Nghiên cứu mối quan hệ giữa báo cáo định kỳ và kiểm tra chuyên môn, xác định phạm vi áp dụng của mỗi hình thức theo yêu cầu cơ chế quản lý

- Nếu báo cáo thống kê định kỳ chủ yếu dựa trên cơ sở số liệu được theo dõi, ghi chép thường xuyên và thu thập trên tất cả các đối tượng thì điều tra chuyền môn chủ yếu dựa trên cơ sở số

TONG CUC THONG KE VIEN KHOA HOC THONG KE

BAO CAO KET QUA NGHIEN CUU KHOA HOC

DE TAI NGHIÊN CỨU MỐI QUAN HỆ GIỮA BÁO CÁO

ĐỊNH KỲ VÀ ĐIỀU TRA CHUYÊN MÔN, XÁC

ĐỊNH PHẠM VI ÁP DỤNG CỦA MỖI HÌNH THỨC

THEO YÊU CẦU CƠ CHẾ QUẢN LÝ

SO dang ky : 90-98 - 032 Capquinly =: C&p BO

Đơn vị chủ trì: Viện Khoa học Thống ke Chủ nhiệm đề tài: PTS.Tang Van Khien

ĐẶT VẤN ĐỀ

Báo cáo định kỳ và điều tra thống kê là hai hình thức chủ yếu để thu thập số liệu thống

kê Mỗi hình thức có nội dung phương pháp và điều kiện ấp dụng riêng Song chúng có quan hệ mật thiết với nhau

Tuỳ theo đặc điểm kinh tế xã hội và yêu cầu về thông tin thống kê đối với cơ chế quản

lý của các nước khác nhau, trong những thời kỳ khác nhau mà áp dụng từng hình thức này theo mức độ khác nhau

Ở nước ta từ nhiều năm nay đã áp dụng đồng thời hai hình thức thu thập số liệu (báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn) Nhưng trước đây hình thức báo cáo định kỳ được ấp

dụng rộng rải và hệ thống biểu mẫu khá chỉ tiết và hình thức này được xem là chủ yếu

Điều đó là hợp lý vì nó gắn liên với cơ chế kể hoạch hoá tập trung bao cấp Cơ chế đó vừa

đòi hồi số liệu thống kê phải đáp ứng những yêu cầu thiết thực cho công tác xây dựng kế

hoạch chỉ đạo, điều hành thực hiện với kiểm tra đánh giá thực hiện kế hoạch, vừa có cơ sở thực hiện báo cáo thông qua việc cung cấp vật tư, cung cấp tiền vốn, thông qua việc xét duyệt và công nhận hoàn thành kế hoạch.v.v

Hiện nay, với nền kinh tế nhiều thành phần, sản xuất hàng hoá phát triển, cơ chế quản

lý thay đổi đòi hỏi phải cải tiến hình thức thu thập số liệu thống kê theo hướng: củng cố và

tinh giảm chế độ báo cáo định kỳ, tăng cường mở rộng điều tra chuyên môn, đặc biệt là

điều tra chọn mẫu ( điều tra không toàn diện )

Yêu cầu này đã được đề cập đến trong phương hướng nhiệm vụ công tác của ngành, được nêu ở nhiều hội nghị khoa học, được đề nghị trong nhiều đề tài khoa học, trong đó có

để tài cấp nhà nước 98A 05.03 Song chuyển hướng cụ thể việc thu thập số liệu qua báo

cáo định kỳ và điều tra chuyên môn như thế nào, thay đổi ở những chỉ tiêu gì, phạm vi và mức độ đến đâu thì chưa được nghiên cứu và tổng kết đầy đủ, và cũng chính từ đó mà chưa

xây dựng được những nguyên tắc chung cho nội dung chuyển đổi, làm cơ sở cho việc thực

hiện thống nhất ở các nghiệp vụ

Trước tình hình trên, Viện Khoa học Thống kê đã triển khai nghiên cứu đề tài:” Mối liên

hệ giữa báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn xác định lại phạm vi áp dụng của mỗi hình thức trong điêù kiện cơ chế hiện nay.”

Mục đích nghiên cứu của để tài là: Trình bày và làm rõ nội dung, bản chất của 2 hình thức thu thập số liệu thống kê là báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn Rà soát lại thực

tế áp dụng 2 hình thức thu thập số liệu đó của ngành thống kê nước ta trong những năm qua Tiến hành phân loại các chỉ tiêu thống kê theo những tiêu thức liên quan đến điều kiện thu thập Từ đó, xây dựng căn cứ để lựa chọn và xác định phạm vi áp dụng của mỗi hình thức thu thập số liệu ( báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn ) cho phù hợp và có

hiệu quả Đồng thời dé xuất một số biện pháp gắn liên với công tác tổ chức nhằm đảm bảo điều kiện cho việc thu thập tổng hợp số liệu theo hệ thống chỉ tiêu mới

Phan thir nhát

BAN CHAT CUA BAO CAO THONG KE DINH KY VA DIEU TRA CHUYÊN MÔN THUC TE AP DUNG 2 HINH THUC NAY DE THU THAP SO LIEU THONG KE 6

NUGC TA TRONG NHUNG NAM QUA

1,1 Nội dung,bản chất các báo cáo thống kê định kỳ và điều tra chuyên môn Mối

liên hệ giữa 2 hình thức đó

Thu thập số liệu thống kê là giai doạn đầu tiên của quá trình nghiên cứu thống ke Nó

quyết định tính chất chính xác và kịp thời của số liệu, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của

các giai đoạn tổng hợp và phân tích thống kê

Thu thập số liệu thống kê bằng nhiều hình thức Song chủ yếu là bằng chế độ báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn

Báo cáo thống kê định kỳ là một hình thức thu thập số liệu thống kê một cách thường Xuyên, có nhu cầu thông tin tương đối ổn định, được thực hiện theo định kỳ có nội dung và phương pháp đã được chế độ nhà nước quy định thống nhất và chủ yếu là dựa trên cơ sở số

liệu được theo dõi, ghi chép, tổng hợp và báo cáo một cách thường xuyên, kịp thời có hệ thống các hiện tượng kinh tế,văn hoá xã hội đã phát sinh

Mục đích chính của báo cáo thống kê định kỳ là thu thập số liệu thống kê cơ bản về hoạt động sản xuất và kinh doanh dùng làm căn cứ để lập kế hoạch chỉ đạo điển hình và kiểm tra đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch nhà nước, thu thập tổng hợp số liệu để đối chiếu so sánh giữa các ngành, các đơn vị, giữa các địa phương, các khu vực cũng như trên toàn bộ nên K.T.Q.D, để tổng hợp đánh giá tình hình phát triển kinh tế, văn hoá xã hội của đất nước Điều tra thống ke là hình thức thu thập số liệu một cách không thường xuyên, được tiến hành theo một kế hoạch và phương pháp quy định riêng cho mỗi cuộc hoặc mỗi lần điều tra

Từ khái niệm cơ bản về báo cáo thống kê địng kỳ và điều tra chuyên môn trên đây, ta nhận thấy:

- Nếu chế độ báo cáo định kỳ phải tổ chức thu thập, tổng hợp và báo cáo số liệu một cách có hệ thống,áp dụng trong mội thời gian dài theo định kỳ nhất định ( Năm, Quý, Thang va tham chi có thể định kỳ 10 ngày hay từng tuần ) trên cơ sở chế độ Nhà Nước quy định, thì điều tra chuyên môn có thể thay đổi nội dung và kết cấu biểu mẫu theo từng cuộc điều tra và vừa có thể tiến hành điều tra định kỳ hàng nãm( nhưng thường không quá 2 kỳ ) vừa có thể tiến hành điều tra nhiều năm 1 lân hoặc tô chức thu thập đột xuất khi có hiện tượng xẩy ra bất thường hay là để đáp ứng nhu cầu thong tin cần thiết nào đó ngoài dự kiến trước

- Nếu báo cáo thống kê định kỳ chủ yếu dựa trên cơ sở số liệu được theo dõi, ghi chép thường xuyên và thu thập trên tất cả các đối tượng thì điều tra chuyền môn chủ yếu dựa trên

cơ sở số liệu có thể ghi chép tại thời điểm điều tra và có thể thu thập trên toàn bộ các đơn

vị tổng thể hoặc cũng có thể chỉ thu thập trên một số

Từ phân tích các đặc điểm trên càng thấy rõ ưu điểm của hình thức thu thập số liệu băng điều tra chuyên môn là sẽ cung cấp được cho chúng ta những thông tin phong phú toàn diện Trong điểu kiện kinh phí có hạn,kỷ cương báo cáo không tối thì việc tổ chức điều tra thống kê đặc biệt là điều tra không toàn diện sẽ có ý nghĩa rất lớn: Sẽ tiết kiệm được kinh phí và nhân lực, bảo đảm tính chất khách quan và kịp thời của số liệu Trong một số trường hợp điều tra thống kê còn cung cấp được những thông tin mà chưa hoặc không có điều kiện tổ chức thu thập toàn bộ bằng báo cáo định kỳ

Nếu phân theo phạm vi của đối tượng thu thập, điều tra thống kê chia ra 2 loại: Điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ

+ Điều tra toàn bộ là tiến hành thu thập ghi chép tài liệu ban đầu tất cả các đơn vị thuộc đối tượng điều tra Ví dụ: Tổng điều tra dân số, điều tra tiểu thủ công nghiệp, kiểm kê vật tư hàng hoá vào ngày 1 - Ivà 1 -7 hàng năm.v.v Điều tra toàn bộ có mức độ chính xác cao vì thu thập được đây đủ tất cả các đơn vị Tuy nhiên hạn chế của nó là tốn nhiều sức người, sức của, chậm về thời gian và hạn chế số lượng chỉ tiêuwghiên cứu

+ Điều tra không toàn bộ là tiến hành thu thập tâi liệu ban đâu trên một số đơn vị chọn ra trong tất cả các đơn vị thuộc đối tượng điều tra

Trong thống kê thường dùng những loại điều tra không toàn bộ sau đây:

+ Điều tra chọn mâu: Là loại điều tra mà người ta chọn ra một số đơn vị nhất định thuộc tổng thể nghiên cứu để tiến hành điều tra thực tế Dùng kết quả thu thập được để tính

toán và suy rộng ra các đặc điểm của toàn bộ tổng thể Ví dụ: trong nông nghiệp điều tra

và tính toán năng suất lúa bình quân trên { số mâu (các điểm diện tích điều tra) rồi suy

rộng cho năng suất và sản lượng chung trên toàn bộ diện tích tổng thể nghiên cứu; trong

công nghiệp dùng điều tra chọn mẫu về chất lượng sẵn phẩm ở một số sản phẩm rồi dùng kết quả thu được suy rộng cho cả lô hàng.V.v

Điều tra chọn mẫu có ý nghĩa cực kỳ to lớn, nó có thể dùng kết quả thu được qua chọn

mẫu để suy rộng cho tổng thể nghiên cứu , do vậy tiết kiệm được nhiều chỉ phí và lao động, đẳm bảo tính chất kịp thời của số liệu và cũng chính vi chỉ tiến hành trên một số đơn tên

có điều kiện thu thập được nhiều tiêu thức xem xét nghiên cứu hiện tượng trên nhiều khía cạnh khác nhau, tập trung được lực lượng, chuẩn bị chu đáo nên làm piẩm sai số khi chọn mâu Ngoài ra như đã nói ở trên điều tra chọn mâu còn cho phép chúng ta thu thập một số chỉ tiêu mà:

a Khó có thể thu thập được qua điều tra toàn bộ vì thực tế rất tốn kém và phức tạp như

điều tra năng suất và sản lượng lúa trong điều kiện khoán sẵn phẩm; Điều tra thu nhập và

chi tiêu của hộ gia đình, ,

b Hoàn toàn không thể thu thập được qua điều tra toàn bộ vì quá trình điều tra mang

tính chhát phá huỷ sẩn phẩm như: kiểm tra chất lượng cá hộp, thịt hộp, đạn bắn súng

trong công nghiệp

Tuy nhiên cũng phải thấy rằng điều tra chọn mẫu chỉ tiến hành trên một số mẫu nên

dùng các tham số của mẫu để suy rộng cho tổng thể tất yếu phải có những sai số nhất định

-gọi là sai số chọn mẫu Sai số này phụ thuộc vào cả cổ mẫu, phương pháp chọn mẫu và tính

đây đủ của các đơn vị trong tổng thể Vì vạy để đảm bảo độ tin cạy của số liệu khi tiến

hành điều tra cân phải xem xét khảo sát và phân tích kỹ tình hình thực tế đồng thời phải nghiên cứu và tuân thủ đây đủ những yeu cad dat ra đối với lý thuyết chọn mẫu

+ Điều tra trọng điểm: là loại điều tra không toàn bộ chỉ tiến hành ở bộ phận chủ yếu nhất trong toàn bộ tổng thể nghiên cứu Kết quả điều tra giúp ta tìm hiểu những đặc điểm

cơ bản của hiện tượng nghiên cứu Nhưng không dùng để suy rộng cho tổng thể chung

+ Điều tra chuyên đề: là loại điều tra không toàn diện, chỉ tiến hành trên một số rất Ít và thậm chí có thể chỉ ở một đơn vị của tổng thể nghiên cứu, nhưng lại đi sâu nghiên cứu nhiều khía cạnh khác nhau của hiện tượng Mục đích là nghiên cứu các nhân tố mới trong

xu hướng phát triển của hiện tượng để rút ra một số đặc điểm phục vụ cho việc nghiên cứu

hoặc chỉ đạo chung của phong trào Ví dụ: điều tra các mặt hoạt động của một đơn vị có kết

quả sẵn xuất, kinh doanh tiên tiến nhất

Cũng như điều tra trọng điểm, điều tra chuyên đề không dùng để suy rộng

Qua nội dung trên đây, cho thấy báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn tuy có những đặc điểm riêng và áp dụng trong những điều kiện nhất định Song trong thực tế chúng có thể thay thế được cho nhau Tuy nhiên không phải trong mọi trường hợp hai hình thức thu thập số liệu này đều có thể thay thế được cho nhau mà chỉ có một số trong những điều

kiệnnhất định Và cũng không phải tất cả các loại điều tra đều có thể thay thế được cho báo

cáo định kỳ mà chỉ có điều tra toàn bộ hoặc không toàn bộ nhưng phải là chọn mẫu

Chúng ta quan sát mô hình dưới đây minh hoạ sự thay thế một số chỉ tiêu trước đâythu thập từ báo cáo thống kẻ định kỳ hay bằng điều tra chuyên môn Khi thực hiện phương hướng đó cần phải nắm chắc những nguyên lý đã trình bày ở trên Hết sức tránh tình trang

ap dung may móc, tuỳ tiện, không tuân thủ theo yêu câuthực tế khách quan, không nghiên cứu đây đủ mà chỉ với mục đích là đơn giản hoá để có được số liệu, không tính đến số liệu

đó có chấp nhận được hay không

Có thể khái quát mối liên hệ giữa các hình thức thu thập số liệu thống kê theo sơ đồ 1.1

Sơ đồ 1.1 mối quan hệ giữa hai hình thức thu thập số liệu thống kê

| Thu thập số liệu thông ke :

Điều tra chuyên môn |

Điều tra không toàn bộ

¡ Điều tra toàn bộ | z 4

————~x—- |Điềutra Điêu trai - |Điêu tra

chọn I ; trọng | ¡chuyên

Ỉ Thay the ` mẫu : ¡ điểm mm đề

Khi tiến hành điều tra thống kê có thể áp dụng một trong ba cách sau đây:

- Đăng ký trực tiếp, là phương pháp ghi chép tài liệu ban đầu, trong đó nhân viên điều tra phải tiếp xúc với đơn vị điều tra trực tiếp tiến hành hoặc giám sắt việc cân đong đo đếm

để xác định mặt lượng của hiện tượng và sau đó tự ghi chép tài liệu vào phiếu điều tra

- Phống vấn là phương pháp đăng ký trong đó nhân Viên điều tra qua sự trả lời của người khác hoặc các đơn vị điều tra -

- Đăng ký qua chứng từ số sánh, tức là cách thu thập này căn cứ vào chứng từ số sánh

đã được ghi chép, lưu trữ một cách có hệ thống

Tuỳ thuộc tính chất của số liệu và mục đích của các cuộc điều tra mà áp dụng một trong

ba cách thu thập trên đây

Ví dụ : điều tra năng suất lúa ấp dụng cách thứ nhất ghi chép trực tiếp, điều tra nhu cầu bạn đọc áp dụng cách phỏng vấn, điếu tra các chỉ tiêu sản lượng tiểu thủ công nghiệp của HTX chuyên nghiệp áp dụng cách thu thập dựa theo số sánh chứng từ, tổng điều tra dân số

áp dụng kết hợp cả hình thức phỏng vấn lẫn dựa trên tài liệu ghi chép trong chứng từ số sánh.

1.2 Thực tế áp dụng hai hình thức thu thập số liệu thống kê ở nước ta trong mấy

năm qua

Trong thời kỳ nên kinh tế nước ta hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp, thống kẻ nước ta cũng áp dụng chủ yếu hai hình thức: báo cáo thống kê định kỳ và điều tra chuyên môn để thu thập số liệu, trong đó chế độ báo cáo thống kê định ky đóng vai

trò chủ yếu

Điều này thể hiện ở mức độ, phạm vi và tính chất áp dùng mỗi hình thức thu thập số

liệu kể trên trong các lĩnh vực thống kê kinh tế xã hội của đất nước

A Ở ïmh vực kinh tế

1 Đối với khu vực kinh tế quốc doanh : hầu hết các chỉ tiêu thống kê đêu được thu thập qua chế độ báo cáo định ky Hình thức điều tra chuyên môn có chăng chỉ được áp dụng để

thu thập những thông tin có tính chất đột xuất, không ồn định

Số liệu thu thập được qua chế độ báo cáo định kỳ vừa làm căn cứ để lập kế hoạch cũng

như để đánh giá hoàn thành kế hoạch của các doanh nghiệp, các ngành, vừa để tổng hợp

thành những chỉ tiêu thống kê phục vụ cho quản lý vĩ mô về mặt Nhà nước

Việc thực hiện chế độ báo cáo thống kê định kỳ mang nặng tính chất mệnh lệnh Nhà nước bao cấp về vật tư, tiền vốn, thiết bị, lao động v.v cho đơn vị và do vậy doanh nghiệp phải báo cáo đầy đủ thường xuyên moi kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của đơn vị cho Nhà nước qua ngành chủ quản hoặc các ngành chức năng Việc gửi đủ và kịp thời các

chỉ tiêu báo cáo thống kê định kỳ của đơn vị cho ngành chủ quản và các ngành chức năng

theo quy định của Nhà nước được xem là một tron những tiêu chuẩn cân thiết để đánh giá

va công nhận hoàn thành kế hoạch cho doanh nghiệp Cũng chính vì thế trong thời gian này việc thực hiện chế độ báo cáo thống kê định kỳ của các doanh nghiệp Nhà nước khá nghiêm túc và có nề nếp

4 Đổi với khu vực kinh tế tập thể : một số chỉ tiêu ấp dụng chế độ báo cáo thống kê

định kỳ như báo cáo tiến độ sản xuất, diện tích gieo trồng v.v của các hợp tác xã nông nghiệp; báo cáo giá trị tổng sản lượng, sản phẩm chủ yếu trong HTX tiểu thủ công nghiệp

V.V

Một số chỉ tiêu khác áp dụng hình thức điều tra như năng suất lúa, điều tra chăn nuôi trong nông nghiệp; lao động, thu nhập và xuất nhập vật tư chủ yếu của các HTX tiểu thủ công nghiệp; chỉ số giá trong thương nghiệp v.v

9

Trong điều tra chuyên môn cũng áp dụng hai loại (điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ - điều tra chọn mẫu), nhưng trong đóđiều tra toàn bộ được áp dụng nhiều hơn

3 Đối với khu vực kinh tế tư nhân (bao gồm cả kinh tế cá thể và kinh tế hộ gia đình) thì

áp dụng chủ yếu điều tra chuyên môn, nhưng trong đó điều tra toàn bộ vẫn được sử dụng rộng rãi hơn

R Ở các lĩnh vực đổi sống, văn hoá, y tế xã hội

Số chỉ tiêu thống kê ở lĩnh vực này ấp dụng trong thực tế còn ít, không tương ứng với các chỉ tiêu kinh tế,

Các chỉ tiêu thống kê thực tế đã áp dụng hàng năm chủ yếu dựa vào chế độ báo cáo như: Số trường lớp, số học sinh, giáo viên phổ thông ( thống kê giáo dục ); số y, bác sĩ, giường bệnh, bệnh viện, bệnh xá ( thống kê y tế ), số rạp chiếu bóng, đội văn công, số chỗ ngồi, lượt người xemv.v.(thống kê văn hoá )

Cùng với chế độ báo cáo, điều tra chuyên môn được áp dụng cho các chỉ tiêu thống kê

ở lĩnh vực nây không nhiều nhưng khá ổn định như: Điều tra thu nhập của hộ gia đình; điều tra dân sốv.v

Tóm lại: Trong thổi kỳ kế hoạch hoá tập trung bao cấp ở nước ta thông kê áp dụng chủ yếuhai hình thức thu thập số liệu : báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn ở các đơn vị quốc doanh, các cơ quan tổ chức nhà nước, các trường học bệnh viện có tới 90% số lượng

chỉ tiêu thống kê áp dụng hình thức chế độ báo cáo; còn ở khu vực hợp tác xã cũng gần tới 50%

Trong điều tra chuyên môn phần lớn là áp dụng điều tra toàn bộ Điều tra chọn mẫu cũng được áp dụng từ lau nhưng phạm vi còn hạn chế

Phần thứ hai

XÂY DUNG CAN CU VÀ XÁC ĐỊNH PHAM VI AP DUNG CHE ĐỘ BAO CAO ĐỊNH KỲ VÀ ĐIỀU TRA CHUYÊN MÔN DE THU THAP SO LIU THONG KE TRONG

ĐIỂU KIỆN ĐỔI MỚI CƠ CHẾ

2.1 Một số phương pháp phan tổ các chỉ tiêu thống kê kinh tế xã hội làm căn cứ cho

việc áp dụng cho hai hình tthức thu thập số liệu

Các chỉ tiêu thống kê có thể được tiến hành phân tổ theo nhiều tiêu thức khác nhau với các mục đích nghiên cứu khác nhau Trong phần này chỉ trình bày một số phân tổ chủ yếu nhất có liên quan đến việc lựa chọn hình thức thu thập tài liệu là báo cáo thống kê định kỳ hay điều tra chuyên môn; trong đó dùng loại điều tra toàn bộ hay không toàn bộ Các phân

tổ chủ yếu đó là: Phan theo tính chất ồn định về thời gian của thông tin; phân theo đặc điểm

về nguồn số liệu khi thu thập; phân theo tính chất hạch toán và số lần thu thập; phân theo lĩnh vực hoạt động; phân theo đối tượng thu thập và ngành kinh tế quốc dân

1 Phân theo tính chát ổn định về thời gian của thông tín sẽ có:

+ Những chỉ tiêu thống kê thu thập tổng hợp theo định kỳ bao gồm những loại gắn liền với định kỳ thời gian ( tháng, quý, năm ) như: chỉ tiêu sản phẩm công nghiệp, doanh thu

bán hàng trong thương nghiệp, khối lượng hàng hoá luan chuyển trong giao thông vận tải

v.v hoặc những chỉ tiêu chỉ thu thập, tổng hợp số liệu vào những thời điểm hoặc thời nào

đó trong năm nhưng được lặp đi lặp lại đều đặn qua các năm có tính chất chu kỳ như các chỉ tiêu kết quả điều tra din lợn đến 1/4, điều tra năng suất và sản lượng lúa theo các vụ; điều tra đời sống nông dân và công nhân viên chức vào 6 tháng đầu năm và 6 tháng cuối

nam vv

+ Những chỉ tiêu thống kê thu thập, tổng hợp không theo định kỳ, bao gồm:

- Những loại chỉ tiêu thu thập, tổng hợp có quy mô lớn gồm nhiều ngành kinh tế hoặc phức tạp và có nhiều tiêu thức như: các chỉ tiêu trong tổng kiểm kê đánh giá lại tài sẵn

cố định, tổng điều tra năng lực sản xuất của xí nghiệp công nghiệp; các chỉ tiêu phải thu

thập tổng hợp từ nhiều lĩnh vực như các chỉ tiêu kết quả tổng điều tra dân số, các chỉ tiêu số lượng và chất lượng cần bộ KHKT, các chỉ tiêu phần ánh cơ sở vật chất, điều kiện tự nhiên

II

địa lý và có đặc điểm là ít thay dổi qua các năm như: diện tích đất nông nghiệp, làm

nghiệp, đường sắt, đường sông vv Những chỉ tiêu loại nhiều năm mới thu thập một lần

- Những chỉ tiêu thu thập, tổng hộp có tính chất đột xuất do hiện tượng bất thường xẩy ra như tthiệt hai do bão lụt, tinh hình sâu bệnh của lúa, dịch bệnh trong nhân dân hoặc

do yêu cầu cấp thiết nào đó phải thu thập để cung cấp bổ sung thông tin hoặc làm căn cứ

kiểm tra, đánh giá số liệu đã có như: các chỉ tiêu về kinh tế và đời sống của các hộ gia đình

nông thôn, các chỉ tiêu phản ánh tình hình thực hiện các biện pháp tránh thai, thực hiện

sinh để có kế hoạch và kế hoạch hoá gia đình v v

Trên đây là phương pháp phân tổ rất quan trọng nó là một trong những căn cứ chủ yếu cho việc xác định hình thức thu thập số liệu Theo cơ chế mới sẽ có hàng loạt các chỉ tiêu thống kê chuyển từ hình thức thu thập theo địng kỳ sang hình thức thu thập không định kỳ

và đó cũng chính là tiến hành giảm bớt khối lượng công việc thu thập số liệu và chuyển một phần từ chế độ báo cáo định kỳ sang điều tra chuyên môn Cụ thể sẽ được trình bày ở

mục 2 của phần này

2 Phan theo dic diểm của nguồn số liệu và cách thức tiến hành thu thập sẽ có;

+ Các chỉ tiêu thu thập, tổng hợp phải dựa trên cơ sở số liệu đã được theo dõi ghi chép cập nhật hàng ngày một cách có hệ thống qua chứng từ sổ sách Ví dụ: Chỉ tiêu sản xuất tiêu thụ sẵn phẩm của xí nghiệp công nghiệp phải dựa trên kết quả số liệu ghi chép trong phiếu xuất kho, các chỉ tiêu về khối lượng hàng hoá luân chuyển và vận chuyển trong ngành giao thông vận tải phải dựa trên số liệu theo đối hàng ngày v v các trường hợp này gọi chung là: các chỉ tiêu thu thập qua nguồn số liệu có trong chứng từ số sách theo dõi

+ Các chỉ tiêu dựa trên cơ sở số liệu được xác định đánh giá bằng trực tiếp quan sắt, cân đong, đo đếm tại thời điểm thu thập số liệu v v Ví dụ: các chỉ tiêu phần ánh hiện trang

của thiết bị máy móc, các chỉ tiêu năng suất và sẩn lượng lúa trong nông nghiệp v v Trường hợp thứ hai gọi chung là: các chỉ tiêu thu thập qua nguồn số liệu được xác định trực tiếp

3 Phan theo diều kiện hạch toán và yêu cầu về số lần thu thập, tổng hợp số liệu sẽ có: + Các chỉ tiêu có điều kiện hạch toán thuận tiện, bảo đảm độ chính xác và thực hiện nhiều lần thu thập trong một năm như : Chỉ tiêu giá trị tổng sẵn lượng công nghiệp, doanh thu bán hàng trong thương nghiệp

+ Các chỉ tiêu có điều kiện hạch toán phức tạp hơn và khó chính xác hơn như : một số chỉ tiêu phẩn ánh kết quả hoạt động tài chính, các chỉ tiêu về năng suất chất lượng và hiệu

quả v v hoặc các chỉ tiêu cần thực hiện một năm một lần như danh mục xí nghiệp công nghiệp, màng lưới thương nghiệp

4 Phân loại các chỉ tiêu theo lĩnh vực sẽ có :

+ Các chỉ tiêu thuộc lĩnh vực kinh tế, tức là gồm: những thông tin phản ánh tình hình và ket quả của quá trình hoạt động sẵn xuát, kinh doanh và dịch vụ thuộc các ngành sản xuất vat chất như : các chỉ tiêu thống kê về sẵn xuất công nghiệp, các chỉ tiêu sản xuất nông

nghiệp, xây dựng cơ bản v v

+ Các chỉ tiêu thống kê thuộc lĩnh vực đời sống văn hoá, xã hội như :thống kê dân số, lao động xã hội, thống kê mức sống của công nhân viên chức và nông dân, thống kê văn

hoá, y tế, giáo dục, thể dục thể thao, thống kê tình hình trật tự xã hội v v

5 Phan tổ các chỉ tiêu thống kê theo dối tượng thu thập số liệu

Cách phân tổ này được tiến hành trên cơ sở thông tin đã được chia thành hai nhóm :

Các chỉ tiêu thống kê kinh tế và các chỉ tiêu thống kê đời sống văn hoá xã hội như đã trình

độ báo cáo đối với nhà nước

+ Các doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần v v Loại doanh nghiệp này có trình độ hạch toán tuy kém doanh nghiệp nhà nước nhưng cũng được xếp vào loại khá Còn điều kiện để loại doanh nghiệp này nhất là doanh nghiệp tư nhân thực hiện chế độ báo cáo đối với nhà nước thì rất ít

+ Các hợp tác xã và đội sản xuất : Loại đối tượng này có trình độ hạch toán thấp hơn

doanh nghiệp tư nhân nhưng lại có điều kiện ràng buộc để họ thực hiện chế độ báo cáo với

cấp trên nhiều hơn Tất nhiên sự ràng buộc này không bằng các doanh nghiệp nhà nước

+ Hộ gia đỉnh và các loạt đối tượng khác còn lại : Loại đối tượng thứ ba này vừa có trình độ hạch toán thấp vừa có ít những điều kiện ràng buộc thực hiện chế độ báo cáo đối với cấp trên nhất,

13

6 Phan tổ các chỉ tiêu thống kê kinh tế theo các ngành kùnh tế và trong tùng ngành

phân theo các ngành cấp hai

Cách phân tổ thứ 6 chỉ đặt ra riêng cho các chỉ tiêu thống kê kinh tế và thực tế nó đã đượctiến hành thường xuyên khi tổng hợp số liệu thông kê hàng năm của ngành thống ke Trung ương cũng như các địa phương ( xem Niên giám thống kê hoặc số liệu báo cáo hàng

năm )

2.2 Van dụng kết hợp những phương pháp phân tổ các chỉ tiêu thống kê để lựa chọn

hình thức thu thập số liệu thích hợp cho các chỉ tiêu đó

Xuất phát từ những nhu câu thông tin cần thiết và điều kiện thực tế có khả năng thu thập được, trên cơ sở vận dụng kết hợp các phương pháp phân tổ thống kê như đã trình bày

ở trên, có thể đi đến những kết luận về căn cứ lựa chọn các hình thức thu thập số liệu như sau:

1 Các chỉ tiêu thống kê thu thập và tổng hợp theo định kỳ

A_ Trong lĩnh vực thống ke kính tế

1 Các chỉ tiêu thống kê từ nguồn số liệu có trong số sách chứng từ, có điều kiện hgạch toán thuận tiện, nội dung khá ổn định và được tiến hành thu thập tổng hợp nhiều lần trong mot năm thi đối với :

- Doanh nghiệp nhà nước sẽ áp dụng chế độ báo cáo định kỳ

-_ Doanh nghiệp tư nhân công ty trách nhiệm hữu hạn v v sẽ áp dụng chế độ báo cáo định kỳ hoặc hình thức điều tra chuyên môn ( gồm cả điều tra toàn bộ và không toàn bộ ) -_ Hợp tác xã và tổ,đội sẵn xuất sẽ áp dụng chế đó báo cáo định kỳ hoặc điều tra chuyên môn ( gồm cả điều tra toàn bộ và không toàn bộ )

Hộ gia đình và các đối tượng khác còn lại sẽ áp dụng điều tra chuyên môn nhưng chỉ điều tra không toàn bộ

2 Các chỉ tiêu thống kê thu thập từ nguồn số liệu có trong số sách chứng từ nhưng có điều kiện heạch toán phức tạp hơn và một năm.chỉ thu thập, tổng hợp mọi lần thì đối với :

- Cả 3 loại đối tượng : Doanh nghiệp nhà nước; doanh nhgiệp tư nhân; hợp tác xã và

đội sản xuất déu sẽ áp dụng cả chế độ báo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn ( gồm có điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ ) Tuy nhiên mỗi đối tượng trên đây sẽ áp dụngbáo cáo định kỳ và điều tra chuyên môn, ap dụng điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ ở các mức độ khác nhau Điều này sẽ được cụ thể khi xây dựng hệ thống chỉ tiêu

- Hộ gia đình và các đối tượng khác còn lại sẽ 4p dụng hình thức điều tra và chỉ là điều tra không toàn bộ

3 Các chỉ tiêu thu thập qua nguồn số liệu được xác định trực tiếp thì đối với:

- Cã 3 loại đối tượng : Doanh nghiệp nhà nước: doanh nghiệp tư nhân và công ty trách nhiệm hữu hạn: hợp tác xã và đội sản xuất áp dụng một hình thức thu thập số liệu là điệu tra chuyên môn; Trong đó có cả điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ

-_ Hộ gia đình và các đối tượng khác còn lại cũng chỉ áp đụng điều tra không toàn bộ B.Trong lĩnh vực đời sống-văn hoá, xã hôi

1 Các chỉ tiêu thống kê thu thập từ nguồn số liệu có trong số sách chứng từ, có điều

kiện hạạch toán thuận tiện, có nội dung biểu mâu và chỉ tiêu tương đối ồn định và trong một năm sẽ thu thập tổng hợp nhiều lân thì đối với : -

- Các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, các trường học, bệnh viện sẽ áp dụng chế độ báo cáo định kỳ

-_ Hộ gia đỉnh và các đối tượng khác còn lại sẽ áp dụng hình thức điều tra không toàn

bộ

2 Các chỉ tiêu thống kê thu thập qua nguồn số liệu có trong số sách chứng từ nhưng h&ạch toán phức tạp hơn và một năm chỉ thực hiện thu thập, tổng hợp mội lần thì đối với : -_ Các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, các trường học, bệnh viện sẽ ấp dụng chế độ báo cáo định kỳ hoặc điều tra chuyên môn ( gồm cả điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ)

Hộ gia đình và các đối tượng khác còn lại sẽ áp dụng điều tra không toàn bộ

3 Các chỉ tiêu thu thập qua nguồn số liệu được xác định trực tiếp thì đối với :

- các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước các trường học, bệnh viện .sẽ áp dụng hình thức điều tra chuyên môn ( gồm cả điều toàn bộ và điều tra không toàn bộ )

- Hộ gia đình và các đối tượng khác chỉ áp dụng hình thức điều tra không toàn bộ

2 Cac chi tiéu thu thập, tổng hợp không định kỳ

Đối với các loại chỉ tiêu thu thập, tổng hợp không định kỳ thi không cần thiết phải căn

cứ vào nội dung chỉ tiết theo một số tiêu thức phân tổ như các chỉ tiêu thu thập, tổng hợp cô định kỳ ( nói ở mục 1 ) Vĩ đối với loại chỉ tiêu thu thập, tổng hợp không định kỳ chỉ áp

dụng một hình thức thu thập số liệu là bằng điều tra chuyên môn Tuy nhiên trong điều tra chuyên môn có cả điều tra toàn bộ và điều tra không toàn bộ nên cũng cân phân biệt như

sau :

~ Đối với các loại chỉ tiêu có quy mô thu thập khá lớn, mức độ tổng hợp có quy mô lớn

và vừa, chỉ phí tương đối tốn kém và đặc biệt là thời kỳ điều tra nhiều năm sẽ tiến hành một lần thì chủ yếu là áp dụng hình thức điều tra toàn bộ Đồng thời cũng có một số trường hợp chỉ tiêu thống kê chỉ cần thu thập qua một số đối tượng là có thể suy rộng được thì vẫn có

thể vận dụng điều tra không toàn bộ để đảm bảo nhanh, gọn, tiết kiệm chỉ phí

- Đối với các loại chỉ tiêu thu thập, tổng hợp có tính chất đột xuất kể cả trường hợp do hiện tượng bất thường xẩy ra, kể cả những trường hợp do yêu cầu bổ sung thông tin, kiểm

tra số liệu đã có, nghiên cứu một vấn đề nào đó, do có yêu cầu ngoài dự kiến đều áp dụng hình thức thu thập số liệu không toàn bộ

Có thể khái quát nội dung trên đây theo sơ đồ xác định căn cứ lựa chọn hình thức thu thập số liệu thống kê cho mỗi loại chỉ tiêu như sau ( xem sơ đồ 2.1 )

Sơờđồ 2.1 Sơ đồ xác định hình thúc thu thập số liệu cho mỗi loại chỉ tiêu thống kê

nhỏ

Có điều kiện hạch | Có điều kiện hạch toán thuận lợi và toán khó khăn tiến hành nhiều | hơn và tiến hành lân trong 1 năm | 1 lần trong 1 năm

- HTX va doi (Nhu trên) (Như trên (Như (Như trên) | (Như

- Hộ gia đình PTKTB ĐTETB ĐTKTB | (Như trên) | (Như