phối hợp thử nghiệm và đánh giá sơ bộ chất lượng vắcxin 5 thành phần (bạch hầu - uốn ván - ho gà - viêm màng não hib - viêm gan b)

3 CÁC CHỮ VIẾT TẮT AAFP Hiệp hội Các bác sĩ gia đình - Mỹ American Academy of Family Physicians AAP Viện Nhi khoa - Mỹ American Academic of Pediatrics ACIP Ban cố vấn về thực hành tiêm

PHỐI HỢP THỬ NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ

SƠ BỘ CHẤT LƯỢNG VẮCXIN 5 THÀNH PHẦN

( BẠCH HẦU UỐN VÁN HO GÀ VIÊM MÀNG NÃO Hib - VIÊM GAN B)

-ĐỐ ÁN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành Công nghệ Sinh học

Giáo viên hướng dẫn : TS LÊ VĂN BÉ

ThS DƯƠNG HỮU THÁI

Nha Trang, 2009

2

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực tập và làm đồ án tốt nghiệp này, tôi đã nhận được sự

hướng dẫn tận tình chu đáo của TS Lê Văn Bé – Viện phó Viện Vắc xin Nha Trang

và ThS Dương Hữu Thái – phó phòng Thành phẩm Viện Vắc xin Nha Trang, những

người thầy đã nhiệt tâm truyền đạt kiến thức và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong

quá trình thực hiện đề tài

Đồng thời, tôi cũng đã nhận được sự nhiệt tình chỉ bảo, những lời động viên,

sự giúp đỡ của các cô chú, các anh chị trong phòng Thành phẩm, phòng Kiểm định -

Viện Vắc xin Nha Trang

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả những sự giúp đỡ quý báu đó

Tôi cũng xin được tỏ lòng tri ân sâu sắc đến Ban Giám hiệu Trường Đại học

Nha Trang, Lãnh đạo Viện Công nghệ Sinh học và Môi Trường, đặc biệt là sự quan

tâm của Ban Chủ nhiệm ngành Công nghệ Sinh học, tất cả các thầy cô đã dạy dỗ,

hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập

Cuối cùng tôi xin gửi những tình cảm thân thương tới gia đình, bạn bè đã

quan tâm, đồng hành và giúp đỡ tôi trong những năm tháng được làm sinh viên của

Trường Đại học Nha Trang

Nha Trang, tháng 6 năm 2009 Sinh viên thực hiện,

Nguyễn Xuân Khánh Hà

3

CÁC CHỮ VIẾT TẮT

AAFP Hiệp hội Các bác sĩ gia đình - Mỹ (American Academy of

Family Physicians) AAP Viện Nhi khoa - Mỹ (American Academic of Pediatrics)

ACIP Ban cố vấn về thực hành tiêm chủng – Hoa Kỳ (The Advisory

Committee on Immunization Practices) CTTCMR Chương trình tiêm chủng mở rộng

DT Vắc xin bạch hầu, uốn ván

DTP Vắc xin bạch hầu, uốn ván, ho gà

(Diphtheria - Tetanus - Pertussis) DTPw Vắc xin bạch hầu – uốn ván – ho gà toàn tế bào (Diphtheria -

Tetanus – Pertussis whole cell) EPI Chương trình tiêm chủng mở rộng (Expanded Programe on

Immunization) FDA Cơ quan quản lý thuốc và thực phẩm - Mỹ (Food and Drug

Administration) GAVI Liên minh Vắc xin và tiêm chủng toàn cầu (Global Alliance for

Vaccines and Immunization) HBcAg Kháng nguyên lõi của virus viêm gan B

HBeAg Kháng nguyên e của virus viêm gan B

HBIG Globulin miễn dịch viêm gan virus B (Hepatitis B

immunoglobulin) HBsAg Kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B

HeB Vắc xin viêm gan B do virus viêm gan B (Hepatitis B Virus -

HBV) Hib Vắc xin viêm màng não do Hib (Haemophilus influenzae type b)

HIV Virus gây suy giảm miễn dịch ở người (Human

Immuno-deficiency Virus)

4

IVAC Viện Vắc xin Nha Trang

Lf/mgNP Đơn vị lên bông/ mg nitơ protein (Limes flocculation/mg

nitrogen protein) Lf/ml Đơn vị lên bông/ml (Limes flocculation/ml)

MHC Phức hợp hòa hợp tổ chức

MMR Vắc xin phòng sởi – quai bị - rubella (Measles – Mumps –

Rubella) PBS Dung dịch đệm Phosphate Buffered Saline

PRP Tên kháng nguyên Hib - polysaccharide (polyribosyl- ribitol -

phosphate) TCYTTG Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)

TFF Màng lọc dòng chảy tiếp tuyến

VGB Bệnh viêm gan B

5

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Các ngưng kết nguyên hồng cầu ở 3 loài thuộc giống Bordetella

Bảng 3.1: Hấp phụ giải độc tố Bạch hầu lên tá chất AlPO4 theo thời gian

Bảng 3.2: Hấp phụ giải độc tố Uốn ván lên tá chất AlPO4 theo thời gian

Bảng 3.3: Hấp phụ kháng nguyên viêm gan B lên tá chất AlPO4 theo thời gian

Bảng 3.4: Hấp phụ kháng nguyên viêm màng não Hib lên tá chất AlPO4 theo thời

gian

Bảng 3.5: Thời gian hấp phụ tối ưu của các thành phần kháng nguyên lên tá chất

AlPO4.

Bảng 3.6: Kết quả đánh giá cảm quan 3 lô vắc xin IVACPENTA

Bảng 3.7: Kết quả kiểm tra vô trùng 3 lô vắc xin IVACPENTA

Bảng 3.8: Trọng lượng tăng trung bình của 1 chuột sau 7 ngày tiêm

Bảng 3.9: Kết quả kiểm tra an toàn đặc hiệu thành phần bạch hầu, uốn ván

Bảng 3.10: Kết quả kiểm tra an toàn chung 3 lô vắc xin IVACPENTA

Bảng 3.11: Kết quả kiểm tra thành phần hóa học 3 lô vắc xin IVACPENTA

Bảng 3.12: Kết quả kiểm tra pH của 3 lô vắc xin IVACPENTA theo thời gian

Bảng 3.13: Kết quả nhận dạng thành phần bạch hầu, uốn ván, ho gà

Bảng 3.14: Kết quả kiểm tra độ hấp phụ các thành phần bạch hầu, uốn ván, Hib, HeB

của 3 lô vắc xin IVACPENTA

6

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1: Cấu trúc của độc tố bạch hầu

Hình 1.2: Cấu trúc của độc tố uốn ván

Hình 1.3: Sơ đồ cấu trúc của độc tố ho gà

Hình 2.1: Sản phẩm vắc xin 5 thành phần IVACPENTA do IVAC sản xuất

Hình 3.1: Đồ thị biểu diễn độ hấp phụ giải độc tố Bạch hầu lên tá chất AlPO4 theo

thời gian

Hình 3.2: Đồ thị biểu diễn độ hấp phụ giải độc tố Uốn ván lên tá chất AlPO4 theo

thời gian

Hình 3.3: Đồ thị biểu diễn độ hấp phụ kháng nguyên viêm gan B lên tá chất AlPO4

theo thời gian

Hình 3.4: Đồ thị biểu diễn độ hấp phụ kháng nguyên viêm màng não Hib lên tá chất

AlPO4 theo thời gian

Hình 3.5: So sánh độ hấp phụ thành phần bạch hầu, uốn ván, Hib, HeB giữa 3 lô

vắc xin IVACPENTA

7

MỤC LỤC

Trang MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 SƠ LƯỢC VỀ CÁC BỆNH VÀ VẮC XIN 3

1.1.1 Bệnh bạch hầu, vắc xin bạch hầu 3

1.1.2 Bệnh uốn ván, vắc xin uốn ván 7

1.1.3 Bệnh ho gà, vắc xin ho gà 11

1.1.4 Bệnh viêm màng não do Hib, vắc xin Hib 16

1.1.5 Bệnh viêm gan B, vắc xin HeB 20

1.2 TÁ CHẤT NHÔM .23

1.2.1 Định nghĩa tá chất 23

1.2.2 Cơ chế hoạt động của tá chất 23

1.2.3 Vai trò của tá chất 24

1.2.4 Tá chất nhôm 24

1.3 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VẮC XIN NHIỀU THÀNH PHẦN 26

1.3.1 Phối hợp vắc xin nhiều thành phần 26

1.3.2 Tình hình sử dụng vắc xin phối hợp trên Thế giới 28

1.3.3 Vắc xin phối hợp nhiều thành phần ở Việt Nam 29

CHƯƠNG II: VẬT LIỆU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

2.1 VẬT LIỆU 30

2.1.1 Sinh phẩm 30

2.1.2 Dụng cụ, thiết bị 30

2.1.3 Chế phẩm chuẩn 30

2.1.4 Dung dịch chuẩn và hóa chất 30

2.1.5 Súc vật thí nghiệm 31

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 31

2.2.1 Khảo sát thí nghiệm thời gian hấp phụ từng thành phần 31

2.2.2 Sản xuất thử nghiệm 32

8

2.3 ĐÁNH GIÁ SƠ BỘ CHẤT LƯỢNG VẮC XIN 5 THÀNH PHẦN 34

2.3.1 Cảm quan, thường qui IVAC 34

2.3.2 Phương pháp kiểm tra vô trùng, thường qui IVAC 34

2.3.3 Phương pháp kiểm tra an toàn đặc hiệu, thường qui IVAC 34

2.3.4 Phương pháp kiểm tra an toàn chung (an toàn không đặc hiệu), thường qui IVAC 35

2.3.5 Phương pháp kiểm tra hóa học, thường qui IVAC 35

2.3.6 Phương pháp kiểm tra nhận dạng vắc xin DTP, thường qui IVAC 36

2.3.7 Phương pháp xác định độ hấp phụ thành phần bạch hầu, uốn ván, thường qui IVAC 37

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN 38

3.1 KẾT QUẢ 38

3.1.1 Kết quả xác định độ hấp phụ của từng thành phần theo thời gian 38

3.1.2 Kết quả kiểm định 3 lô vắc xin IVACPENTA 42

3.2 BÀN LUẬN .47

3.2.1 Thời gian hấp phụ các thành phần .47

3.2.2 Kết quả sản xuất .48

KẾT LUẬN 50

KIẾN NGHỊ 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

9

MỞ ĐẦU

Bạch hầu, uốn ván, ho gà, viêm màng não type b (Hib) và viêm gan B là căn

nguyên vi sinh vật và virus gây bệnh và tử vong cao ở trẻ em, cho đến nay vắc xin

vẫn là vũ khí hiệu quả nhất trong việc kiểm soát những bệnh tật này Tuy vắc xin

phối hợp đã được sử dụng trên toàn thế giới trong vài thập kỉ, nhưng những vắc xin

phòng ngừa hiệu quả bệnh viêm gan B và Hib chỉ trở nên sẵn dùng trong vài năm

gần đây và đang dần được tiếp nhận vào chương trình tiêm chủng ở nhiều nước

Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của một chương trình chủng ngừa

thành công đó là sự chấp nhận những vắc xin này ở cả trẻ em và cha mẹ Vắc xin

phối hợp không chỉ cho phép quản lý đồng thời một số kháng nguyên, làm ít mũi

tiêm hơn và giảm đến mức tối thiểu sự đau đớn cho trẻ em, mà chúng còn làm đơn

giản hóa và làm giảm tổng chi phí của chương trình tiêm chủng

Hiện nay, xu hướng của các nước trên thế giới là phối hợp nhiều loại vắc xin

vào một mũi tiêm nhằm đơn giản hóa công tác tiêm phòng, làm giảm số lần tiêm,

cũng có nghĩa là giảm số lần cha mẹ phải đưa con đi tiêm, giảm số lần bỏ tiêm do

quên hoặc đi không đúng ngày, giảm đau cho trẻ và nhất là giảm phản ứng phụ có

thể xảy ra

Việc phát triển vắc xin phối hợp 4 và 5 thành phần của bệnh bạch hầu, uốn

ván, ho gà, viêm gan B và Hib là một bước tiến lớn đúng theo yêu cầu về một vắc

xin cải tiến và có thể trở thành phương tiện để bổ sung vắc xin viêm gan B và Hib

vào chương trình tiêm chủng trên toàn thế giới

Giá còn đắt là cản trở trước nhất cho việc sử dụng vắc xin phối hợp ở các

nước đang phát triển Nếu như có thể tự sản xuất được vắc xin phối hợp nhiều thành

phần thì giá thành sẽ thấp hơn rất nhiều so với nhập ngoại, như vậy sẽ giúp người

dân tiếp cận được dễ dàng hơn

Trong vòng 5 năm gần đây, nhiều nhà sản xuất đã thành công trong việc hỗn

hợp vắc xin cộng hợp viêm màng não type b (Hib) và vắc xin viêm gan B (HeB) với

vắc xin phối hợp bạch hầu, uốn ván, ho gà (DTP) tạo ra vắc xin nhiều thành phần

như vắc xin DTP- Hib- HeB, DTP- Hib, DTP- HeB

10

Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) , trong chương trình vắc xin và miễn dịch

toàn cầu đã khuyến cáo sử dụng vắc xin Hib, HeB trong Chương trình tiêm chủng

mở rộng (CTTCMR)

Việt Nam đã tự túc sản xuất và sử dụng vắc xin DTP cho chương trình tiêm

chủng mở rộng Quốc gia trong 15 năm qua, cũng như đã thực hiện đề tài cấp bộ

nghiên cứu sản xuất vắc xin DTP- Hib Vì vậy, việc đặt vấn đề nghiên cứu phối hợp

thử nghiệm vắc xin 5 thành phần DTP- Hib- HeB là cần thiết để xây dựng qui trình

sản xuất vắc xin này phục vụ cho công tác tiêm phòng

Xuất phát từ ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đối tượng nghiên cứu chúng

tôi thực hiện đề tài: “Phối hợp thử nghiệm và đánh giá sơ bộ chất lượng vắc xin 5

thành phần (Bạch hầu - Uốn ván - Ho gà - Viêm màng não Hib - Viêm gan B)”

Với mục tiêu:

1 Xác định cách thức hấp phụ 5 thành phần hoạt tính của vắc xin lên tá chất

AlPO4 bảo đảm dạng vật lý tốt

2 Đánh giá sơ bộ chất lượng vắc xin 5 thành phần DTP- Hib- HeB theo tiêu

chuẩn Quốc tế và Việt Nam

11

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 SƠ LƯỢC VỀ CÁC BỆNH VÀ VẮC XIN

1.1.1 Bệnh bạch hầu,vắc xin bạch hầu

1.1.1.1 Bệnh bạch hầu

Bệnh bạch hầu là bệnh nhiễm độc, nhiễm khuẩn, lây theo đường hô hấp, gây

dịch, thường xuất hiện vào những tháng lạnh, do trực khuẩn gram (+)

Corynebacterium diphtheriae gây nên Trực khuẩn có hình que thẳng hoặc hơi cong,

dài 1,9 µm, rộng 0,3-0,8 µm, không vỏ, không nha bào, hai đầu tròn hoặc một đầu

nhỏ một đầu tù như hình quả chùy Chúng có thể có hình bầu dục, hoặc dạng tròn

xuất hiện trong canh cấy già Trực khuẩn bạch hầu gây bệnh bằng ngoại độc tố Độc

tố gây nhiễm độc huyết và di chuyển tới một số cơ quan nội tạng của cơ thể gây độc

[10]

Trực khuẩn xâm nhập vào cơ thể qua lớp niêm mạc đường hô hấp trên (bạch

hầu họng, bạch hầu thanh quản)[7] Tại vòm họng chúng sinh sản phát triển tạo

thành màng giả và tiết ra ngoại độc tố Ngoại độc tố này gây hoại tử lớp biểu mô,

kích thích phản ứng viêm và phản ứng xuất tiết Các mạch máu nở to, làm thoát chất

tơ huyết Màng giả tạo ra bởi chất tơ huyết, và bạch cầu đa nhân kết hợp với quá

trình hoại tử của biểu mô Khi lớp biểu mô còn nguyên vẹn, màng giả đính vào từng

nơi, nhưng khi lớp biểu mô bị hoại tử nhiều, màng giả sẽ lan rộng và đính chặt hơn

Màng giả này khó bóc tách và gây bít tắc đường hô hấp [10]

Độc tố bạch hầu vào máu lan khắp cơ thể gây độc, vi khuẩn không xâm nhập

vào máu gây nhiễm khuẩn huyết Độc tố bạch hầu có tác dụng chọn lọc với cơ tim,

thần kinh, thận và thượng thận; gây viêm cơ tim, phù nề, xung huyết, làm tổn thương

hệ thần kinh dẫn truyền cơ tim; gây thoái hóa thận, hoại tử ống thận, làm xung huyết

tuyến thượng thận, chảy máu ở lớp tủy và vỏ thượng thận Khi độc tố bạch hầu đã

gắn vào các mô: tim, thần kinh, thận và thượng thận thì kháng độc tố bạch hầu

12

(SAD) không thể trung hòa được độc tố bạch hầu lưu thông trong máu Bệnh nhân tử

vong do đột ngột trụy tim mạch không hồi phục [7,10]

Vi khuẩn bạch hầu còn có thể xâm nhập cơ thể qua màng tiếp hợp mắt (gây

bệnh bạch hầu mắt), thính giác (bạch hầu tai); da tổn thương (bạch hầu da)…[7]

Nguồn lây chủ yếu là người bệnh (thể điển hình hoặc thể ẩn) Người bệnh bài

tiết vi khuẩn từ cuối thời kỳ ủ bệnh đến lúc khỏi về lâm sàng Khi nói chuyện vi

khuẩn theo nước bọt lây trực tiếp từ người này sang người khác, hoặc lây qua đồ

dùng bị dính vi khuẩn bạch hầu Người vừa khỏi bệnh còn mang vi khuẩn từ 2 tuần

đến vài năm

Tất cả mọi đối tượng, lứa tuổi, giới tính đều có thể mắc bệnh bạch hầu, tỷ lệ

mắc bệnh cao ở trẻ em từ 1- 7 tuổi [7,10]

1.1.1.2 Độc tố bạch hầu

Độc tố bạch hầu là một chuỗi polypeptide Trọng lượng phân tử 62000 dalton

Có hai cầu nối S-S Nếu bị thủy phân bằng trypsin, độc tố sẽ tách đôi thành hai tiểu

phần Tiểu phần A có trọng lượng phân tử 22000 dalton, tiểu phần B có trọng lượng

phân tử 40000 dalton (hình 1.1) [10]

Tiểu phần A là một protein bền vững với nhiệt Chịu được nhiệt độ đun sôi

trong 5 phút và ổn định trong môi trường acid hoặc kiềm mạnh Khi loại bỏ tác nhân

làm biến tính như urê 8M, guanidinium 6M, thì mảnh A trở lại trạng thái ban đầu [4]

Tiểu phần A quyết định tính độc và ngăn cản hoạt động của enzyme trong việc tổng

hợp protein làm cho tế bào chết [3] Một phân tử độc tố tiểu phần A đủ giết chết tế

bào Cả hai dạng độc tố nguyên vẹn hay cắt đôi đều độc cho tế bào Những nghiên

cứu gần đây cho thấy độc tố bị cắt đôi thì độc hơn độc tố không bị cắt đôi Độc tố

không bị cắt đôi giảm khả năng gắn với thụ thể trên bề mặt tế bào[10]

Tiểu phần B chưa biết rõ về hoạt tính enzyme nhưng chịu trách nhiệm gắn

phân tử độc tố với thụ thể trên những tế bào đích, nó kém ổn định nhiệt, dễ bị kết

thành khối và ngưng tụ ở nhiệt độ phòng Tiểu phần B nhạy cảm cao với sự thoái hóa

của enzyme ly giải protein, nhưng có thể bảo quản trong dung dịch đệm borat pH =

8 Cả tiểu phần A, B đều cho phản ứng chéo với kháng độc tố bạch hầu [10]

Tiểu phần B: Trọng lượng phân tử (40000)

Độc tố bạch hầu gây chết cho đa số súc vật như: chuột lang, động vật linh

trưởng, chim bồ câu, thỏ Người nhạy cảm với độc tố bạch hầu như chuột lang

(khoảng 0,1 µg/kg trọng lượng cơ thể) [10]

1.1.1.3 Vắc xin bạch hầu

Năm 1923, Ramon nhận thấy độc tố bạch hầu được bất hoạt bằng nhiệt 37ºC

hay formalin thì mất tính độc, nhưng vẫn còn giữ khả năng tạo kháng thể chống lại

bệnh Như vậy chế phẩm gây miễn dịch “giải độc tố bạch hầu” hay vắc xin bạch hầu

ngày nay ra đời [10]

Gần 80 năm, kể từ 1923 khi Raymon lần đầu tiên phát hiện ra giải độc tố bạch

hầu, vắc xin bạch hầu đã trải qua một chuỗi sự kiện như sau:

14

- Thay đổi phương pháp sản xuất từ thủ công (nuôi cấy trên chai) sang nuôi

cấy theo quy trình công nghệ hiện đại (nuôi cấy trên nồi nuôi cấy có dung tích lớn

bằng thép không rỉ) Sử dụng hệ thống lọc Metafilter, hệ thống lọc dòng chảy tiếp

tuyến (TFF) để tách xác vi khuẩn

- Cải tiến phương pháp giải độc: dùng hóa chất như ICl3, formalin hoặc các

biện pháp chọn chủng giống đột biến để sản xuất giải độc tố

- Cải tiến khâu tinh chế cô đặc: từ giải độc tố bạch hầu thô được tinh chế cô

đặc bằng phương pháp thủ công, đến phương pháp hiện đại với hệ thống siêu lọc có

màng lọc tách phân tử cao

- Phối hợp tá dược: giải độc tố được dùng gel (tá chất) hấp phụ, để tăng và kéo

dài hoạt tính miễn dịch của kháng nguyên Thường sử dụng gel Al(OH)3 hay AlPO4

- Phối hợp kháng nguyên: kháng nguyên giải độc tố bạch hầu phối hợp với

các kháng nguyên khác để tạo thành vắc xin đa giá (vắc xin DTP, vắc xin bạch hầu,

uốn ván DT, vắc xin DTP-Hib-viêm gan), các vắc xin phối hợp tiện lợi sử dụng, tăng

đáp ứng miễn dịch của từng thành phần kháng nguyên và giảm giá thành

Trong suốt 70 năm qua độc tố bạch hầu giải độc bằng formalin được sử dụng

cho việc miễn dịch chống lại bệnh bạch hầu Độc tố bạch hầu luôn luôn là đối tượng

được tập trung nghiên cứu, sản xuất và tinh chế

Cách đây hơn 40 năm, người ta đã tinh chế độc tố bạch hầu đạt được độ tinh

khiết gần 100% (3000Lf/mgPN) Sau khi tinh chế, giải độc tố bạch hầu được hỗn với

kháng nguyên uốn ván và ho gà tạo thành vắc xin DTP Các vắc xin này được coi

như là những sản phẩm thương mại sử dụng cho chương trình tiêm chủng mở rộng

tại khắp nơi trên thế giới [10]

Tại Việt Nam từ năm 1985, vắc xin bạch hầu được sản xuất trên các nồi nuôi

cấy có dung tích lớn để phục vụ cho CTTCMR Quy trình sản xuất giải độc tố bạch

hầu tinh chế tại Viện Vắc xin Nha Trang (IVAC) bao gồm: Nhân chủng bạch hầu

trên môi trường thạch nghiêng Loeffler, sau cấy chuyển sang môi trường Lingood,

nuôi cấy trên nồi lên men chứa môi trường Lingood, lọc lấy độc tố bằng công nghệ

màng lọc dòng chảy tiếp tuyến TFF, rồi giải độc độc tố bằng formalin 0,4%-0,6%

v/v, để tủ ấm 6 tuần, cô đặc thu được giải độc tố bạch hầu tinh chế

15

Trong tương lai, nhờ ứng dụng các kỹ thuật gen, người ta hy vọng vắc xin

bạch hầu tái tổ hợp sẽ trở thành hiện thực

1.1.2 Bệnh uốn ván, vắc xin uốn ván

1.1.2.1 Bệnh uốn ván

Uốn ván là một bệnh nhiễm trùng nhiễm độc do trực khuẩn kỵ khí bắt buộc

Clostridium tetani gây nên Trực khuẩn bắt màu gram (+), kích thước rộng 0,3 - 0,5

µm, dài 2,0 - 2,5 µm di động, có khả năng hình thành nha bào, mọc tốt trên môi

trường yếm khí Nha bào uốn ván có sức đề kháng cao, có thể tồn tại nhiều năm

trong đất cát, bụi và ở những nơi không có ánh sáng, chịu được sức nóng, có thể chịu

đựng nhiệt độ sôi từ 1 - 3 giờ hoặc có thể tồn tại 10 giờ trong dung dịch phenol 5%

và 24 giờ trong formalin 3% Nhiệt độ 100ºC và các chất diệt khuẩn không diệt được,

muốn diệt phải đun sôi kéo dài hoặc hấp ướt 121ºC trong 30 phút [3,5,]

Trực khuẩn uốn ván hoặc nha bào của chúng xâm nhập qua những vết thương

hoặc những vết bỏng có tổ chức hoại tử Các vết thương trong phẫu thuật, vết cắt dây

rốn cũng là nơi vi khuẩn hay gây nhiễm

Trực khuẩn uốn ván gây bệnh bằng ngoại độc tố Khi xâm nhập vào cơ thể

qua vết thương chúng sinh ra ngoại độc tố độc lực rất mạnh và độc tố này theo đường

máu tới các điểm thụ cảm và gắn vào tế bào thần kinh tại các đĩa thần kinh vận động

và được vận chuyển vào bên trong các sợi trục dây thần kinh Độc tố từ ngoại biên về

trung tâm làm tổn thương các tế bào thần kinh trung ương gây co cứng cơ, co giật

Khởi đầu là các cơ cằm và cơ cổ, tiếp theo là khối cơ lưng Dấu hiệu đầu tiên thường

gặp là co cứng vùng bụng Đôi khi hiện tượng co cứng khu trú ở vùng có vết thương

Thời kỳ ủ bệnh 4 - 21 ngày Tử vong do suy hô hấp, rối loạn thần kinh thực vật và

ngừng tim [10]

Bệnh lây lan mạnh do bào tử có ở khắp nơi: đất, cát, bụi, phân trâu, bò ngựa,

gia cầm, cống rãnh, dụng cụ phẫu thuật, dụng cụ cắt rốn không tiệt trùng kỹ Trong

đường tiêu hóa trực khuẩn bị phá hủy bởi acid dạ dày do đó không gây bệnh theo

đường tiêu hóa

Một thế kỷ qua kể từ ngày tìm ra trực khuẩn uốn ván nhưng bệnh uốn ván vẫn

còn là vấn đề cần được quan tâm vì tỷ lệ tử vong cao, nhất là trẻ sơ sinh Hiện nay,

16

hàng năm có khoảng 200000 - 300000 trường hợp mắc bệnh uốn ván trên toàn thế

giới, tập trung chủ yếu ở các nước đang phát triển châu Phi, châu Á và châu Mỹ

Latin Đối tượng mắc hầu hết là trẻ sơ sinh và phụ nữ lứa tuổi sinh đẻ, tỷ lệ tử vong

rất cao từ 25 - 90%, đặc biệt uốn ván sơ sinh tỷ lệ tử vong trên 95%

Tại Việt Nam, tỷ lệ mắc bệnh uốn ván ở trẻ dưới 6 tuổi chiếm 40%, người già

trên 50 tuổi mắc bệnh uốn ván chiếm 14% số bệnh nhân uốn ván Trong thời gian

gần đây, do thực hiện tốt CTTCMR và tiêm phòng cho phụ nữ có thai nên tỷ lệ mắc

và tử vong do uốn ván đã giảm đáng kể [5]

1.1.2.2 Độc tố uốn ván

Bản chất của độc tố uốn ván là một protein đơn giản chứa 15,7% Nitơ,

0,062% Phospho, 1,04% Sulfur Nó không chứa Carbohydrate và Lipid Điểm đẳng

điện của độc tố uốn ván là 5,0 - 5,2 Độc tố bắt đầu kết tủa và mất hoạt tính khi pH <

6 Nhưng nó bền ở pH = 5 khi có mặt glycine Trọng lượng phân tử độc tố uốn ván là

150000 dalton, gồm một chuỗi nặng 107000 dalton và một chuỗi nhẹ 43000 dalton,

nối với nhau bằng cầu disulphide (-S-S-) (Hình 1.2)

Cơ chế sản sinh ra độc tố của trực khuẩn uốn ván vẫn chưa được biết rõ Độc

tố uốn ván không có ích cho vi khuẩn Nó không phá hủy bất cứ cấu trúc tổ chức nào

để giúp vi khuẩn xâm nhập vào mô của động vật Hoạt tính của độc tố được gắn với

mô thần kinh, là một mô mà dường như vi khuẩn không đến trực tiếp trong quá trình

nhiễm trùng

Những nghiên cứu về mặt hóa học cho thấy độc tố uốn ván có hai thành phần:

• Phần có tác dụng gây tan máu, gọi là Tetanolysin, không có ý nghĩa về lâm

sàng

• Phần gây co giật các cơ, gọi là Tetanospasmin Các triệu chứng cơ bản của

bệnh uốn ván như cứng hàm, lưng uốn cong, co giật đau đớn là do Tetanospasmin

gây ra Chất độc này đi từ vết thương, qua máu hoặc bạch huyết vào các đầu mút dây

thần kinh ngoại vi rồi bám vào trung tâm thần kinh gây triệu chứng uốn ván [10]

Ngay sau khi phân lập và nuôi cấy được vi khuẩn uốn ván Năm 1890,

Behring và Kitasato đã chứng minh rằng: độc tố uốn ván có tính kháng nguyên tốt,

tạo được đáp ứng miễn dịch phòng bệnh uốn ván Thời gian này họ đã điều chế được

huyết thanh kháng độc tố uốn ván ở súc vật dùng điều trị và phòng bệnh uốn ván

Năm 1924, Descombey là người đầu tiên dùng formalin giải độc độc tố uốn

ván, đặt nền móng cho việc sản xuất giải độc tố uốn ván làm vắc xin phòng uốn ván

Quá trình điều chế vắc xin uốn ván, việc đầu tiên là phát triển phương pháp

nuôi cấy vi khuẩn uốn ván lấy độc tố, từ độc tố mới tiếp tục các bước tiếp theo như

khử tính độc, tinh chế, hấp phụ kháng nguyên vào tá chất thích hợp tạo thành vắc xin

đơn giá hoặc phối hợp với nhiều vắc xin khác [3]

Từ 1944 đến những năm 1960, việc sản xuất độc tố uốn ván chủ yếu sử dụng

phương pháp lên men tĩnh hay gọi là phương pháp cổ điển Người ta nuôi cấy vi

khuẩn uốn ván trong các bình thủy tinh với môi trường kỵ khí thích hợp Các chai

nuôi cấy được đặt trong tủ ấm hoặc phòng ấm 36ºC - 37ºC Sau thời gian nhất định

18

(thường 4-5 ngày, có khi 8-14 ngày đến lúc tế bào ly giải) độc tố giải phóng vào

nước nổi môi trường nuôi cấy, thu nhận độc tố bằng các phương pháp lọc

Từ những năm 1970 trở lại đây cùng với sự phát triển của công nghệ sinh học,

người ta đã nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi phương pháp sản xuất giải độc tố uốn

ván trên các nồi lên men với các điều kiện kiểm soát được như dùng thiết bị rung tạo

cho vi khuẩn phân tán đều trong môi trường lỏng, dùng khí nén thổi qua bề mặt canh

cấy để loại khí H2S sinh ra trong quá trình nuôi cấy (phương pháp nuôi cấy đồng

nhất hay phương pháp nuôi cấy động)

Năm 1967, Van Wezel so sánh hiệu quả lên men của hai phương pháp trên

thấy rằng: với phương pháp nuôi cấy đồng nhất cho hiệu giá Lf/ml gấp đôi phương

pháp nuôi cấy tĩnh [10]

Tại Việt Nam từ năm 1986 trở về trước áp dụng sản xuất vắc xin uốn ván theo

phương pháp nuôi cấy cổ điển Năm 1986 đến nay, Viện Vắc xin sản xuất theo

phương pháp nuôi cấy trên nồi lên men Quy trình sản xuất giải độc tố uốn ván tinh

chế tại IVAC bao gồm: Nhân chủng uốn ván trên môi trường Thioglycolate lỏng,

nuôi cấy trên nồi lên men chứa môi trường Fishek-Mueller-Miller, tách độc tố uốn

ván sử dụng công nghệ màng lọc TFF, rồi giải độc độc tố bằng formalin 37% với

hàm lượng 0,4%-0,6% v/v trong thời gian 42 ngày ủ ở nhiệt độ 35oC, tinh chế thu

được giải độc tố uốn ván

Vắc xin uốn ván khi tiêm cho phụ nữ có thai không chỉ bảo vệ bệnh uốn ván

cho bà mẹ mà còn phòng bệnh uốn ván sơ sinh cho con Sau khi tiêm vắc xin uốn

ván, kháng thể hình thành sẽ truyền cho thai nhi để bảo vệ cho trẻ trong khi sinh và

sau đó một vài tháng, đồng thời kháng thể cũng phòng uốn ván cho bà mẹ

Tiêm 3 liều vắc xin uốn ván có khả năng phòng uốn ván cho bà mẹ và trẻ sơ

sinh ít nhất 5 năm Nếu tiêm 5 liều có thể phòng uốn ván trong suốt thời kỳ sinh đẻ

Vắc xin bạch hầu, uốn ván, ho gà hấp phụ (DTP) đã được Bộ Y tế chính thức

cho phép sử dụng trong chương trình quốc gia tiêm chủng mở rộng từ năm 1991 cho

trẻ dưới 5 tuổi ở Việt Nam để phòng 3 bệnh bạch hầu, uốn ván, ho gà

19

1.1.3 Bệnh ho gà, vắc xin ho gà

1.1.3.1 Bệnh ho gà

Ho gà là bệnh nhiễm khuẩn, lây theo đường hô hấp, gây dịch do vi khuẩn

Bordetella pertussis gây ra B pertussis bắt màu gram (-), là trực khuẩn ngắn hình

bầu dục, dài 0,5-0,8 µm, hình thoi Năm 1906, Bordet và Gengou đã phân lập được

vi khuẩn từ những bệnh nhân mắc bệnh ho gà Vi khuẩn được đặt tên là Bordet –

Gengou

Trong bệnh phẩm hay trên môi trường đặc (môi trường thạch máu) trực khuẩn

thường đứng riêng lẻ hay từng cặp Trong canh khuẩn chúng xếp thành chuỗi ngắn,

không di động, không sinh nha bào Cho đến nay người ta xác định có ba loài thuộc

giống Bordetella gây bệnh ở người và súc vật Khi cấy truyền trên môi trường

Bordet-Gengou, hình thái khuẩn lạc và hình thể vi khuẩn thay đổi qua 4 pha, riêng vi

khuẩn ở pha I có vỏ, có độc lực và kháng nguyên đặc hiệu dùng để điều chế vắc xin

tốt nhất [2,10]

Khi bệnh nhân ho, trực khuẩn ho gà sẽ xâm nhập vào người khác qua tiếp xúc

do các giọt nước bọt bắn ra từ các chất nhầy ở đường hô hấp trên Vi khuẩn (ở pha I)

dính vào biểu mô và nhân lên ở bề mặt đường hô hấp, chủ yếu ở vùng khí quản,

thanh quản và niêm mạc mũi họng, vi khuẩn tiết ra độc tố Triệu chứng đặc hiệu của

bệnh là những cơn ho rũ rượi, kèm theo cơn co thắt phế quản [3]

Thời kỷ ủ bệnh từ 5- 7 ngày, đôi khi là 12 ngày Diễn biến lâm sàng của bệnh

rất đặc trưng và đa dạng Khởi phát là hiện tượng viêm xuất tiết cấp tính niêm mạc

đường hô hấp Sau đó xuất hiện những cơn ho rũ rượi, mặt đỏ tía và chảy nhiều nước

dãi Trẻ mệt mỏi, kém ăn, khó thở do những cơn ho kéo dài, liên tục Ở những trường

hợp nặng đôi khi ngừng thở Biến chứng ho gà còn nguy hiểm hơn, bao gồm các thể

viêm phổi, viêm tai, co giật do thiếu oxy ở não, liệt chi, lao sơ nhiễm thậm chí tử

vong Thời kỳ viêm xuất tiết diễn biến từ 8-15 ngày [10]

Độc tố của vi khuẩn ức chế sự hoạt động của các tế bào biểu mô, làm viêm

cấp tính đường hô hấp và kích thích bài tiết của niêm mạc, do đó làm hoại tử biểu mô

đường hô hấp gây loét từng mảng ở vùng đáy và giữa Các thương tổn đầu tiên ở các

phế quản và tiểu phế quản, còn khí quản và thanh quản có thể bị thương tổn nhưng

20

nhẹ hơn Dịch rỉ nhầy mủ có thể làm tắc đường hô hấp nhất là ở trẻ sơ sinh, gây xẹp

phổi khu trú hoặc gây bội nhiễm phổi Thương tổn ở phổi chủ yếu là do độc tố của vi

khuẩn, độc tố tác động đến đoạn cuối của thần kinh phế quản, làm xuất tiết ở phế

quản, làm giãn phế quản tạm thời

Ngoại độc tố do vi khuẩn sinh ra làm rối loạn sinh tổng hợp AMP vòng của tế

bào vật chủ Độc tố cũng là nguyên nhân gây ra hàng loạt các biến đổi sinh hóa khác

như: tăng bạch cầu lympho, kích thích sự tiết insulin, hạ đường huyết, phong bế

nhóm beta có tác dụng hỗ trợ và kích thích phân bào, tăng sự thủy phân lipid, làm

biến đổi sự di trú của đại thực bào [3]

Tất cả các lứa tuổi từ nhỏ đến người già đều có thể mắc ho gà nhưng phổ biến

là ở trẻ em, có lúc tới 90% trẻ bị mắc, 50% số này là trẻ dưới 4 tuổi Sau khi mắc

bệnh, cơ thể có miễn dịch bền vững Trẻ lớn ít cảm nhiễm với ho gà Trẻ em trên 12

tuổi và người lớn thường ít mắc bệnh ho gà Nếu mắc thì bệnh nhẹ, không điển hình,

không có những cơn ho rũ rượi, nhưng vi khuẩn vẫn được giải phóng trong thời kỳ

viêm xuất tiết Mỗi năm có khoảng 30 - 50 triệu bệnh nhân ho gà và 300000 tử vong

(theo thống kê của TCYTTG) Đa số tử vong ở trẻ dưới 1 tuổi Hơn 90% căn bệnh

xảy ra tại các nước đang phát triển

1.1.3.2 Những chất hoạt động sinh học của B pertussis

Vi khuẩn ho gà gây bệnh bằng nhiều cơ chế thông qua hoạt động của các

thành phần có hoạt tính sinh học của vi khuẩn Giai đoạn đầu của bệnh đặc trưng bởi

các triệu chứng được tạo ra do sự tấn công của vi khuẩn vào biểu mô đường hô hấp

trên Giai đoạn kế tiếp là hậu quả tác động của các độc tố được vi khuẩn tiết ra [2]

• Độc tố ho gà (Pertussis toxin - PT)

PT là kháng nguyên chính của ho gà, chủ yếu ở thành tế bào vi khuẩn, được

xem như là độc tố và là tác nhân gây ra tất cả các triệu chứng bệnh ho gà Những tác

động sinh học của PT như tăng bạch cầu máu ngoại vi, tăng khả năng nhạy cảm với

histamin nên PT cũng được coi như là yếu tố mẫn cảm histamin – HSF, yếu tố kích

hoạt lympho bào – LPF và cụm hoạt động protein – IAP LPF làm thay đổi kích

thước lympho bào ngoại vi và mất khả năng trở về hạch lympho, làm tăng số lượng

qua đếm bạch cầu nhiều khi tới 200000/mm3 HSF làm rối loạn trao đổi chất các tế

21

bào ở các mô cơ trơn như hệ thần kinh, hệ lưới… kích thích sản xuất histamin quá

mức (co thắt cơ, giảm và tính thấm mao mạch, tăng tiết dịch…) dẫn đến choáng và

có thể tử vong ở chuột thí nghiệm PT kích thích sinh ra kháng thể , hoặc kháng độc

tố có tác dụng đáp ứng miễn dịch lâu dài với bệnh và cũng có thể được giải độc trở

thành giải độc tố mang tính sinh miễn dịch cao [2,3,10]

PT là một độc tố điển hình theo kiểu A – B trọng lượng 105696 dalton, gồm

hai tiểu phần chính: tiểu phần A hay S1 là một enzyme mang tính độc; tiểu phần B là

một oligomer gồm 5 tiểu phần nhỏ hợp lại Chức năng của tiểu phần B là gắn vào thụ

thể của tế bào đích, giúp tiểu phần A xâm nhập vào tế bào đích

Hình 1.3: Sơ đồ cấu trúc của độc tố ho gà

• Ngưng kết nguyên (agglutinogen – AGG)

Là kháng nguyên bề mặt kém chịu nhiệt, dễ chiết xuất, có bản chất protein, có

tính kháng nguyên cao, tạo ra kháng thể ngưng kết tố ở động vật hay trẻ em tiêm vắc

xin, được dùng để đánh giá hiệu lực của vắc xin

Yếu tố ngưng kết nguyên thuộc loài

Yếu tố ngưng kết nguyên dưới loài

B pertussis 7 1 2, 3, 4, 5, 6, 13

B parapertussis 7 14 8, 9, 10

B bronchiseptica 7 12 8, 9, 10, 11, 12

Qua bảng trên cho thấy ngưng kết nguyên 7 chung cho tất cả 3 loài, ngưng kết

nguyên 1 riêng cho B.pertussis, các ngưng kết nguyên 2, 3, 4, 5, 13… tùy theo chủng

trong loài này

Ngưng kết nguyên 1 có vai trò quyết định trong thử nghiệm bảo vệ chuột và

yếu tố 2, 3 có ý nghĩa trong cơ chế miễn dịch ở người Cho nên, trong nghiên cứu sản

xuất vắc xin phòng bệnh cần chọn chủng B.pertussis phải có hội đủ 3 yếu tố ngưng

kết nguyên 1, 2 và 3 [3,10]

• Yếu tố ngưng kết hồng cầu (Filamentous Haemagglutin hay Fimbrial

Haemagglutin – FHA)

FHA có khả năng ngưng kết hồng cầu người và hồng cầu nhiều loại động vật

Yếu tố này có trong nước nổi canh khuẩn mới nuôi cấy (môi trường lỏng), dễ bị hủy

bởi nhiệt độ, đóng vai trò phụ trong độc lực của vi khuẩn và trong miễn dịch Nó có

dạng sợi dài 40 – 100 nm, là protein trọng lượng phân tử 107000- 130000 dalton [2]

• Độc tố không chịu nhiệt (HLT) hay độc tố hoại tử da (DNT)

DNT không bền với nhiệt là một thành phần có tính độc cao của B.pertussis,

nó được sinh ra trong tế bào Hàm lượng picogram DNT nguyên chất gây hoại tử da

ở chuột mới đẻ và hàm lượng nanogram sẽ gây chết chuột lớn Những triệu chứng

sinh ra chất nhầy của bệnh ho gà một phần do DNT

• Pertactin

Pertactin là một protein tiết, liên kết lỏng lẻo với màng, có thể tinh chế nó từ

tế bào hoặc từ nước nổi của canh trùng, có trọng lượng 69000 dalton, là kháng

nguyên tạo miễn dịch chủ động và thụ động (tạo kháng thể ngưng kết tương ứng) Nó

23

là một trong những yếu tố độc làm trung gian cho B.pertussis xâm nhập vào tế bào

nhân thật [2]

• Nội độc tố Lipopolysaccharide (LPS)

B.pertussis sinh ra một lipopolysaccharide có những tính chất sinh học giống

với những nội độc tố của vi khuẩn gram (-) khác bao gồm như: tính độc, tính gây sốt,

tính phụ trợ và sự gia tăng khả năng chống lại không đặc hiệu với sự nhiễm khuẩn

Sự hiện diện của nội độc tố trong vắc xin ho gà toàn tế bào có lẽ là nguyên nhân của

một vài phản ứng phụ kết hợp với vắc xin này [10]

1.1.3.3 Vắc xin ho gà

Từ khi biết rõ tác nhân gây bệnh ho gà và có thể nuôi cấy nó với số lượng lớn

trên môi trường thạch Bordet-Gengou (1906) thì vắc xin ho gà được ra đời (vào năm

1914) Từ đó nhân loại đã tránh được hiểm họa của bệnh ho gà, nhất là trẻ em Sự

thành công trong việc chống dịch xảy ra năm 1924-1929 ở quần đảo Faroe là sự cổ

vũ mạnh mẽ cho các nhà nghiên cứu và sản xuất loại vắc xin này [3]

Hiệp hội Y học Anh nghiên cứu về miễn dịch ho gà năm 1951-1956 đã kết

luận việc sử dụng vắc xin ho gà là phương pháp hiệu quả nhất để kiểm soát bệnh ho

gà Tuy nhiên có một số vấn đề liên quan đến vắc xin ho gà tế bào cần phải tập trung

nghiên cứu Trước hết vắc xin này không tạo được miễn dịch kéo dài, có nhiều phản

ứng phụ khi tiêm Vì vậy, nhiều nhà khoa học tập trung công sức để nghiên cứu tìm

ra những hướng mới cho vắc xin Đến nay việc dùng vắc xin toàn tế bào ho gà vẫn

còn phổ biến ở nhiều nước trên thế giới Vắc xin toàn tế bào là huyền dịch vi khuẩn

B pertussis chết với hàm lượng ≥ 4 IU/liều tiêm Vắc xin này có thể dùng ở dạng

đơn (hấp phụ với nhôm hydroxyt, calcium phosphate hoặc nhôm phosphate), phổ

biến hơn cả là ở dạng phối hợp giải độc tố bạch hầu, uốn ván tinh chế, hấp phụ (vắc

xin DTP) [3,8,10]

Ở Nhật đã nghiên cứu và sử dụng vắc xin ho gà vô bào từ năm 1981 Thành

phần chính của vắc xin này là PT và FHA Kết quả thực địa vắc xin này cho thấy

hiệu quả như vắc xin toàn tế bào nhưng ít gây phản ứng phụ

24

Ngoài vắc xin tiêm người ta còn nghiên cứu vắc xin uống phổ biến ở Đức và

Áo, tuy nhiên kháng thể trong nước bọt tăng lên nhanh sau khi uống vắc xin, nhưng

sau 4 tuần giảm xuống cũng rất nhanh

Tài liệu gần đây nhất của Mỹ đã đề cập đến vắc xin ho gà tái tổ hợp bằng

công nghệ di truyền Vắc xin này đã được thử nghiệm cho thấy nó là một vắc xin an

toàn có hiệu lực bảo vệ Nó đại diện cho thế hệ tương lai của vắc xin ho gà [8]

Nghiên cứu sản xuất vắc xin ho gà tại Việt Nam có từ năm 1959 tại Viện Vệ

Sinh Dịch Tễ Học Hà Nội Năm 1996, Viện Vắc xin Nha Trang đã sản xuất thành

công vắc xin bạch hầu - uốn ván - ho gà Trong đó quy trình sản xuất huyền dịch ho

gà cô đặc toàn tế bào bất hoạt bao gồm: Nhân chủng ho gà trên môi trường Verwey,

nuôi cấy trên nồi lên men chứa môi trường B2, dùng máy TFF hoặc máy ly tâm lạnh

để tách vi khuẩn, bất hoạt bằng nhiệt 56oC, lấy mẫu kiểm tra, thu được huyền dịch ho

gà cô đặc toàn thân tế bào bất hoạt Vắc xin DTP của Việt Nam đạt những tiêu chuẩn

quy định của TCYTTG và Việt Nam

Theo thống kê trên thế giới từ năm 1922- 1963 nhờ tiêm vắc xin và sử dụng

liệu pháp kháng sinh đã làm giảm số tử vong và tỷ lệ mắc bệnh xuống hàng trăm lần

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới mỗi năm có 60 triệu trường hợp mắc

bệnh ho gà trên toàn thế giới và có 600000 trường hợp chết vì bệnh ho gà Hầu hết

các trường hợp mắc bệnh và chết là số trẻ không tiêm vắc xin

Ở Việt Nam thực hiện việc tiêm vắc xin DTP theo đúng lời khuyến cáo của

TCYTTG là trẻ em phải được gây miễn dịch 3 lần vào các tháng tuổi thứ 2, 3 và 4

Việc sử dụng vắc xin ho gà có trong vắc xin DTP tiêm ngừa cho trẻ em ở Việt

Nam đã mang lại kết quả khả quan Theo ghi nhận của Bộ Y tế, từ khi trẻ em được

tiêm vắc xin rộng rãi, tỷ lệ mắc bệnh và chết do bệnh ho gà giảm đi đáng kể:

1986-1990 tỷ lệ này giảm 70% so với năm 1976-1980

1.1.4 Bệnh viêm màng não do Hib, vắc xin Hib

1.1.4.1 Bệnh viêm màng não do Hib

Haemophilus influenzae là trực khuẩn hiếu khí, gram (-), là một mầm bệnh

phổ biến, gây ra cho người, nó là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây ra bệnh

do vi khuẩn mãnh liệt ở trẻ em Có hai chủng Haemophilus influenzae: có vỏ và

25

không có vỏ Chủng có vỏ có 6 kiểu xác định huyết thanh học (a-f), trong đó

Haemophilus influenzae type b (Hib) là lý do của 95% tổng số bệnh nguy hiểm gây

ra bởi Haemophilus influenzae Chất PRP (polyribosyl- ribitol - phosphate), chỉ có

trong vỏ của type b, giúp Hib chống lại phản ứng diệt khuẩn của cơ thể, tạo độc lực

mạnh cho Hib

Hib thường gây nhiễm khuẩn đường hô hấp biến chứng viêm não gây chết 5%

số trẻ nhiễm bệnh Dễ mắc ở nhóm trẻ từ 2 tháng đến 5 tuổi Bệnh thường có kết hợp

với nhiễm khuẩn huyết và Hib cũng là nguyên nhân viêm thanh quản, viêm phổi,

viêm khớp, viêm màng ngoài tim, viêm mủ màng phổi và viêm xương tủy 30% số

bệnh nhi sống sót bị các di chứng từ điếc nhẹ cho đến tổn thương thần kinh nghiêm

trọng và chậm phát triển tâm thần nặng Viêm phổi do Hib là nguyên nhân tử vong

quan trọng ở trẻ dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển

Triệu chứng của bệnh là sốt, nôn, ngủ lịm, màng não bị kích thích với biểu

hiện não phồng ở trẻ nhỏ hoặc cổ và lưng cứng ở trẻ lớn hơn Bệnh tiến triển nặng

dẫn tới hôn mê Tỷ lệ tử vong ở bệnh nhi hôn mê lên đến 50% Cách xác định chính

xác phải phân lập được vi khuẩn từ máu hoặc dịch não tủy, có thể dùng kĩ thuật điện

di và ngưng kết đặc hiệu để xác định vỏ polysaccharide của vi khuẩn Bệnh lây từ

những giọt nước bọt nhiễm khuẩn và chất tiết mũi họng từ người bệnh sang người

lành [3]

Trẻ dưới 2 tháng tuổi được bảo vệ bởi kháng thể của mẹ Sau đó nguy cơ mắc

bệnh tăng nhanh, đạt đỉnh ở 1 tuổi rồi giảm xuống ở 2-3 tuổi là thời điểm trưởng

thành của hệ miễn dịch (80% trường hợp viêm màng não mủ do Hib ở trẻ dưới 1 tuổi

) Tỷ lệ bệnh do Hib (trước khi có vắc xin) thay đổi từ 8 đến 60/100000 dân mỗi

năm, tùy nước Hàng năm trên thế giới có 380000 - 500000 trẻ dưới 5 tuổi chết do

viêm màng não và viêm phổi do Hib Tại các nước đang phát triển, Hib là nguyên

nhân tử vong thứ nhất của viêm màng não mủ và nguyên nhân thứ hai của viêm phổi

do vi khuẩn Hib chiếm ít nhất 50% các nguyên nhân gây viêm màng não mủ ở trẻ

dưới 5 tuổi tại các nước Châu Á

Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu dịch tễ học về Hib cũng đã được tiến hành tại

các địa phương trên cả nước Hib là căn nguyên của 53% các trường hợp viêm màng

26

não nuôi cấy có vi khuẩn tại Thành phố Hồ Chí Minh 90% số trường hợp viêm

màng não do Hib xảy ra ở trẻ dưới 1 tuổi Một nghiên cứu lớn được tiến hành tại Hà

Nội từ năm 2000 đến năm 2002 cho thấy Hib chiếm tới 50% số căn nguyên có kết

quả xét nghiệm dương tính khi cấy hoặc PCR dịch não tủy Trên quy mô toàn quốc

ước tính mỗi năm có 1005 trẻ dưới 5 tuổi phải nhập viện vì viêm màng não và 5107

trẻ phải nhập viện vì viêm phổi do Hib Trong số các trẻ mắc viêm màng não do Hib,

có ít nhất 100 trẻ sẽ để lại các di chứng thần kinh nghiêm trọng và 40 trường hợp sẽ

chết Một điều tra tại cộng đồng trên trẻ em cũng cho thấy 39% trẻ là người mang vi

khuẩn và 68% chủng Hib phân lập được đã kháng với ít nhất 1 kháng sinh

1.1.4.2 Kháng nguyên polysaccharide vỏ của Haemophilus influenzae type b

(cPRP)

Polysaccharide Polyribosyl-Ribitol-Phosphate (cPRP) là một chất tạo thành

vỏ của vi khuẩn Haemophilus influenzae type b (Hib) Polysaccharide được tạo ra

bởi một đơn vị lặp lại, disaccharide ribose-ribitol nối kết với nhau thông qua liên kết

phospho-diester

Chúng ta biết rằng phản ứng miễn dịch chống lại lớp vỏ tấn công vi khuẩn và

vì thế bảo vệ cơ thể chống lại bệnh, nhưng polysaccharide kích thích một phản ứng

miễn dịch không phụ thuộc tế bào T Cơ chế này lại còn non nớt ở những trẻ em còn

quá nhỏ; vì vậy, việc sử dụng những vắc xin polysaccharide vỏ như là yếu tố cơ bản

hoạt động thì không có tác dụng cho trẻ em

Để kích thích phản ứng bảo vệ ở những trẻ nhỏ, thì vắc xin cộng hợp là cần

thiết, trong đó kháng nguyên được liên kết đồng hóa trị với protein mang, mà protein

mang này cung cấp những epitope cần thiết để gây ra phản ứng miễn dịch thông qua

tế bào T [12]

1.1.4.3 Vắc xin Hib

Vắc xin Hib đầu tiên được cấp giấy phép ở Mỹ vào năm 1985, tuy nhiên nó

không thật sự hiệu quả ở trẻ em dưới 18 tháng tuổi Vắc xin Hib cộng hợp được cấp

giấy phép vào tháng 12 năm 1987 Từ năm 1988, tại Mỹ, khi vắc xin Hib được giới

thiệu lần đầu tiên, tỷ lệ mắc bệnh của Hib đã giảm trên 99% Từ năm 1996 đến năm

2000, trung bình 68 trẻ em mỗi năm được ghi nhận là bị bệnh Hib Hầu hết những

27

trường hợp này xảy ra ở những trẻ không được tiêm vắc xin hoặc tiêm vắc xin không

đầy đủ [15]

Từ 20 năm nay, thế giới đã phát triển 5 loại vắc xin cộng hợp Hib, thành phần

kháng nguyên của vắc xin này là polyribosyl- ribitol- phosphate (PRP) được tinh chế

từ vỏ vi khuẩn Haemophilus influenzae type b và sau đó cộng hợp với một trong bốn

loại protein tải: protein màng ngoài vi khuẩn Neissera mennigidis (OMPC), giải độc

tố uốn ván (T), giải độc tố bạch hầu (D) và protein độc tố bạch hầu (CRM 197) mất

tính độc nhờ sử dụng chủng bạch hầu tái tổ hợp [4]

Vắc xin cộng hợp Hib đã được dùng rộng rãi ở nhiều nước như Anh, Mỹ,

New Zealand, Bắc Ailen, Úc, Cuba, … Và chỉ sau hai năm sử dụng, tỷ lệ mắc bệnh

viêm màng não ở trẻ em dưới 5 tuổi giảm xuống rất thấp (từ tỷ lệ 1/600 xuống

1/30000) Đây là một thành tựu có hiệu quả lớn trong công tác phòng chống bệnh

viêm màng não cho trẻ em

Các đánh giá thực địa ở Anh, Mỹ, Úc, Pháp về vắc xin DTP- Hib cho thấy:

hiệu lực bảo vệ của thành phần vắc xin Hib từ 82% - 95% sau khi miễn dịch 3 liều

cơ bản cho trẻ em dưới 1 tuổi, mức kháng thể bảo vệ kéo dài sau 1 năm, phản ứng

phụ không đáng kể Thành phần vắc xin Hib trong vắc xin DTP-Hib không gây ảnh

hưởng đến tính sinh miễn dịch của các thành phần bạch hầu, uốn ván, ho gà

Từ những năm 1990 tới nay, vắc xin cộng hợp Hib được dùng rộng rãi ở

nhiều nước công nghiệp phát triển và cho thấy hiệu lực phòng bệnh cao, vì thế bệnh

viêm màng não do Hib dường như không xuất hiện ở các nước Tây Âu, Canada, Mỹ,

Úc, và Phần Lan [3] Vào tháng 1 năm 2001, 71 quốc gia đã giới thiệu vắc xin Hib

vào chương trình tiêm chủng của họ [19]

Từ kết quả đáng khích lệ trên, Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến nghị các nước

nên có chương trình tiêm chủng bằng vắc xin cộng hợp Hib hoặc vắc xin DTP-Hib,

nhất là các khu vực có tỷ lệ mắc và chết do Hib cao như các nước Châu Á, Châu Phi,

Nam Mỹ Và tin tưởng rằng trong tương lai gần kề bệnh viêm màng não trẻ em ở các

nước đang phát triển sẽ sớm được loại trừ [14]

28

1.1.5 Bệnh viêm gan B, vắc xin HeB

1.1.5.1 Bệnh viêm gan B

Bệnh viêm gan B (VGB) do virus viêm gan B (Hepatitis B Virus - HBV) gây

ra, thuộc họ Hepadnaviridae có nhân là DNA, loài Hepadnavirus Quan sát huyết

thanh của người bị nhiễm HBV bằng kính hiển vi điện tử, thấy có 3 loại hình thể: các

hạt hình cầu có đường kính 20 - 22 nm và những hạt hình ống có chiều dài thay đổi

(200 - 220 nm) và các hạt hình cầu to, hạt to chính là virus HBV hoàn chỉnh được gọi

là tiểu thể Dane có hình cầu, đường kính 42 nm Các hạt hình cầu và các hạt hình

ống nhỏ chính là kháng nguyên HBsAg, các hạt này đứng riêng rẽ hoặc dính vào

nhau và là thành phần vỏ bọc của virus được sản xuất dư thừa trong quá trình nhân

lên của virus Các hạt này có rất nhiều trong huyết thanh (106 - 109 hạt/ml), tỷ lệ số

hạt HBsAg/ hạt Dane là 10000/1

Con đường truyền nhiễm của bệnh là lây qua đường máu, cụ thể như nhiễm

bệnh từ mẹ sang con trong khi sanh nở, va chạm với vết thương hở với người nhiễm

bệnh, dùng chung bàn chải đánh răng hay dao cạo râu, dùng lại kim chích để xâm

mình xỏ lỗ tai, hay chích các loại ma túy, dùng lại kim chích hay ống chích của y tế,

truyền máu, nhiễm bệnh qua đường tình dục không được phòng vệ với người bị

nhiễm bệnh

HBV nhân lên trong tế bào gan gây phá hủy tế bào gan, làm tăng sinh tế bào

xơ hoặc làm thay đổi chất liệu di truyền Đây là căn nguyên gây viêm gan có thể dẫn

đến xơ gan và ung thư gan Phần lớn bệnh sẽ khỏi nhưng những người này cần tránh

những gì có thể gây độc cho gan như rượu, một số thuốc chống chỉ định với gan Có

khoảng 20%-35% bệnh nhân hồi phục nhưng nhiễm HBV tiềm tàng

• Nhiễm trùng cấp tính

Nhiễm virus viêm gan B cấp tính có biểu hiện giống cảm cúm, thỉnh thoảng

có cảm giác buồn nôn, ói mửa Ðôi khi, nhiễm trùng cấp có thể nặng hơn với triệu

chứng vàng da, vàng mắt, đau bụng, nước tiểu sẫm màu

• Nhiễm trùng mạn tính

90% trường hợp nhiễm virus viêm gan B ở tuổi trưởng thành sẽ hồi phục hoàn

toàn Chỉ có 10% chuyển thành viêm gan mạn tính

29

Tuy nhiên, ở trẻ nhiễm HBV từ lúc mới sinh, bệnh diễn biến khác hẳn

Khoảng 90% số trẻ này sẽ trở thành người mang bệnh mạn tính Giai đoạn này kéo

dài nhiều năm, có thể không có biểu hiện lâm sàng, cuối cùng dẫn tới những hậu quả

nghiêm trọng như xơ gan, cổ chướng, ung thư gan

Vì đây là căn bệnh tiến triển âm thầm Đa số người bị nhiễm HBV đều không

biết là mình bị nhiễm và có thể vô tình lây sang người khác qua đường máu Bệnh

viêm gan B có thể phát hiện sớm một cách dễ dàng nhờ vào các xét nghiệm máu đơn

giản Khi bệnh đã tiến triển đến giai đoạn xơ gan, chức năng gan khó có thể hồi

phục, ngay cả khi tình trạng viêm gan được cải thiện Vì vậy, các thầy thuốc thường

điều trị bệnh sớm nhằm ngăn ngừa hoặc làm chậm quá trình xơ gan [21]

Viêm gan virus B được cộng đồng y tế Thế giới rất quan tâm Những giám sát

dịch tễ học đã phát hiện có khoảng 2 tỷ người bị nhiễm HBV, trong đó có khoảng

350 triệu người mạn tính (5 - 10% người lớn và 70 - 90% trẻ em) và khoảng 2 triệu

người chết hàng năm (do xơ gan và ung thư gan nguyên phát) gây ra bởi HBV (80%

các ung thư ở Châu Á và Châu Phi) Cứ 122 triệu trẻ em sinh ra hàng năm ở những

nước này thì có 1,3 triệu trẻ bị chết do bệnh viêm gan gây ra bởi HBV (999000 ở

Châu Á và 230000 ở Châu Phi) [3]

Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ bị nhiễm HBV cao nhất thế

giới 12-26% Ở nước ta có khoảng 10 triệu người đang bị nhiễm căn bệnh này

1.1.5.2 Tác nhân gây bệnh viêm gan B

Vỏ ngoài virus có chứa kháng nguyên bề mặt (HBsAg), lưu hành trong máu

và là các hoạt tính ống hoặc hình cầu có đường kính 22 nm HBsAg bao gồm kháng

nguyên chủ yếu có trọng lượng phân tử nhỏ nhất (S), kháng nguyên có trọng lượng

phân tử trung bình (M hay còn gọi là tiền S2) và kháng nguyên có trọng lượng phân

tử lớn (L hay còn gọi là tiền S1), là thành phần chủ yếu của vắc xin viêm gan B Loại

kháng nguyên này sinh sản ra một kháng thể bảo vệ, trung hòa và cho một sự bảo vệ

lâu dài chống lại nhiễm HBV Lõi bên trong của virus có chứa kháng nguyên lõi của

HBV (HBcAg), kháng nguyên e (HBeAg), một phân tử DNA có một phần sợi kép và

DNA polymerase phụ thuộc DNA

30

1.1.5.3 Vắc xin HeB

Vắc xin viêm gan B đã có từ năm 1982 và đã có những ghi nhận đáng chú ý

về tính an toàn và có tác động đối với bệnh [20] Chương trình tiêm chủng quốc gia

viêm gan virus B phổ biến rộng khắp toàn quốc lần đầu tiên cho trẻ em đã được thực

hiện ở Đài Loan vào tháng 7, 1984 Từ đó đến nay, vắc xin viêm gan B đã được phát

triển và hiện nay có 3 thế hệ vắc xin là:

• Vắc xin huyết tương (thế hệ I)

Được sản xuất từ HBsAg tinh khiết từ huyết tương người lành mang kháng

nguyên HBsAg, là hỗn hợp của nhiều phân type HBsAg khác nhau đang lưu hành

trong một nước Vắc xin này có tính an toàn cao, hiệu lực bảo vệ cao, giá thành thấp,

tuy nhiên với các chiến lược tiêm phòng vắc xin VGB hiện nay trên toàn thế giới thì

nguồn kháng nguyên tự nhiên giàu HBsAg sẽ dần dần bị cạn kiệt và không còn đủ

cung cấp cho các nhà sản xuất vắc xin

• Vắc xin tái tổ hợp (thế hệ II)

Vắc xin VGB thế hệ II được sản xuất dựa vào kỹ thuật di truyền và công nghệ

gen Loại vắc xin này có nhược điểm là chỉ chứa một kháng nguyên S và chỉ có một

phân type HBsAg Tuy nhiên, loại vắc xin này cũng có tính miễn dịch cao dù có một

số đối tượng không sinh đáp ứng miễn dịch và được đưa vào chương trình tiêm

chủng mở rộng của nhiều quốc gia

• Vắc xin thế hệ III

Cũng sử dụng công nghệ di truyền như vắc xin thế hệ II nhưng có thêm kháng

nguyên tiền S1 và tiền S2, cho hiệu quả bảo vệ cao đặc biệt ở các trẻ nhỏ sinh ra từ

các bà mẹ dương tính với HBsAg và HBeAg, cũng như sinh đáp ứng miễn dịch đối

với những người không đáp ứng miễn dịch với các loại vắc xin khác

Tùy thuộc vào tỉ lệ nhiễm HBV và các nguồn kinh phí của các nước, có 3

chương trình tiêm chủng phòng bệnh VGB được áp dụng trên thế giới hiện nay

1/ Những phụ nữ mang thai không được sàng lọc về HBsAg và HBeAg huyết

thanh Tất cả những đứa trẻ được nhận 3 liều (tại thời điểm 0, 1 và 6 tháng tuổi) vắc

xin HBV tái tổ hợp Đây là một chương trình cung cấp hiệu quả vừa phải với một chi

phí thấp

31

2/ Những phụ nữ mang thai đã được sàng lọc về huyết thanh HBsAg Những

đứa trẻ có mẹ ở nguy cơ cao với HBeAg (+) được nhận HBIG (miễn dịch thụ động

với globulin miễn dịch viêm gan virus B) trong 24 giờ sau sinh cộng thêm việc chích

ngừa vắc xin Kế hoạch này bảo vệ giá trị sàng lọc HBeAg ở người mẹ nhưng gia

tăng chi phí của HBIG vì nó thì đắt hơn nhiều so với vắc xin

3/ Để giảm giá tiền, HBIG được dùng đối với những trẻ em sơ sinh có mẹ có

cả HBsAg và HBeAg dương tính ở Đài Loan Điều này là do Đài Loan là vùng dịch

tễ cao và tỉ lệ mang HBsAg ở phụ nữ có thai thì cao khoảng 15% Kế hoạch này chỉ

đem lại miễn dịch thụ động cho những đứa trẻ có mẹ có lượng virus trong máu cao,

và kế hoạch này đang dần dần có sự chuyển biến tốt [21]

Vào tháng 12 năm 2000, 130 quốc gia đang gặp gánh nặng bệnh viêm gan và

có hệ thống chủng ngừa mạnh mẽ đã giới thiệu vắc xin viêm gan B vào chương trình

tiêm chủng thông thường của họ, tương ứng 66% trong tổng số 193 quốc gia, tăng

lên từ 114 quốc gia vào năm 1999 [20]

1.2 TÁ CHẤT NHÔM

1.2.1 Định nghĩa tá chất

Tá chất (adjuvant) được Ramon định nghĩa lần đầu tiên vào năm 1926, đó là

một chất được sử dụng kết hợp với kháng nguyên đặc hiệu để làm tăng khả năng đáp

ứng miễn dịch của kháng nguyên

1.2.2 Cơ chế hoạt động của tá chất [9]

Tá chất đã được sử dụng cho sản xuất vắc xin trong hơn 70 năm qua Một tá

chất trong vắc xin có thể ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch theo một hoặc nhiều cơ

chế sau:

- Đưa kháng nguyên vào vị trí thích hợp trong cơ thể

- Lưu giữ và giải phóng kháng nguyên chậm từ vị trí mà nó lắng đọng

- Hoạt hóa các tế bào trình diện kháng nguyên (APC) và lympho bào

- Hoạt hóa bổ thể, tăng cường tổng hợp tiết và gắn kết của các cytokin

- Mang các epitope của tế bào T đến phức hợp hòa hợp tổ chức (MHC) lớp I

và lớp II

32

1.2.3 Vai trò của tá chất

Nhờ các cơ chế hoạt động trên mà tá chất có những vai trò sau:

- Tăng cường hiệu lực của các peptide tổng hợp hoặc tái tổ hợp nhỏ, có tính

kháng nguyên yếu

- Tăng cường tốc độ, sức mạnh và sự tồn lưu đáp ứng miễn dịch cho những

kháng nguyên lớn hơn

- Tăng cường đáp ứng miễn dịch với vắc xin ở những người có hệ miễn dịch

chưa hoàn chỉnh, miễn dịch kém hoặc những người già yếu

- Điều hòa miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào

- Điều hòa sản xuất kháng thể, số lượng kháng thể, tính đặc hiệu của kháng

thể, loại kháng thể ứng với các epitope trên các phức hợp sinh miễn dịch

- Làm giảm lượng kháng nguyên trong vắc xin, nhờ vậy có thể giảm sự cạnh

tranh kháng nguyên và sự chèn ép epitope đặc hiệu, giảm lượng kháng nguyên trong

một liều vắc xin nhờ đó tăng số lượng vắc xin và giảm giá thành sản xuất

Với vai trò làm tăng khả năng đáp ứng miễn dịch cho vắc xin, tá chất cho

phép giảm hàm lượng kháng nguyên trong một liều vắc xin từ 5 đến 15 lần đồng thời

làm tăng hiệu quả đáp ứng miễn dịch Hiện nay, nhiều nghiên cứu đang đánh giá vai

trò của nhiều loại tá chất khác nhau trong các vắc xin như các hợp chất nhôm

Al(OH)3, AlPO4, các chất nhũ dầu MF59, AS03 và một số hợp chất khác như

polyoxidonium, MPL…[9]

1.2.4 Tá chất nhôm [9]

1.2.4.1 Hợp chất nhôm

Hợp chất nhôm ( bao gồm hydroxyt nhôm Al(OH)3, phosphate nhôm AlPO4

hoặc kết hợp cả hai) được sử dụng trong sản xuất nhiều loại vắc xin như vắc xin uốn

ván hấp phụ, vắc xin bạch hầu – ho gà – uốn ván, vắc xin viêm gan A, B và vắc xin

dại…

Tá chất nhôm đã trở thành căn cứ để đánh giá các tá chất mới trong vắc xin

dùng cho người Tá chất nhôm khó được tạo ra theo cách tổng hợp hóa lý, điều này

ảnh hưởng đến tính đáp ứng miễn dịch Vì vậy trong quá trình hấp phụ phải chú ý

đến đặc tính hóa lý của kháng nguyên, loại tá chất nhôm, điều kiện hấp phụ và nồng

33

độ tá chất Không phải tất cả các hợp chất nhôm đều có hiệu quả như nhau, chẳng

hạn hydroxyt nhôm có hiệu quả hơn phosphate nhôm Do đó, một dạng pha chế đặc

biệt của hydroxyt nhôm (Alhydrogel) đã được khuyến cáo dùng như một tá chất

chuẩn

• Ưu điểm của tá chất nhôm

Ưu điểm chính của việc sử dụng tá chất nhôm là tính an toàn đã được ghi

nhận qua hàng tỉ liều vắc xin và sự hình thành kháng thể sớm hơn, cao hơn và kéo

dài hơn sau khi miễn dịch sơ cấp so với các dạng vắc xin không sử dụng tá chất

tương ứng đặc biệt đối với các giải độc tố

Hình thành kho lưu trữ tại vị trí tiêm nên cho phép giải phóng kháng nguyên

chậm, kích thích các tế bào miễn dịch qua con đường hoạt hóa bổ thể, hoạt hóa đại

thực bào

Kháng nguyên hấp phụ được nhận diện nhờ bản chất và kích thước hạt tối ưu

(<10µg)

Nhôm kích thích miễn dịch qua trung gian tế bào

Là các thành phần trong vắc xin đã được cho phép sử dụng

• Nhược điểm của tá chất nhôm

Gây phản ứng tại chỗ như sưng phồng và ban đỏ tại vết tiêm

Thời gian tổn tại ở chỗ tiêm có thể lên tới một năm ở chuột

Có một số hạn chế về miễn dịch bao gồm: không có khả năng tăng cường về

miễn dịch dịch thể cho một số vắc xin dùng cho người và hầu như không có khả

năng tạo đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào đặc biệt đáp ứng qua tế bào T độc

đối với các sinh vật nội bào Không tạo ra miễn dịch qua trung gian tế bào là một hạn

chế của vắc xin chống lại các sinh vật ký sinh nội bào như sốt rét và HIV Thậm chí

tá chất nhôm kìm hãm một cách có chọn lọc sự phát triển của các tế bào hoạt động

CD8+ bởi một số kháng nguyên

Các dung dịch tá chất nhôm không phải lúc nào cũng tạo được gel, không thể

tiệt trùng bằng phương pháp lọc, không được để đông đá, không đông khô được

34

1.2.4.2 Tính an toàn

Ưu điểm lớn nhất của tá chất trong vắc xin hấp phụ là khả năng tăng cường

miễn dịch Tuy nhiên sử dụng tá chất vẫn tiềm ẩn những nguy cơ đối với sức khỏe

con người Khi một vắc xin được đưa ra sử dụng, người ta đặc biệt chú trọng đến tính

an toàn hơn dù đôi khi cần cân nhắc giữa lợi ích và tác hại của chúng Do không thể

đảm bảo tính an toàn tuyệt đối của vắc xin hấp phụ tá chất cũng như bất cứ vắc xin

nào, vì thế cần phải giảm thiểu các nguy cơ của chúng Điều này thúc đẩy tiến trình

nghiên cứu và phát triển các cấu trúc kháng nguyên đồng nhất không phụ thuộc vào

tá chất nhằm phòng tránh các nguy cơ do các tá chất sinh học hoặc hóa học bên ngoài

đem đến

Hai loại hợp chất nhôm được sử dụng làm tá chất bao gồm hydroxyt nhôm -

Al(OH)3 và phosphate nhôm - AlPO4 là những hợp chất kim loại duy nhất cho đến

nay được TCYTTG cho phép sử dụng như tá chất trong vắc xin trên người Viện Vắc

xin Nha Trang đã có rất nhiều nghiên cứu và kinh nghiệm trong việc hấp phụ kháng

nguyên bạch hầu, uốn ván, ho gà lên tá chất AlPO4 , và đã đưa vào sản xuất trên quy

mô lớn vắc xin DTP cung cấp cho chương trình tiêm chủng quốc gia trong nhiều

năm Vì vậy việc lựa chọn tá chất AlPO4 trong phối hợp vắc xin 5 thành phần là hợp

lý

1.3 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VẮC XIN NHIỀU THÀNH PHẦN

1.3.1 Phối hợp vắc xin nhiều thành phần

1.3.1.1 Tại sao phải phối hợp vắc xin nhiều thành phần?

Con số về những vắc xin được khuyến cáo chủng ngừa cho trẻ em tăng lên

một cách đáng kể qua từng năm Ngày nay, những đứa trẻ phải nhận những liều vắc

xin chống lại 11 bệnh truyền nhiễm trong 2 năm đầu đời, và có thể phải nhận đến

những 5 mũi tiêm ở một lần thăm khám Vì một số lý do nào đó, một vài mũi tiêm có

thể bị trì hoãn đến lần thăm khám sau, vì vậy tạo ra một cơ hội để bỏ qua sự tiêm

ngừa