh giá đơn thuần là các thủ tục quan liêu chỉ nhằm vào các báo cáo và các con số thống kê;

(2) Thông qua thảo luận để xây dựng các quy định và quy trình một

cách minh bạch; sau đó, văn bản hóa một cách rõ ràng và thông tin đến tất cả cán bộ, giảng viên, nhân viên;

(3) Thiết kế đánh giá không chỉ đơn thuần là tuân thủ các tiêu chí và

chỉ ố đánh giá mà khuyến khích tuân thủ trên tinh thần của chất lượng – yếu tố nền tảng của các chỉ số đánh giá;

(4) Khuyến khích sự tham gia của cán bộ, giảng viên, nhân viên,

sinh viên và các bên có liên quan ngoài trường tham gia vào quá trình đánh giá;

(5) Triển khai các hoạt động liên quan đến tác động sau đánh giá

Nếu không có tác động sau đánh giá, thường đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các thành viên, cán bộ, giảng viên, nhân viên và sinh viên không còn hứng thú và không ủng hộ hoạt động đánh giá Theo Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu [European University Association, 2006], một nhiệm vụ trung tâm của lãnh đạo trường là tổ chức kiểm tra, đánh giá chất lượng và hệ thống hóa các kết quả kiểm tra, giám sát chất lượng trong quá trình ra quyết định của nhà trường Ban giám hiệu phải đảm bảo rằng việc giám sát hoàn toàn mang tính xây dựng và phát triển Đây không được xem là cơ chế kiểm soát cán bộ,

giảng viên Phân tích số liệu được xem là một phần kế hoạch chiến lược của trường đại học Trước khi thu thập số liệu, cần xác định rõ phạm vi và mục đích của việc thu thập số liệu Trong phạm vi quá trình chất lượng, điều quan trọng là cần xác định những chỉ số định lượng và định tính đáng tin cậy để đo lường chất lượng trong nhà trường Tuy nhiên, các chỉ số và thông tin cụ thể không phải lúc nào cũng đại diện cho các giải pháp tuyệt đối Bên cạnh đó, việc sử dụng các chỉ số và thông tin còn phụ thuộc vào sứ mạng của nhà trường, bối cảnh xã hội [European University Association, 2006]

Trong khi một số trường đại học có sự thiếu sót trong việc thu thập dữ liệu, một số trường đại học khác đã thu thập dữ liệu tràn lan khiến gia tăng khối lượng công việc liên quan đến thu thập, xử lý số liệu Điều này có thể làm nảy sinh sự chống đối của nhân viên, đặc biệt là khi giá trị thực hiện, theo dõi sau khi xử lý số liệu không rõ ràng và không có sự nhất quán Vì vậy, khi thu thập số liệu cần bám sát mục tiêu đã được đặt ra Tuân thủ các yêu cầu sau

có thể giúp việc thu thập dữ liệu có hiệu quả [European University Association, 2006]:

(1) Định kỳ thu thập, phân tích số liệu và công bố công khai kết quả

phân tích số liệu;

(2) Cần chuẩn hóa dữ liệu thu thập được để có thể phân tích trong

nội bộ nhà trường và có sự so sánh, đối chiếu và xếp hạng cùng với các trường khác trong hệ thống giáo dục;

(3) Công nhận và tham chiếu đến các tiêu chuẩn bên ngoài, như các

tiêu chuẩn do các cơ quan quản lý nhà nước công bố hay các tiêu chuẩn của các tổ chức đánh giá, xếp hạng được nhiều trường công nhận

Theo Dự án phát triển văn hóa chất lượng trong các trường đại học châu

Âu [European University Association, 2006], cơ cấu tổ chức được xác định là