Đổi mới cơ chế quản lý doanh nghiệp nhà trước trong lĩnh vực sản xuất 2

Trong cơ chế thị trường, lợi nhuận chính là động lực để kích thích các hoạt động xuất bản, song mục tiêu Từ nhận thức trên đây, cùng với quá trình chuyển đổi nên kinh tế sang hoạt động t

HOC VIEN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

TỔNG LUẬN KHOA HỌC

ĐỀ TÀI CẤP BỘ NĂM 2000 - 2001

DOI MOI CO CHE QUAN LY DO! VOI DOANH NGHIỆP

NHẰ NƯỚC TRONG LĨNH Vực XuấT BảN

Cơ quan chủ trì _: Phân viện Báo chí và Tuyên truyền Chủ nhiệm đề tài : TS ĐOÀN PHÚC THANH

Thư ký để tài =: PGS TS TRAN VAN HAI

4343 TK

HA NOI, 2002 Lu lAlos

P8S.TS Phạm (uang Huấn - Ban đổi moi quản lý toanh nghiệp Trung t0ng

T.§ Đồng Văn Phường - Khoa quản lý kinh tế, Phân viện Báo chí và Tuyên

truyền

T.S Vi Manh Chu - Cục Xuất hắn, Bộ văn hoa thông tin

Th.S Vũ Bắc Độ - Khoa Quản tý kinh tế, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền Th.S Trần Băng Hanh - Khoa Xuất ban, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền

CN Tran Ngoc Quyên - Khoa Quản lý kinh tế, Phân viện Bao chi va Tuyên

MUC LUC

Chương 1 Đặc điểm doanh nghiệp xuất bản trong cơ chế thị trường

định hướng XHCN

I Van dé doanh nghiệp hoá hoạt động xuất bản trong cơ chế thị trường

Il Đặc điểm của các doanh nghiệp xuất bản trong cơ chế thị trường

Ill Đặc điểm của các doanh nghiệp xuất bản ở nước ta

Chương 2 Thực trạng quản lý nhà nước đối với doanh nghiệp xuất bản

trong thời gian qua

thời gian qua

Chương 3 Các giải pháp đổi mới quản lý nhà nước nhằm nâng cao

hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp xuất bản

bản

doanh của các doanh nghiệp xuất bản

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cũng như các loại hàng hoá khác, xuất bản phẩm được cấu thành bởi những yếu tố vật chất, có nguồn gốc từ các ngành sẵn xuất vật chất và nhằm mục đích thoả mãn như cầu văn hoá - tỉnh thần của con người Vì thế các cơ sở sản xuất trong ngành xuất bản phải thực hiện hạch toán kinh tế nhằm tiết kiệm các yếu tố đầu vào để giảm giá thành, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời xuất phát từ nhu cầu thị trường để lựa chọn và quyết định phương án sẵn xuất kinh đoanh có hiệu quả

Tuy nhiên xuất bản phẩm lại là một loại hàng hoá đặc biệt Tính chất đặc biệt đó thể hiện ở chỗ giá trị và giá trị sử dụng của xuất bản phẩm có đặc điểm lâu bền, lan toả, vì thế việc khẳng định giá trị của xuất bản phẩm phải sau một thời gian sử dụng tương đối dài Điều quan trọng hơn là giá trị của xuất bản phẩm không phải đơn thuần là giá trị vật chất mà là những giá trị tỉnh thân tư tưởng Những giá trị ấy được kết tỉnh từ lao động trí tuệ giàu tính sáng tạo của người sản xuất ra chúng Vì thế nhu cầu thị trường không thể là tiêu chí quyết định để đánh giá giá trị đích thực của xuất bản phẩm Trong cơ chế thị trường, lợi nhuận chính là động lực để kích thích các hoạt động xuất bản, song mục tiêu

Từ nhận thức trên đây, cùng với quá trình chuyển đổi nên kinh tế sang hoạt động theo cơ chế thị trường định hướng XHCN,các doanh nghiệp xuất ban nước ta đã từng bước đổi mới tổ chức sản xuất, tổ chức quản lý nhằm hạ giá thành sản phẩm, tăng thu lợi nhuận, tăng tích luỹ để tái sản xuất mở rộng, cải thiện đời sống người lao động và giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước Một số doanh nghiệp - nhất là các doanh nghiệp có lợi thế về thị trường- đã đứng vững được trong cơ chế mới Nhưng một số doanh nghiệp khác nếu thực hiện hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường thì không thể tồn tại được Vì thế phải đổi mới cơ chế quản lý của nhà nước sao cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực xuất bản một mặt phải thực hiện hạch toán kinh tế và kinh doanh

XHCN; mat khac phục vụ tốt nhất cho mục tiêu văn hoấ, tỉnh thân của hoạt động

xuất bản

Để có thể đổi mới cơ chế quản lý đối với các doanh nghiệp theo các mục tiêu trên đây, trước hết cần phải cơ cấu và phân định lại các nhà xuất bản Bởi vì,

với 44 nhà xuất bản hiện có, việc xác định nhà xuất bản nào là đơn vị sự nghiệp

có thu, nhà xuất bản nào là doanh nghiệp vẫn chưa rõ ràng và chính xác Riéng đối với các đoanh nghiệp xuất bản, vấn đề phân định doanh nghiệp kinh doanh

và doanh nghiệp công ích vẫn chưa hợp lý

Đề tài sẽ thực hiện các nhiệm vụ vừa cơ bản vừa cấp bách trên đây

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những nãn gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu tạo lập cơ sở

lý luận và thực tiễn nhằm đổi mới hoạt động của các nhà xuất bản trong cơ chế thị trường Đồng thời đã có một số để tài, bài viết triển khai các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế- xã hội của các nhà xuất bản Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu như sau:

- “Những định hướng, sắp xếp và phân hạng các doanh nghiệp của ngành văn hoá thông tin”: Tham luận hội thảo khoa học của Nguyễn Gia Trường, năm

Như vậy, việc nghiên cứu phân loại các nhà xuất bản và đổi mới cơ chế

quản lý đối với bộ phận doanh nghiệp trong lĩnh vực xuất bản ở nước ta chưa được đầu tư thảo đáng

3 Mục tiêu nghiên cứu:

Đây là loại đề tài nghiên cứu tổng kết thực tiễn hoạt động của DNXB trong

cơ chế thị trường và cơ chế quản lý của Nhà nước đối với DNXB Vì thế mục tiêu nghiên cứu của đề tài bao gồm:

- Xác định các tiêu chí cần thiết để phân loại các nhà xuất bản hiện nay

- Trên cơ sở đánh giá thực trạng cơ chế quản lý đối với các doanh nghiệp xuất bản, nghiên cứu cơ chế quản lý của Nhà nước nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất kinh đoanh của các doanh nghiệp xuất bản

CHƯƠNG 1 ĐẶC ĐIỂM DOANH NGHIỆP XUẤT BẢN TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

I VẤN ĐỀ DOANH NGHIỆP HOÁ HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG

Xuất bản là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hoá - tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến xuất bản phẩm đến nhiều người Về bản chất, xuất bản là hoạt động truyền bá các giá trị văn hoá xã hội Đó là khâu tiếp nối của sáng tác, nâng cao, nhân rộng các giá trị văn hoá và mang nó đến quảng đại quần chúng trong

xã hội

Xuất bản là một quá trình hoạt động nối tiếp, đồng bộ và hoàn chỉnh gồm

ba khâu: biên tập, in và phát hành các loại xuất bản phẩm trong xã hội Do vậy, xuất bản là một tổ hợp hoạt động vừa là hoạt động văn hoá tỉnh thân, vừa là một hoạt động sản xuất vật chất và lưu thông Đáp ứng những nhu cầu văn hoá - tư tưởng là mục đích cao nhất của hoạt động xuất bản Việc tổ chức sản xuất lưu thông các xuất bản phẩm là phương thức, phương châm của hoạt động này

Trong điều kiện nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, xuất bản phẩm được phân phối, lưu thông trên thị trường đưới hình thức mua bán như một hàng hoá Song, giá cả mua bán của nó là giá kế hoạch do Nhà nước ấn định Mọi yếu tố sản xuất cả đầu vào và đầu ra của quy trình sản xuất xuất bản phẩm đều do Nhà nước bao cấp Do đó, việc tổ chức quản lý các đơn vị xuất bản về thực chất được thực hiện như các cơ quan sự nghiệp của Nhà nước, của Đảng và các đoàn thể

Nó hoàn toàn không phải là các đơn vị kinh tế cơ sở (trừ một số đơn vị thuộc ngành in) Bởi thế, nó không hoạt động theo các quy luật kinh tế, mà thuần tuý là các cơ quan làm công tác tư tưởng - văn hoá của Đảng và Nhà nước Sản phẩm

xuất bản, nhìn về hình thức thì giống hàng hoá, nhưng về thực chất lại không phải là hàng hoá

Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thị trường xuất bản phẩm cũng được hình thành và phát triển Sách và xuất bản phẩm xuất hiện trên thị trường dưới hình thức hàng hoá đích thực Có nghĩa là, xuất bản phẩm không chỉ có hình thức giống như hàng hoá, được mua bán như hàng hoá mà nó phải "được sản xuất” ra với tư cách là hàng hoá, tức quá trình tổ chức sản xuất, lưu thông phải được thực hiện theo quy luật sản xuất hàng hoá, quy luật của nền kinh tế thị trường Như vậy, hoạt động xuất bản tất yếu phải trở thành hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hoá Các đơn vị tham gia hoạt động xuất bản: các nhà xuất bản, nhà máy in, cơ quan phát hành trở thành các doanh nghiệp, các đơn vị kinh tế cơ sở của nền kinh tế thị trường

Hoạt động xuất bản tất yếu có tính kinh doanh thương mại, bởi các lý do sau: Mục đích của hoạt động xuất bản là làm ra các sản phẩm để phổ biến, truyền bá cho nhiều người, đó không phải là quá trình sản xuất tự cấp tự túc cho nhu cầu cá nhân mà là để phục vụ nhu cầu xã hội Việc sản xuất xuất bản phẩm được tiến hành trên cơ sở phân công lao động xã hội và lao động được chuyên môn hoá cao Những người làm ra xuất bản phẩm là những người sản xuất chuyên nghiệp, có chuyên môn riêng Những người này chỉ thông qua trao đổi sản phẩm lao động với xã hội mà thu được tư liệu tiêu đùng cần thiết để duy trì cuộc sống Nói cách khác, anh ta chỉ có thể thoả mãn nhu cầu đời sống cá nhân bằng cách thông qua sự đáp ứng nhu cầu của xã hội

Trong nên kinh tế thị trường, có nhiều thành phần kinh tế với nhiều hình thức sở hữu khác nhau tham gia vào hoạt động xuất bản Các chủ thể sản xuất với những lợi ích kinh tế khác nhau tham gia hoạt động xuất bản làm phát triển sản xuất và trao đổi hàng hoá xuất bản phẩm

Xuất bản là hoạt động vật chất hoá, xã hội hoá các tác phẩm văn hoá tỉnh thần Để làm điều đó, xuất bản đòi hỏi những chỉ phí vật chất không nhỏ Để duy trì và phát triển được nó phải có sự hạch toán đầu vào, đầu ra, để có thể lấy thu

bù chi và phát triển.

Do đó, trong cơ chế thị trường, xuất bản phẩm tất yếu mang tính chất hàng hoá Nó có khả năng và đồi hỏi phải được thực hiện giá trị hàng hoá thông qua trao đổi bằng tiền tệ Xuất bản phẩm trở thành đối tượng của hoạt động kinh đoanh thương mại Hoạt động xuất bản trở thành hoạt động mang tính chất kinh doanh thương mại

Xuất bản đã có bước phát triển mạnh mẽ trong nền kinh tế hàng hoá và cuộc cách mạng khoa học công nghệ Kinh tế hàng hoá đã biến sách và xuất bản trở thành một pương tiện thông tin đại chúng sớm nhất và có hiệu quả cao trong

sự nghiệp truyền thông của nhân loại Nó đã phát triển rất nhanh kể từ khi phát minh bản ¡n rời lần đầu tiên ở Trung Quốc và sau đó tại Đức Sự ra đời của công nghệ điện tử nhân bản, việc sản xuất sách được máy tính trợ giúp và gần đây nhất là Internet, tất cả đã tác động sâu sắc đến xuất bản, làm cho nó trở thành

một ngành công nghiệp hiện đại, góp phần to lớn vào sự phát triển kinh tế của các nước phát triển Nhiều nhà nghiên cứu ở các nước tư bản đã khẳng định vị trí đóng góp của ngành xuất bản trong hoạt động xuất bản Philip G.Altbach và Damtew Teferra trong cuốn "Xuất bản và phái triển" đã khẳng định: "Xuất bản vừa là một nghệ thuật, vừa là một ngành kinh doanh Nếu muốn tồn tại, xuất bản phải hoạt động trên nguyên tắc kinh doanh xuất bản vừa thực sự liên quan đến

ý tưởng và truyền thông, lại vừa thực sự liên quan đến lợi nhuận, đặc biệt trong điều kiện của các nước đang phát triển"0),

Như vậy, trong xã hội văn mình hiện đại có tồn tại cơ chế thị trường, sẵn

phẩm của hoạt động xuất bản sách luôn mang trong mình thuộc tính thương mại,

nó tồn tại như một loại hàng hoá Hoạt động xuất bản là hoạt động sản xuất kinh doanh hàng hoá

Tuy nhiên, xuất bản là một tổ hợp hoạt động phức tạp mà có những bộ phận sản xuất vật chất (công nghiệp im, nhân bản điện tử, công nghệ truyền thông buôn bán sách), vừa có bộ phận sản xuất tinh thần (biên tập, biên soạn, quản lý xuất bản ) nên tính chất kinh doanh thương mại, việc doanh nghiệp hoá diễn ra ở mỗi khâu xuất bản rất khác nhau, quy luật kinh tế tác động không giống nhau Nếu ở các cơ sở in, việc tổ chức sản xuất kinh doanh hoàn toàn tuân

© Philip G.AltBach va Deamtew Teferra: "Xuat ban va phat triển" Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 1999, tr 20 - 21

theo quy luật kinh tế thị trường, quy luật sản xuất vật chất, thì khâu biên tập-và phát hành sách lại không thể như vậy Biên tập sách thực hiện theo quy luật sáng tạo tỉnh thần, chịu sự chi phối chủ yếu của các quy luật văn hoá - tưởng, vì mục tiêu văn hoá tỉnh thần của xã hội Phát hành vừa là công việc buôn bán sách, vừa là người truyền bá văn hoá, người tuyên truyền của Đảng Phát hành sách vừa phải tuân theo quy luật của thị trường, lại vừa là nhân tố chủ động điều tiết thị trường Phát hành sách cần phải đáp ứng những nhu cầu văn hoá tính thần đúng đắn, đa dạng của công chúng, nhưng không được chạy theo quần chúng, chiều theo những thị hiếu thấp hèn, những nhu cầu phi văn hoá của công chúng

Nó còn phải chủ động xây dựng, phát triển những thị hiếu lành mạnh, cao đẹp, thị trường văn hoá tốt đẹp, hướng con người vươn tới giá trị chân, thiện, mỹ

Mặt khác, cũng cần nói thêm, dù trong cơ chế thị trường, không phải tất cả - các loại xuất bản phẩm, các loại sách đều có thể trở thành hàng hoá Bởi lẽ, có những xuất bản phẩm, loại sách phải dày công nghiên cứu, biên soạn, thậm chí phải huy động rộng lớn năng lực trí tuệ, tỉnh thần của xã hội mới hoàn thành được Những xuất bản phẩm đó không thể trao đổi ngang giá trên thị trường Nếu cần bán thì giá cả thường thấp hơn rất nhiều lượng giá trị của loại sách đó Dù mua bán, loại sách đó thực chất không thể là hàng hoá Nó không thể được làm

ra theo sự điều tiết của quy luật kinh tế thị trường Thông thường, những loại xuất bản phẩm này rất quan trọng đối với đời sống văn hoá xã hội, làm nén tang cho nên văn hoá mỗi đân tộc: xây dựng hệ tư tưởng, bảo tồn các giá tï† văn hoá truyền thống thể hiện bản sắc dân tộc v.v Trong cơ chế thị trường, nhiều kiệt tác văn học nghệ thuật cũng rơi vào tình trạng tương tự Các nghệ sĩ vĩ đại lao

tâm khổ tứ làm ra các kiệt tác nghệ thuật Đó là các giá trị văn hoá vượt thời đại luôn sống mãi cùng nhân loại Chúng cũng không thể có sự trao đổi ngang giá trên thị trường Đa số các kiệt tác nghệ thuật giá trị của nó không bộc lộ ngay, không thể nhận rõ trong "chốc lát", nó sẽ ngày càng vĩ đại với thời gian Song, cơ chế thị trường đòi hỏi việc trao đổi hàng hoá không được chờ đợi, phải định giá ngay, bán hết, quay vòng vốn nhanh mới có lãi Bởi vậy mà cơ chế này thường đối lập với các sáng tạo văn hoá văn nghệ chân chính, với các kiệt tác nghệ thuật Người nghệ sĩ cần tiền để có thể tồn tại trong cơ chế thị trường, song quy luật

sáng tạo nghệ thuật không cho phép họ chạy theo đồng tién, họ không thể sống

và sáng tác vì tiền

Do vậy, trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không bắt buộc tất cả mọi khâu xuất bản, mọi loại sách phải trở thành hàng hoá, mọi đơn vị xuất bản đều phải doanh nghiệp hoá Theo kinh nghiệm của Trung Quốc, chỉ những đơn vị và ngành nào mà những giá trị hàng hoá xuất bản nhất trí với giá

cả thị trường thì có thể doanh nghiệp hoá; nếu giá trị hàng hoá không nhất trí với giá cả thị trường, cao hơn nhiều so với giá cả thị trường (hoặc số lượng in quá ít, hoặc do lao động biên soạn phức tạp, có tính sáng tạo nhiều) thì không thể doanh nghiệp hoá, bởi vì thứ "sản xuất" như vậy không thể lấy thị trường làm môi giới

để tự trang trải lỗ lãi (Theo Cai Junshey: "ý nghĩa tích cực và tiêu cực cửa hàng hoá hoá sản phẩm văn hoá - tài liệu thông tin khoa học xã hội, 1998, số TN 98-

40)

Ngày nay, chúng ta đang xây đựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Hoạt động xuất bản sách phải phục vụ cho sự nghiệp kinh tế, góp phần thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bang, dan chi, van minh, tiến lên chủ nghĩa xã hội Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, việc sản xuất xuất bản phẩm từ đầu đến cuối không thể tách rời phạm trù sản xuất hàng hoá và tiền tệ Thù lao của những người làm xuất bản thu được từ xã hội, nhờ đó mà cải thiện đời sống và phát triển sự nghiệp của mình cũng là tiền tệ Tất cả những người tham gia sản xuất xuất bản phẩm, cho dù sản phẩm cụ thể của họ có là hàng hoá hay không, có hình thức hàng hoá hay không, đều có quan

hệ chặt chế với kinh tế hàng hoá và thị trường Trong cơ chế thị trường, hoạt động xuất bản mang tính xã hội hoá cao, không thể dùng cơ chế bao cấp của Nhà nước để Nhà nước hoá các hoạt động xuất bản bởi các lý do sau:

Thứ nhất, quá trình vật chất hoá, xã hội hoá các giá trị văn hoá tỉnh thần đòi hỏi chỉ phí rất tốn kém Ngân sách Nhà nước sẽ không thể có khả năng thoả mãn mọi nhu câu đa dạng của nhân dân về đời sống văn hoá, về các loại xuất bản phẩm cho mọi đối tượng bạn đọc Nhà nước hoá tức là "tự trói tay mình" trên mọi lĩnh vực hoạt động xuất bản

Thứ hai, nếu không đưa sản phẩm xuất bản vào thị trường, không có sự điều tiết của thị trường, các xuất bản phẩm chỉ được lựa chọn và cung cấp một chiêu từ trên xuống nên thường đơn diệu, cứng nhắc Chỉ có một số loại sản phẩm cung cấp cho mọi đối tượng tiêu dùng Thị hiếu và nhu cầu văn hoá nhiều mặt của nhân dân không được đáp ứng, tạo điều kiện cho các hoạt động xuất bản trái phép, chạy theo lợi nhuận thuần tuý nảy nở

Thứ ba, các nhà sáng tạo xuất bản phẩm (kể cả nhà văn, biên tập viên, nhà xuất bản) bị "công chức hoá", không có động lực sáng tạo Sản phẩm của họ bị

"công thức hoá" bởi phải sáng tao theo đơn đặt hàng có định chuẩn vẻ nghệ thuật (học thuật) và thời hạn hoàn thành Cơ chế bao cấp của Nhà nước sẽ thúc đẩy việc cho ra đời hàng loạt xuất bản phẩm giống nhau, ít có sự sáng tạo độc đáo, không kích thích những nhân tài xuất bản nảy nở

Do đó, cùng với việc đổi mới cơ chế kinh tế, cơ chế và phương thức hoạt động xuất bản cũng phải thay đổi Xuất bản phải gắn với thị trường, phần lớn sẵn phẩm của nó phải trở thành hàng hoá, bộ phận lớn hoạt động xuất bản phải được doanh nghiệp hoá, kết hợp sự điều tiết của thị trường với sự khống chế vĩ mô của Nhà nước trong quản lý hoạt động xuất bản Chỉ có như vậy, hoạt động xuất bản nước ta mới có thể phát triển vững chắc theo hướng hiện đại hoá và vì vậy mới có thể làm tốt chức năng văn hoá - tư tưởng của mình

TL ĐẶC ĐIỂM CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT BẢN TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG

Các doanh nghiệp hoạt động trên lĩnh vực xuất bản, kể cả in và phát hành đều có những đặc điểm giống nhau bởi đều sản xuất kinh doanh loại hàng hoá

Xét về giá trị của hàng hoá, sách cũng thực hiện giá trị hàng hoá thông qua trao đổi Giá trị đó được tính bằng lượng lao động xã hội cả lao động sống

và lao động quá khứ) cần thiết để làm ra hàng hoá đó Đối với hàng hoá sách, đó

là kết tỉnh lao động của tác giả, của biên tập viên, nhà quản lý và của những người tạo ra những vật liệu cấu thành vỏ vật chất của cuốn sách Trong đó, yếu tố quyết định giá trị cuốn sách chính là lao động của tác giả và người biên tập Nhưng, trong trao đổi, giá cả thị trường không thể phản ánh chính xác được lượng giá trị của loại lao động đặc biệt ấy Bởi lẽ, đây là thứ lao động phải được tích luỹ, đồn nén trong nhiều năm, và "bùng cháy" có thể chỉ trong khoảng khắc, cộng với năng khiếu bẩm sinh của tác giả Thứ lao động ấy không thể cân, đong,

đo đếm chính xác được mà cần có cơ chế định giá đặc biệt, không phải của thị trường Hơn nữa, nhiều khi giá trị đích thực của các tác phẩm văn hoá kiệt xuất đồi hỏi phải có thời gian dài mới thấy rõ Song cơ chế thị trường không cho phép người mua bán, người sản xuất chờ đợi, mà cần được thanh toán ngay, cần thu hồi vốn nhanh để quay vòng sản xuất Chính điều đó làm cho hàng hoá sách, nhất là những kiệt tác nghệ thuật luôn không có sự trao đổi ngang giá trên thị trường

Giá trị trao đổi trên thị trường, phần chủ yếu chỉ phản ánh lượng giá trị tạo

ra cái vỏ vật chất của hàng hoá sách Giá giấy, giá công in, giá vận chuyển và phát hành phí thường chiếm 70 - 80% giá thành cuốn sách Lao động của tác giả

và người biên tập nhiều khi chỉ bằng không quá 20% giá thành xuất bản phẩm

Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định: cơ chế thị trường thường mâu thuẫn với lao động sáng tạo chân chính của nghệ sĩ, bởi cơ chế này đòi hỏi họ phải có tiền để sống và sáng tác, song sự sáng tạo nghệ thuật chân chính lại đòi hỏi sự tự

đo, một sự thôi thúc nội tâm không vụ lợi, tức là không được sống và viết vì tiền,

Xét về giá trị sử dụng, xuất bản phẩm nói chung và sách nói riêng có giá trị

sử dụng đặc biệt Giá trị sử dụng của sách không phải do kết cấu vật chất của nó tạo ra mà nằm ở các giá trị văn hoá tỉnh thần mà nó chuyên chở Giá trị sử dụng của sách nhằm đáp ứng nhu cầu tỉnh thần của xã hội, của mỗi người mua cụ thể

và của chưng cả xã hội Đó là những nhu cầu về nhận thức, thẩm mỹ, giải trí

Họ cần giá trị tư tưởng, khoa học, nghệ thuật của cuốn sách chứ không cần các tập giấy in đù rất dày và rất đẹp Đối với con người, nhu cầu vật chất thường có

; hạn, dễ đáp ứng, nhưng nhu cầu văn hoá tỉnh thần thì luôn ïà vô hạn và không dễ

dàng đáp ứng Điều đó cũng tạo ra những nét riêng biệt đầy sáng tạo trong kinh doanh loại hàng hoá này Các hàng hoá vật chất, thường có thước đo giá trị sử dụng ngang nhau giữa mọi người Hàng hoá sách, giá trị tiêu dùng của nó được đánh gía khác nhau ở mỗi người tuỳ thuộc vào nhu cầu, trình độ và thị hiếu của

bọ Người này có thể đọc tiểu thuyết "Chiến tranh và hoà bình" của Lép Tônxtôi suốt ngày đêm, thì đối với người khác, nó chỉ là cuốn sách dễ gây ngủ Đặc điểm

đó cũng buộc những người kinh doanh hàng hoá sách không khi nào được xa rời đối tượng phục vụ, luôn luôn tìm hiểu những đặc điểm về trình độ, tâm lý và thị hiếu của bạn đọc

So với loại hàng hoá vật chất, giá trị sử dụng của hàng hoá sách không chỉ được tiêu đùng một lần Nó luôn được sử dụng lặp lại, luôn được nhân rộng, lan toa, khong hao mon, mất đi với thời gian mà cũng được lưu truyền cho nhiều người, càng sử dụng lâu, giá trị của nó càng lớn thêm

Khi được sử dụng, sách không chỉ thoả mãn nhu cầu tỉnh thần tức thời của người mua để học tập, để giải trí ), mà còn có giá trị hoàn thiện nhân cách con người theo hướng chân, thiện, mỹ; hoặc gây độc hại cho con người bởi lan truyền cái giả, ác, xấu Giá trị này sẽ không còn là giá trị hàng hoá nữa, mà nó là giá trị của giá trị sử dụng, thuộc kiến trúc thượng tầng Bởi vậy, "người mua hữu hình" của sách là hữu hạn, còn "người mua vô hình" của nó là toàn bộ xã hội Mỗi cuốn sách tốt có thể được ví như những viên gạch quý để xây toà lâu đài văn hoá tốt đẹp của nhân loại

Về thị trường, xuất bản cũng có nhiều đặc điểm, đặc thù Thị trường văn hoá xã hội chủ nghĩa không bao gồm tất cả các loại xuất bản phẩm Có nhiều cuốn sách, văn hoá phẩm được lưu thông bằng hình thức hàng hoá tuy phải theo yêu cầu chung của quy luật giá trị, thông qua tiền tệ, nhưng thực chất đó chỉ là vận dụng hình thức hàng hoá, chứ không phải hoàn toàn là hàng hoá, bởi lượng giá trị qua trao đổi nhỏ hơn rất nhiều so với giá thành đầu tư cho sản xuất chúng

Phương châm phát triển của thị trường văn hoá XHCN là kiên trì đặt lợi ích xã hội lên hàng đầu, đó là đặc trưng bản chất của thị trường văn hoá XHCN

Do vậy, các chủ thể kinh tế, chủ thể văn hoá phải chủ động định hướng mở rộng thị trường xuất bản phẩm: vừa tôn trọng quy luật cung - cầu thực tế trên thị

trường, vừa chủ động tạo thị trường mới và mở rộng thị trường hiện cĩ thơng qua các biện pháp tổ chức ngồi kinh tế của các chủ thể xuất bản Những sản phẩm của hoạt động xuất bản cũng được chia làm hạ loại: Loại thứ nhất lưu thơng bằng hình thức hàng hố; Loại thứ hai được chuyển vào xã hội bằng hình thức tuyên truyền Loại đâu đưa ra cĩ thu tiền, loại sau là để phát khơng, hoặc thu tiền khơng đáng kể Loại đầu phải tuân theo hồn tồn quy luật cung cầu, loại thứ hai khơng dứt khốt phải làm như vậy! Xuất bản phẩm trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khơng hồn tồn chịu sự điều tiết của thị trường, mà nĩ cịn tác động trở lại thị trường, phát triển thị trường văn hố lành mạnh, định hướng nhu cầu, thị hiếu lành mạnh trên thị trường

2 Hoạt động của doanh nghiệp xuất bản mang tính chất hai mặt: hoạt động kinh tế và hoạt động văn hố tư tưởng

Bản chất của hoạt động xuất bản là hoạt động truyền bá xã hội Sản phẩm truyền bá là các tác phẩm văn hố tỉnh thần Trong đời sống xã hội, xuất bản là một thiết chế văn hố Hoạt động xuất bản về bản chất khơng tạo ra của cải vật chất mới cho xã hội mà nhằm phát triển các giá trị văn hố tỉnh thần của xã hội, gĩp phần hồn thiện nhân cách con người Ngay trong đời sống văn hố, xuất bản khơng phải là hoạt động sáng tác, nghiên cứu, mà nĩ cchỉ thúc đẩy sự sáng tạo các giá trị văn hố mới, xã hội hố để khai thác và sử dụng cĩ hiệu quả các giá trị văn hố, gĩp phần nâng cao chất lượng các giá trị ấy của xã hội Mặc dù khơng trực tiếp sáng tác, song hoạt động xuất bản là bộ phận thiết yếu của đời sống văn hố, là khâu tiếp nối và nâng cao các hoạt động sáng tạo, là chiếc cầu nối giữa các tác giả và cơng chúng trong hoạt động văn học nghệ thuật

Mục tiêu của văn hố là nhằm hồn thiện nhân cách con người, nhân hố các hoạt động xã hội theo hướng chân, thiện, mỹ Đĩ cũng là mục tiêu cao cả của hoạt động xuất bản mang lại các giá trị văn hố cho xã hội Trong sự nghiệp đổi mới, Đảng ta luơn khẳng định mục tiêu văn hố tư tưởng của hoạt động xuất bản, coi đĩ là tơn chỉ, mục đích mà các cơ sở xuất bản phải đặt lên hàng đầu

Song, trong cơ chế thị trường, sách đã trở thành hàng hố và các đơn vị xuất bản trở thành các cơ sở kinh doanh hàng hố Dù là hàng hố đặc biệt, nhà xuất bản trên thương trường cũng là một doanh nghiệp và nĩ cũng cĩ một mục tiêu cố hữu như mọi doanh nghiệp khác: đĩ là lợi nhuận Sản phẩm chủ yếu của một nhà xuất bản là sách, và sách cũng bị cạnh tranh trên chị trường để giành

giật bạn đọc, người mua có quyền tự do lựa chọn Lợi nhuận là một mục tiêu kinh doanh của các nhà xuất bản Mọi doanh nghiệp xuất bản đều cố gắng giành được bạn đọc tiểm tàng bằng những sản phẩm phù hợp của mình trên thị trường

Ở tầm vĩ mô, hoạt động xuất bản không phải là hoạt động đơn thuân kinh doanh, nên không đòi hỏi mọi đơn vị xuất bản phải trở thành doanh nghiệp Song ở tầm

vi mô, ngay cả khi đã là doanh nghiệp, thì nhà xuất bản cũng không coi mục tiêu kinh doanh chỉ thuần tuý là lợi nhuận mà phải luôn luôn kết hợp hai mục tiêu: văn hoá tư tưởng và kinh tế (lợi nhuận) Hai mục tiêu này có thể kết hợp thực hiện được nếu diễn biến thị trường được phân tích một cách tối ưu và trên cơ sở

xử lý và phản ứng một cách linh hoạt các thông tin thị trường mà xây dựng chiến lược kinh doanh xuất bản phẩm

Mặt khác, trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các doanh nghiệp xuất bản phải đặt mục tiêu về văn hoá, tư tưởng lên hàng đầu, mục tiêu lợi nhuận không được làm tổn hại mục tiêu văn hoá mà trở thành phương tiện có hiệu dụng nhất để đạt tới mục tiêu văn hoá - tư tưởng Ở đây, hoàn toàn đúng với câu nhắc nhở của C.Mác đối với những người làm nghệ thuật trong cơ chế thị trường:

"Cố nhiên nhà văn phải kiếm tiên để sống và viết, nhưng trong bất cứ trường hợp nào, anh ta cũng không được sống và viết để kiếm tiền Nhà văn không thể xem công việc của mình như là một kế sinh nhai Đó là một mục đích

tự thân, nó không phải là một kế sinh nhai đối với anh ta cũng như đối với người khác, đến nỗi nhà văn phải hy sinh sự tồn tại của mình cho sự tồn tại của nó, nếu cần" ®),

Do tính chất hai mặt của hoạt động xuất bản nên hoạt động này vừa phải tuân theo các quy luật kinh tế, vừa chịu sự tác động của các quy luật văn hoá tư tưởng Những bộ phận lao động sáng tạo tính thần (lao động nhà văn, nhà khoa học, người quản lý, người biên tập) trong tổ hợp hoạt động biên tập - xuất bản, tuân theo các quy luật sản xuất tỉnh thần: sản phẩm của họ là đơn chiếc, mang dấu ấn sáng tạo độc đáo của tác giả, đó là những giá trị tinh thân đáp ứng những

f) CMac-Făngghen: Về văn học nghệ thuật, Nxb Sự thật, Hà Nội 1977 tr 66

nhu cầu văn hoá - xã hội Tiêu chuẩn để đánh giá những sản phẩm này là chân, thiện, mỹ Mục tiêu cao cả của nó là hoàn thiện nhân cách Quy luât phát triển của sản xuất tính thân, của văn hoá có điểm khác với sản xuất vật chất Sự phát triển của văn hoá không phải lúc nào cũng đồng hành với sự phát triển kinh tế

mà có sự độc lập tương đối so với kinh tế Kế thừa và giao lưu là tính quy luật trong sự phát triển của văn hoá Tự do và độc đáo trong sáng tạo là nét đặc thù trong bộ phận sản xuất tinh thần của hoạt động xuất bản

Ở đây không thể dùng lợi nhuận thu được trên thị trường để đánh giá hiệu quả sản xuất của các doanh nghiệp xuất bản, đặc biệt là khâu biên tập - xuất bản

Sự đánh giá của xã hội về giá trị văn hoá - xã hội của xuất bản phẩm giữ vai trò then chốt Giá trị đó, suy cho cùng, phải căn cứ vào kết quả kiểm nghiệm của thực tiễn xã hội và thực tiễn lịch sử Những kiểm nghiệm này diễn ra sau, nó cần có thời gian Song trong cơ chế thị trường, không cho phép ngừng sản xuất, đợi thời gian đánh giá lâu, mà cần có ngay sự đánh giá - dù chỉ là định hướng

về những giá trị văn hoá xã hội của xuất bản phẩm Ở đây, rất cần sự đánh giá của các chuyên gia trong các lĩnh vực học thuật và lĩnh vực nghệ thuật Do đó, cần phải kết hợp chặt chế sự đánh giá của thị trường trên thị trường xuất bản

phẩm với sự đánh giá của các chuyên gia học thuật và nghệ thuật trên lĩnh vực

văn hoá - tư tưởng Tiêu chuẩn giá trị trong đánh giá của các chuyên gia sẽ là mặt chất lượng chính của xuất bản phẩm, tiêu chuẩn giá trị trong đánh giá của thị trường sẽ là ở mặt lượng của sản phẩm xuất bản Do vậy, vấn đề quan trọng đối với quản lý kinh doanh xuất bản là ở chỗ: làm thế nào để sự đánh giá của chuyên gia giữ vai trò chủ đạo, đồng thời thừa nhận ở mức độ hợp lý sự đánh giá của thị trường xuất bản trên thực tế của cơ chế thị trường, thực hiện được vấn đề này rất khó, là cả một quá trình phấn đấu kiên trì Bởi lẽ, thực tế thì, tiêu chuẩn giá trị của sự đánh giá chuyên gia luôn chịu sự can thiệp nghiêm trọng của tiêu chuẩn đánh giá của thị trường và các quan hệ cá nhân không bình thường Ở đây, sự đánh giá cần dựa trên cơ sở phê bình học thuật, phê bình

nghệ thuật thường xuyên, công khai giữa các trường phái học thuật và nghệ

thuật Không có sự phê bình học thuật, phê bình nghệ thuật thực sự nghiêm túc

làm cơ sở sẽ không thể hình thành được sự đánh giá công bằng đối với các giá trị văn hoá - xã hội, mặt chất lượng của các xuất bản phẩm

Xuất bản còn có bộ phận hoạt động để vật chất hoá, nhân bản, lưu thông phân phối các giá trị văn hoá tinh thần Đó là hoạt động của công nhân trong cơ sở in, những người sản xuất vật liệulàm sách (giấy, mực, máy móc ), những người phát hành sách Đó là những doanh nghiệp, những đơn

vị sản xuất vật chất Nó tiến hành kinh doanh các vật phẩm như kinh doanh các loại hàng hoá vật chất Những quy luật sản xuất vật chất, quy luật kinh tế thị trường chi phối toàn bộ hoạt động này Lợi nhuận là mục tiêu kinh doanh,

là tiêu chí cơ bản để đánh giá hoạt động kinh doanh của loại doanh nghiệp này

Tuy nhiên, đây là những bộ phận có quan hệ hữu cơ với nhau trong quy trình sản xuất và tái sản xuất hoạt động xuất bản Mỗi bộ phận có thể là những khâu khác nhau trong dây chuyền xuất bản va do những loại hình doanh nghiệp khác nhau đảm nhiệm Song chúng phụ thuộc chặt chế vào nhau: Hoạt động xuất bản sẽ không có nhiều sách có chất lượng cao về nội dung và hình thức, sẽ không đạt hiệu quả cao về văn hoá - tư tưởng và kinh tế, nếu một bộ phận nào đó trong day chuyền xuất bản bị coi nhẹ, không được thực hiện một cách đồng bộ Ngay trong mỗi doanh nghiệp xuất bản, mục tiêu văn hoá tỉnh thần và mục tiêu kinh doanh đều phải được coi trọng, phải được tính đến chu đáo Có như vậy, các doanh nghiệp xuất bản mới có thể vừa bảo đảm những điều kiện vật chất để tôn tại và phát triển trong cơ chế thị trường, vừa giữ vững được mục đích văn hoá tỉnh thần cao quý là hoàn thiện nhân cách, hướng con người vươn tới chân, thiện,

Hoạt động nghiên cứu sáng tác trực tiếp tạo ra những tác phẩm văn hoá tỉnh thần, giá trị "cốt lõi” của sách và mọi xuất bản phẩm Song ngay khi tiến hành sáng tác, các tác giả bao giờ cũng hướng tới một lớp bạn đọc nhất định, một đối tượng truyền thông nhất định Hoạt động sáng tác, nhất là sáng tác văn học nghệ thuật, các tác phẩm nghệ thuật chỉ được hoàn thiện trong công chúng, được công chúng tiếp nhận và đánh giá Do vậy, ngay khi tiến hành sáng tạo, tác giả đã phải tính đến việc phổ biến, truyền bá tác phẩm của mình đến những người đọc, người nghe tác phẩm, tức là họ đã chú ý đến công việc xuất bản Mặt khác, mọi tác phẩm văn hoá tỉnh thân (văn nghệ, khoa học) đều cần được vật chất hoá Tác giả phải dùng ngôn ngữ văn tự để thể hiện tình cảm tư tưởng, trí tuệ của mình, phải dùng các vật liệu nhất định để ghi lại (phiến đá, đất sét, thé tre, giấy, phim ảnh, các vật liệu mang tin v.v ) và nhân chúng lên thành nhiều bản, tức là hoạt động xuất bản biến những sản phẩm tỉnh thần thành sản phẩm vật chất, biến tác phẩm văn hoá tỉnh thần thành các "vật liệu" để truyền bá, để thông tin, làm cho các giá trị mới sáng tác trở thành các giá trị, các chuẩn mực của toàn xã hội Hơn nữa, các nhà khoa học, các nghệ sĩ, chỉ trở thành các tác giả khi thâu tóm được những thành tựu khoa học mà những người đi trước đã đạt được trên lĩnh vực nghiên cứu của mình Muốn vậy, họ phải học tập, rèn luyện trên cơ sở kho tàng văn hoá mà loài người lưu trữ trong các cuốn sách, các xuất bản phẩm đã xuất bản Điều đó cho phép ta khẳng định, xuất bản tuy không trực tiếp sáng tác, nghiên cứu, song là hoạt động không thể thiếu cho nghiên cứu, sáng tác Hoạt động của các nhà xuất bản, của đội ngũ biên tập viên có tác động

to lớn đến cả số lượng và chất lượng các giá trị văn hoá tỉnh thần được tạo ra Công tác biên tập xuất bản có tác động đến hoạt động nghiên cứu, sáng tác Ở các phương diện cụ thể sau đây:

- Biên tập tổ chức, hướng hoạt động nghiên cứu sáng tác vào các nhu cầu

xã hội, phát hiện nhân tài, khai thác các sản phẩm sáng tạo của tác giả để phục

vụ nhu cầu của xã hội

- Công tác biên tập là quá trình động viên, giúp đỡ đội ngũ những người sáng tác về tỉnh thần và vật chất, nâng cao nhiệt tình và hiệu quả sáng tạo của

họ

- Lao động của người biên tập nhà xuất bản có thể tác động trực tiếp đến việc hoàn thiện, nâng cao chất lượng các tác phẩm văn hoá tình thần Với trí tuệ 'và kinh nghiệm biên tập, nhãn quan chính trị nhạy bén, nhiều biên tập viên đã giúp cho tác giả tránh được những sai lầm đáng tiếc Họ thật sự là những "bà đỡ” giúp cho sự ra đời tốt đẹp những "đứa con tỉnh thân" của các tác giả

Tuy nhiên, tác động của biên tập xuất bản đến đội ngũ sáng tác, nghiên cứu, đến việc sáng tạo các tác phẩm văn hoá không diễn ra một chiêu mà cũng

có thể theo chiều ngược lại Dưới tác động tiêu cực của cơ chế thị trường, biên tập xuất bản có thể chạy theo lợi nhuận, sa vào xu hướng "thương mại hoá”, tạo

ra những tác động không thuận chiều với lao động sáng tạo chân chính của tác giả Nó có thể làm cho hoạt động sáng tác đi chệch hướng yêu cầu phát triển lành mạnh của văn hoá, chiêu theo những thị hiếu thấp, những nhu cầu không lành mạnh của những người lắm tiền, tạo ra những tác phẩm phi văn hoá, làm thui chột những sáng tạo văn hoá chân chính Dưới bàn tay kém tài của biên tập viên, những sáng tác độc đáo có giá trị có thể bị vứt bỏ hoặc từ hay chữa thành

dở Với con mắt định kiến, thiển cận của biên tập viên hoặc người quản lý xuất bản mà có thể những phát minh mới chậm được xã hội hoá, những tác phẩm nghệ thuật có giá trị bị triệt hạ, đội ngũ sáng tác mất đi hứng thú và say mê sáng

tạo

Trong quá trình sản xuất, phân phối, tiêu dùng, các giá trị văn hoá tỉnh thần, hoạt động nghiên cứu, sáng tác tạo nguồn nguyên liệu đầu vào cho xuất bản, quyết định sự tồn tại, phát triển của hoạt động này Do đó, hoạt động của các doanh nghiệp xuất bản luôn luôn phải phối hợp nhịp nhàng với việc nghiên cứu, sáng tác, hỗ trợ, khai thác, nâng cao chất lượng và hiệu quả những thành tựu của hoạt động này

II ĐẶC ĐIỂM CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT BẢN NƯỚC TA

Hoạt động xuất bản nước ta (hiểu theo nghĩa đầy đủ bao gồm cả ba lĩnh vực biên tập - xuất bản, in và phát hành) từ năm 1986 đến nay đã chuyển sang cơ chế thị trường định hướng XHCN Để thích hợp với cơ chế mới, các đơn vị xuất bản được tổ chức, sắp xếp lại theo loại hình các doanh nghiệp Tính đến tháng 10/1998, toàn ngành xuất bản đã có 374 doanh nghiệp thuộc quyên quản tý Nhà

nước của Cục xuất bản Bộ văn hoá Thông tin, bao gồm: 39 nhà xuất bản, 212 doanh nghiệp in, 123 công ty phát hành sách và công ty sách thiết bị trường học

Ở đây, chúng tôi chỉ đê cập đến các doanh nghiệp Nhà nước trên lĩnh vực xuất bản - 39 nhà xuất bản °),

Loại hình kinh tế của 39 nhà xuất bản đã được đăng ký hoạt động cụ thể như sau: (theo đăng ký 1998):

Các doanh nghiệp xuất bản nước ta là các doanh nghiệp hoạt động văn hoá thông tin Đặc điểm của loại hình doanh nghiệp này ở nước ta được Bộ Văn hoá thông tin xác định như sau:

- Hoạt động của doanh nghiệp văn hoá thông tin lấy phục vụ nhiệm vụ chính trị làm mục đích, kinh doanh là phương tiện và chỉ đóng vai trò mức độ

- Trong điều kiện nước ta, trong lĩnh vực biên tập, xuất bản chỉ có doanh nghiệp Nhà nước, không có doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác được phép kinh doanh

- Các doanh nghiệp này thường có quy mô nhỏ, vốn ít, doanh số thấp

- Hoạt động phân tần ở khắp các địa phương trến cả nước

- Hoạt động của các doanh nghiệp này không chỉ bị luật doanh nghiệp điều chỉnh mà còn là đối tượng điều chính của Luật xuất bản, Luật báo chí, các sắc lệnh, nghị định, thông tư, chỉ thị của Đẳng và Nhà nước về công tác tư tưởng văn hoá

Trong thời kỳ bao cấp, các nhà xuất bản nước ta đều tiến hành hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung, cấp phát giao nộp theo chỉ tiêu kế hoạch pháp lệnh Bước sang cơ chế thị trường, trong những năm đầu 1986 - 1992, hầu như hoạt động xuất bản bị buông lỏng cho cơ chế thị trường mặc sức điều tiết Các nhà xuất bản tự bươn chải, tự đổi mới hoạt động cho phù hợp với cơ chế mới để tồn tại và phát triển Lúc này, hoạt động của các doanh nghiệp xuất bản

®? Đến đầu năm 2002 cả nước đã có 45 nhà xuất bản Sáu nhà xuất bản mới thành lập là: Nxb Lao động xã hội;

Nxb Tài chính; Nxb Từ điển bách khoa ; Nxb Tôn giáo; Nxb Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Đại học sư phạm

21

được xem như mọi đơn vị kinh tế khác: tự hạch toán, chịu cạnh tranh và mọi

chính sách điều tiết về thuế, về giá trên thị trường Hiện tượng thương mại hoá tuyệt đối chi phối nặng nề hoạt động xuất bản trong mấy năm đầu chuyển sang

cơ chế thị trường Về khách quan, cơ chế thị trường là cơ chế điều tiết bởi quy luật giá trị, bởi đồng tiền Khi bị cắt mọi nguồn đầu tư, tài trợ của Nhà nước, hoạt động xuất bản cũng bị sức mạnh của đồng tiền chỉ phối dẫn đến sự xuất hiện xu hướng "thương mại hoá" Xu hướng này là nguyên nhân trực tiếp làm nảy sinh nhiều hiện tượng tiêu cực trong hoạt động xuất bản: các "nạn dịch”

sách kém chất lượng như: sách "truyện tầu” (1987-1989), sách "3T" (1990 -

1992), sách "Dã sử võ hiệp" (1992), "sách chuyên đề", sách "tham khảo - học thêm", sách "truyện tranh" ) Hiện tượng gian lận trong kinh đoanh, im sai số lượng, in nối bản, in lậu, "chộp giật bản thảo” ; hiện tượng “bán giấy phép” thu quản lý phí để lọt nhiều cuốn sách xấu, có hại v.v

Đảng ta đã sớm nhận ra những yếu kém, đã để ra những phương hướng giải pháp nhằm khắc phục những thiếu sót trong hoạt động xuất bản Sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản đã được tăng cường và đối mới Vai trò của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản trong cơ chế thị trường ngày càng được nhận thức rõ và thực hiện có hiệu quả Điều đó được phản ánh rõ trong những báo cáo ở Hội nghị toàn quốc về công tác báo chí, xuất bản năm 1992, ở một loạt văn kiện của Đảng và các luật pháp, chính sách của Nhà nước được ban hành những năm qua

- Chỉ thị 08 của Ban Bí thư Trung ương Đảng ngày 31-3-1992 về công tác báo chí, xuất bản

- Luật xuất bản và các văn bản hướng dẫn thi hành luật xuất bản của Chính phủ ban hành năm 1993

- Quyết định 21, 25 của Thủ tướng Chính phủ về sửa đổi luật thuế, về tài trợ và đặt hàng cho sách báo đối với hoạt động xuất bản

- Pháp lệnh bảo vệ quyền tác giả ban hành 12-1994

- Chỉ thị 22-CT/TW của Bộ chính trị về "Tiếp tục đổi mới và tăng cường

sự lãnh đạo, quản lý công tác tác chí, xuất bản, ban hành 17-10-1997

Nhờ sự quan tâm, đổi mới chính sách, cơ chế quản lý của Đảng va Nha nước, hoạt động xuất bản nước ta đã đứng vững và có bước phát triển nhất định trong cơ chế thị trường định hướng XHCN Sách và văn hoá phẩm nước ta đã có

sự phát triển cả về số lượng và chất lượng: Số doanh nghiệp hoạt động xuất bản

đã được sắp xếp lại và dần đi vào hoạt động sản xuất kinh doanh.ốn định

Nếu sách xuất bản năm 1992 là 4.707 cuốn với 7l triệu bản ¡n, bình quân sách sử dụng theo đầu người là 0,7 bản, thì đến năm 2000, số lượng sách đã xuất bản được là 10.777 cuốn, 180.860.000 bản, bình quân sách sử dụng theo đầu người đạt 2,5 bản Mặc dù số lượng nhà xuất bản so với năm 1992 giảm

đáng kể (từ hơn 50 nhà xuất bản còn hơn 40 nhà xuất bản năm 2000), nhưng

sách xuất bản đã tăng hơn 2 lần về số đầu sách, tăng gần 3 lần về số lượng bản

in và tăng hơn 3 lần về số lượng bình quân sách sử dụng trên đầu người

Về chất lượng, hoạt động xuất bản cũng đạt được nhiều thành tựu: bộ mặt sách xuất bản ngày càng phong phú về đề tài, gắn bó với nhu cầu thực tế của xã hội, đáp ứng nhu cầu đa dạng của bạn đọc Nội dung sách đã tập trung giới thiệu được các thành tựu văn hoá tiêu biểu của đất nước và tinh hoa văn hoá nhân loại Nhiều công trình khoa học có giá trị về Khoa học xã hội, nhân văn, những công trình biên soạn quy mô lớn, có giá trị về văn hoá, lịch sử dân tộc đã được xuất ban và phổ biến rộng rãi Hình thức sách ngày càng đẹp và hiện đại Một số loại hình sách điện tử cũng được thử nghiệm xuất bản ở các doanh nghiệp xuất bản

Ngành xuất bản nước ta đã được phát triển đồng bộ hơn: các nhà xuất bản được sắp xếp lại, phương thức hoạt động kinh doanh đang đi dần vào ổn định và từng bước đổi mới cho phù hợp hơn với cơ chế thị trường; hệ thống phát hành - sách lớn mạnh, nhiều trung tâm sách, siêu thị sách mới xuất hiện; công nghệ in ngày càng được hiện đại hoá, có nhiều nhà in nước ta đã đạt trình độ công nghệ

hiện đại thế giới

Trong nhiều nhà xuất bản nước ta đã thực hiện kinh doanh đồng bộ cả 3 khâu (xuất bản - in - phát hành)

Hệ thống xuất bản nước ta đã giữ vững tính chính trị, thực hiện đúng định hướng của Đảng và Nhà nước, đã xuất bản được những mảng sách tốt, có giá trị

23

văn hoá - tư tưởng cao, xuất bản nhiều sách chào mừng những ngày lễ lớn trọng đại của đất nước, sách viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh, sách văn kiện Đẳng v.v

Các nhà xuất bản nước ta đã đứng vững trong điều kiện hạch toán kinh doanh, đã thể hiện năng lực sáng tạo trong sản xuất kinh doanh để vừa đạt mục tiêu chính trị, vừa đạt hiệu quả kinh tế Trong cơ chế thị trường, đã xuất hiện nhiều doanh nghiệp xuất bản làm kinh doanh giỏi, vừa giữ được mục đích về văn hoá xã hội, vừa tăng doanh thu, đóng góp không nhỏ vào ngân sách của Nhà nước, của ngành, nâng cao đời sống cần bộ và tăng cường tái đầu tư cho phát triển Hội nghị triển khai hoạt động xuất bản năm 2001 ở thành phố Huế tháng 2 vừa qua đã khẳng định và biểu dương những điển hình đó: 3 nhà xuất bản được tặng cờ thí đua xuất sắc của Bộ văn hoá - Thông tin và 24 nhà xuất bản được nhận Bằng khen của Bộ Những đơn vị kinh doanh được Bộ trưởng, Bộ văn hoá khen ngợi là các nhà xuất bản Kim Đồng, Văn học, Nhà xuất bản Trẻ Các nhà xuất bản này đã thể hiện sự năng động, sáng tạo về cách làm xuất bản hiện nay, Qua đó, chúng ta có thể tìm được hướng đi của các doanh nghiệp xuất bản, những bài học kinh nghiệm cho xuất bản Những điển hình này cũng thể hiện được diện mạo xuất bản Việt Nam hiện nay, thể hiện cách làm xuất bản của người Việt Nam qua học hỏi cách làm xuất bản của thế giới

Tuy nhiên, để nâng cao chất lượng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp xuất bản nước ta hiện nay, còn cần giải quyết nhiều vướng mắc đang nổi lên mà nhiều giám đốc các doanh nghiệp đã đề cập Đó là:

- Tiềm lực kinh tế của một số nhà xuất bản trong sản xuất kinh doanh còn quá thấp (với số vốn chỉ có ] - 2 tỷ đồng) Với số vốn ấy, doanh nghiệp không thể cạnh tranh có hiệu quả trong cơ chế thị trường Vì vậy, đã có 20/39 doanh nghiệp xuất bản nêu khó khăn về vốn trong hoạt động sản xuất kinh doanh (số liệu khảo sát của Cục xuất bản năm 1998)

- Thị trường sách phát triển chưa rộng: sách chưa được phát hành đến các

vùng nông thôn rộng lớn, đặc biệt là vùng núi, vùng sâu, vùng xa Công tác phát hành sách ở các nhà xuất bản hiện nay gặp nhiều khó khăn Tổng công ty phát

hành sách Việt Nam chưa tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà xuất bản thực hiện

tốt nhiệm vụ này Theo số liệu điều tra của Cục Xuất bản năm 1998, đã có 34/39 nhà xuất bản đề xuất ý kiến về khó khăn trong khâu phát hành sách

- Vẫn còn một số hiện tượng gian lận, vi phạm bản quyền nghiêm trọng trong kinh doanh xuất bản Quan hệ giữa xuất bản Nhà nước và phát hành tư nhân trong liên kết xuất bản, phát hành còn nhiều sai phạm Trong hoạt động xuất bản vẫn còn hiện tượng in lậu, phát hành lậu sách "có vấn để”, sách mê tín

di đoan v.v

- Hình thái tổ chức của ngành xuất bản hiện nay còn nhiều điểm lạc hậu, phương thức quản lý chưa linh hoạt, gây can trở kinh doanh của các doanh nghiệp xuất bản: cơ chế duyệt kế hoạch, không thống nhất vẻ tổ chức các loại hình doanh nghiệp xuất bản, một số chính sách thuế, nhuận bút, phát hành: chưa thật hợp lý

Để giải quyết những vướng mắc trong thực tiễn hoạt động xuất bản hiện nay, ngành xuất bản đã đưa ra một số giải pháp đồng bộ về tổ chức và cơ chế, chính sách cho hoạt động xuất bản, in và phát hành sách

Theo các giải pháp này, từ nay đến 2010, mô hình tổ chức các nhà xuất bản được tổ chức theo hướng gồm các loại hình sau:

- Các nhà xuất bản tổng hợp trung ương

- Các nhà xuất bản chuyên ngành trung ương

- Các nhà xuất bản khu vực

- Các nhà xuất bản thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương

- Các tập đoàn xuất bản (gồm 3 khâu: xuất bản - in - phát hành sách)

Xu hướng phát triển chung của tổ chức ngành xuất bản là: khuyến khích thành lập thêm các nhà xuất bản chuyên ngành trung ương, các nhà xuất bản sách điện tử, nghiên cứu thành lập các tập đoàn xuất bản tại các thành phố lớn

Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Da Nắng Thành lập các nhà xuất bản khu vực: Tay Bắc, Việt Bắc, Tay Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long, các nhà xuất bản thuộc các trường đại học, Học viện quốc gia

Trước mắt, Nhà nước chưa đặt vấn đề thành lập nhà xuất bản tư nhân hoặc

cổ phần hoá các nhà xuất bản mà chỉ xã hội hoá một số khâu trong hoạt động xuất bản như: liên doanh về in và phát hành xuất bản phẩm

25

Tiếp tục nghiên cứu thực hiện việc doanh nghiệp hoá các nhà xuất bản theo hướng: nghiên cứu xây dựng các tiêu chí cụ thể để sắp xếp lại các nhà xuất bản theo 3 loại hình là:

- Các doanh nghiệp công ích

- Các Công ty TNHH một chủ sở hữu là Nhà nước

- Các đơn vị sự nghiệp có thu

Về cơ chế điều tiết và các chính sách đối với hoạt động xuất bản, Đảng ta tiếp tục khẳng định: Ngành xuất bản là ngành sản xuất hàng hoá hoạt động trong

cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Xuất bản là loại hàng hoá đặc thù, góp phần nâng cao dân trí, phát triển văn hoá, giữ vững ổn định chính trị Vì vậy, Nhà nước phải có cơ chế, chính sách đồng bộ, phù hợp với sự chuyển đổi về

mô hình tổ chức, tạo điều kiện để hoạt động xuất bản phát triển đúng định hướng, vững chắc và mạnh mẽ hơn nữa

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT

BẢN TRONG THỜI GIAN QUA

Mục đích của chương này là phác hoạ bức tranh chung về quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp xuất bản Để thực hiện mục đích trên, đề tài tiếp cận theo hướng đi từ khái quát thực trạng hoạt động xuất bản nước ta những năm qua thông qua việc phân tích những thành tựu, hạn chế chủ yếu để từ đó xem xét quản lý nhà nước đã có tác động như thế nào đến thực trạng trên

Trên cơ sở đó sẽ rút ra những mặt đã làm được và những mặt còn hạn chế của quản lý nhà nước đối với các doanh nghiệp xuất bản những năm vừa qua

1 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NHÀ XUẤT BẢN NHỮNG NAM QUA

1 Những thành tựu chủ yếu trong hoạt động của các nhà xuất bản

Để đánh giá khách quan, đầy đủ những thành tựu trong hoạt động của các nhà xuất bản ở nước ta những năm qua, để tài đã đi vào phân tích hoạt động xuất bản được tiến hành trong bối cảnh kinh tế - xã hội như thế nào Các tác giả của

đề tài đã nêu ra và phân tích một số đặc điểm chủ yếu sau đây:

- Hoạt động của các nhà xuất bản được tiến hành trong điểu kiện kinh tế thị trường đang từng bước hình thành và phát triển nhiều mặt trái có tác động tiêu cực đang bộc lộ, nhiều nghịch lý đang nảy sinh tất yếu sẽ có tác động, chỉ phối đến hoạt động xuất bản

27

- Vấn đề tham những, tiêu cực, tệ nạn xã hội chưa được khắc phục có mặt còn phát triển nghiêm trọng, trong đó có tác động mạnh đến tư tưởng tình cảm của cán bộ, nhân dân, trong đó hoạt động xuất bản và cán bộ xuất bản cũng không tránh khỏi sự tác động đó

- Hoạt động xuất bản được tiến hành trong quá trình đổi mới và hình thành

cơ chế quản lý mới Tuy nhiên, quá trình này điễn ra còn chậm, chưa được hoàn thiện kịp thời, còn nhiều bất cập trước đòi hỏi từ thực tế hoạt động của các nhà xuất bản

- Mặt trận tư tưởng văn hoá cũng có nhiều điễn biến phức tạp đang có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các nhà xuất bản

- Bối cảnh quốc tế những năm qua có nhiêu biến đổi phức tạp, đột ngột, trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, quân sự có tác động ảnh hưởng nhất định

đến hoạt động của các nhà xuất bản

- Hoạt động của các nhà xuất bản được tiến hành trong bối cảnh toàn cầu hoá đang trở thành xu hướng tất yếu ảnh hưởng, chỉ phối đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó toàn cầu hoá về văn hoá là một nội dung quan trọng đang làm cho các hoạt động giao lưu văn hoá diễn ra với nhiều hình thức, nội dung đa dạng phong phú Xu hướng đó tất yếu sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động của các nhà xuất bản

Bên cạnh những đặc điểm trên, các tác giả tham gia dé tài còn để cập đến những thuận lợi cơ bản trong hoạt động của các nhà xuất bản đó là: Cơ chế thị trường đã và đang có tác động tích cực đến hoạt động của các nhà xuất bản

- Những thành tựu trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước vừa tạo đà, vừa tiếp thêm sinh lực mới cho hoạt động của các nhà xuất bản

- Đăng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến lĩnh vực xuất bản

- Toàn cầu hoá và kinh tế tri thức mở ra cơ hội để các nhà xuất bản nước ta

có điều kiện tiếp cận và hợp tác với các nhà xuất bản trong khu vực và trên thế giới, hiện đại hoá ngành xuất bản

Trong bối cảnh thuận lợi khó khăn trên, các nhà xuất bản nước ta đã có nhiều cố gắng vươn lên khắc phục khó khăn hoàn thành nhiệm vụ Báo cáo chính

trị của Ban chấp hành trung ương tại Đại hội đại biểu toàn quốc lân thứ IX của

Đảng đã khẳng định: -

"Các hoạt động văn hoá, báo chí, xuất bản đóng góp tích cực vào việc động viên toàn dân tham gia phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao kiến thức và hưởng thụ văn hoá của cộng déng ”

Đề tài đã phân tích và chỉ ra những thành tựu chủ yếu trong hoạt động của các nhà xuất bản ở những mặt cụ thể sau đây:

- Hoạt động của các nhà xuất bản đang từng bước thích ứng với cơ chế thị trường và đã có nhiều khởi sắc trong những năm qua

Từ hoạt động trong cơ chế bao cấp bù lỗ, các nhà xuất bản nước ta đã từng bước chuyển sang hoạt động theo mô hình doanh nghiệp trong cơ chế thị trường Trong điều kiện cơ chế mới, các nhà xuất bản đã chủ động được nguồn vốn với nhiều hình thức huy động khác nhau; chủ động in an theo đơn giá công in chung của thị trường; nguyên vật liệu không được bao cấp mà được mưa từ các nguồn khác nhau theo mặt bằng giá chung Việc tiêu thụ sản phẩm cũng được thay đổi căn bản theo hướng chuyển từ phân phối, cấp phát sang cơ chế mua bán và thị trường sách từng bước được hình thành Như vậy, những lợi thế có được ở

cơ chế cũ đã không còn, các nhà xuất bản của chúng ta đã nhanh chóng thích ứng được thế thị trường sách lực thông qua sự đa dạng phong phú và dep mat các xuất bản phẩm trên thị trường sách Điều này là một thực tế rất đễ nhận thấy trong hoạt động xuất bản những năm qưa đã khẳng định cơ chế thị trường có những tác động tích cực trong hoạt động của các nhà xuất bản Năm 1997, Việt Nam đã tự hào công bố trước thế giới lần đầu tiên chúng ta đạt chỉ tiêu một bản sách trên một đầu người một năm Đến nay chúng ta đã vượt xa chỉ tiêunày và đang trên đà phát triển với năng lực nội sinh mới đang hứa hẹn một tương lai tốt đẹp

- Phương thức hoạt động của các nhà xuất bản không ngừng được đổi mới theo hướng linh hoạt, năng động và hiệu quả Chuyển sang cơ chế thị trường, các nhà xuất bản của chúng ta đứng trước một loạt vấn đẻ phải được giải quyết theo một phương thức mới Có thể nói từ việc huy động các yếu tố đầu vào đến việc giải quyết đầu ra và các điều kiện đảm bảo cho hoạt động sản xuất kinh đoanh

đêu phải tiến hành một cách chủ động theo yêu cầu, đòi hỏi của thị trường Quan niệm về một nhà xuất bản là một đơn vị sự nghiệp, một cơ quan tư tưởng văn hoá được chuyển thành một doanh nghiệp, hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp Chức năng nhiệm vụ của nhà xuất bản cũng có sự thay đổi căn bản từ lấy việc phục vụ nhiệm vụ chính trị là chủ yếu, hiện nay các nhà xuất bản đang đồng thời phải thực hiện hai loại chức năng: phục vụ nhiệm vụ chính trị và hạch toán kinh doanh Kinh doanh và phục vụ là hai nhiệm vụ chủ yếu không thể xem nhẹ nhiệm vụ nào Với những thay đổi căn bản trên, các nhà xuất bản buộc phải suy nghĩ tìm tòi phương thức hoạt động sản xuất kinh doanh phù hợp và có hiệu quả Những phương thức được đề tài phân tích và làm rõ đó là:

+ Thực hiện phương thức khoán từ A đến Z, gắn trách nhiệm với hiệu quả kinh tế cuối cùng Nếu trước dây các khâu của quy trình xuất bản được tách biệt

và phân định cho từng bệ phận cụ thể của nhà xuất bản đảm nhận: Biên tập viên

lo khâu biên tập bản thảo, hoạ sĩ lo khâu trình bày minh hoa, người sửa bài lo khâu đọc bông thì đến nay các khâu này được thực hiện liên hoàn do từng biên tập viên đảm nhận từ đầu đến cuối làm cho trách nhiệm của mỗi người với kết quả sản xuất được gắn kết với nhau

+ Phương thức huy động vốn cũng được thực hiện với nhiều hình thức năng động nhằm khai thác từ nhiều nguồn khác nhau để phục vụ nhu cầu vốn cho sản xuất kinh doanh của nhà xuất bản Nếu trước đây với hoạt động của nhà xuất bản do Nhà nước cấp thì hiện nay các nhà xuất bản phải chủ động và hoàn toàn tự chủ về vốn theo yêu cầu và nguyên tắc chung của thị trường vốn trong nên kinh tế thị trường

+ Phương thức khai thác vật tư cũng được đổi mới theo hướng chủ động

tìm nguồn hàng, tổ chức khai thác và quyết định phương thức thanh toán Dưới nhiều hình thức liên kết khai thác các nguồn giấy cả trong nước và nguồn nhập khẩu từ bên ngoài được tiến hành một cách linh hoạt và hiệu quả, bảo đảm ngày một tốt hơn nhu cầu ngày càng cao, chủng loại ngày càng đa dạng của các nhà xuất bản

+ Phương thức in: Trước đây các nhà xuất bản in sách theo địa chỉ được chỉ định trước với giá bao cấp Chuyển sang cơ chế thị trường các nhà xuất bản

phải chủ động khâu ¡in và bảo đảm yêu cầu in nhanh, rẻ, đẹp Yêu cầu này doi hỏi một mặt phải có sự thay đổi căn bản trong hợp đồng in sách phù hợp với yêu cầu của cơ chế thị trường, mặt khác nhà xuất bản phải chủ động trong khâu chế bản và một phân sản lượng in của mình Từ đó bộ phận in ấn đã trở thành một cấu thành quan trọng trong mô hình một nhà xuất bản

+ Phương thức tiêu thụ được đổi mới theo hướng đa dạng hoá các kênh tiêu thụ, phát triển thị trường, tìm kiếm bạn hàng thực hiện đa dạng hoá hoạt động tiêu thụ Nếu trước đây tổng công ty phát hành sách là đối tác chủ yếu bao mua toàn bộ sản phẩm của nhà xuất bản thì hiện nay chỉ còn là một bạn hàng trong rất nhiều khách hàng khác nhau của nhà xuất bản Phương thức tiêu thụ mang tính phân phối cấp phát theo địa chỉ có trước được thay thế bằng sự vận động thực sự của thị trường sách, một thị trường cũng sôi động không kém gì các

thị trường hàng hoá dịch vụ khác

- Công nghệ xuất bản đang từng bước phát triển theo hướng hiện đại Những năm qua công nghệ xuất bản đã có những tiến bộ vượt bậc Có thể nói thành tựu của công nghệ thông tin đã và đang được thể hiện một cách cụ thể nhất trong lĩnh vực xuất bản Nếu như vài thập kỷ trước đây việc sắp chữ bằng các con chữ rời, in tipô là phổ biến thì hiện nay chế bản điện tử in laze, các loại đĩa

CD Room là phổ biến Công nghệ ¡n tách màu hiện đại được sử dựng rộng rãi, thời gian in sách rút ngắn nhiêu lần so với trước Hình ảnh một nhà xuất bản truyền thống với phương tiện làm việc chủ yếu là cây bút, cái máy chữ được thay thế dần bằng các phương tiện làm việc hiện đại, được nối mạng khép kín đồng bộ đang là mô hình phổ biến hiện nay

- Qua thực tế, hoạt động trong cơ chế thị trường, trình độ và năng lực của đội ngũ cán bộ xuất bản ngày càng được nâng cao từng bước đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của hoạt động xuất bản Trong tư duy truyền thống, chúng ta thường xem người làm công tác xuất bản là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng văn hoá của Đảng, là lính gác về mặt quan điểm, đường lối trong các xuất bản phẩm Ngày nay, người lính, người chiến sĩ không chỉ là người làm khoa học, nhà hoạt động công nghệ, mà còn là nhà hoại động xã hội, nhà kinh doanh Một năng lực tổng hợp cùng với khả năng nhanh nhạy, linh hoạt, quyết đoán và sự mẫn cảm

chính trị cao là một yêu cầu tất yếu đối với mỗi cán bộ xuất bản hiện nay Thực

tế những năm qua, đội ngũ cán bộ xuất bản đã trưởng thành và vững mạnh lên rất nhiều, góp phần tạo nên những thành tựu to lớn mà hoạt động xuất bản đã đạt được trong những năm qua

- Về phương diện kinh tế, các nhà xuất bản nước ta những năm qua có sự tăng trưởng mạnh, vững chắc Quy mô vốn lưu động của toàn ngành xuất bản tăng từ 20 - 25% mỗi năm Doanh thư toàn ngành tăng 18-20% nam, dac biét cd nhà xuất bản đoanh thu có năm tăng gấp đôi so với năm trước Từ chỗ phải bù lỗ đến nay ngành xuất bản đã nộp lãi cho Nhà nước hàng ngàn tỷ đồng Thu nhập của người lao động ngày càng được nâng cao Tính chung toàn ngành thu nhập bình quân của một cán bộ xuất bản cao gấp 4 lần mức lương cơ bản, có nhà xuất bản cao gấp chục lần Cơ sở vật chất kỹ thuật của các nhà xuất bản ngày càng được tăng cường, tích luỹ để tái sản xuất mở rộng của các nhà xuất bản ngày càng lớn, phúc lợi ngày càng tăng

Những thành tựu trên cho thấy sự khởi động của các nhà xuất bản trong những năm đầu của cơ chế thị trường là sự khởi động tiến bộ rất đáng phấn khởi Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu trên cũng không thể tránh khỏi những mặt

còn hạn chế, thiếu sót

2 Những hạn chế trong hoạt động của các nhà xuất bản những năm qua

- Hoạt động xuất bản những năm qua vẫn còn hiện tượng đi chệch định hướng chính trị, xa rời tôn chỉ mục đích, còn để lọt một số cuốn sách có quan điểm chính trị sai trái, có nội dung không lành mạnh, ảnh hưởng không tốt đến

tư tưởng, tình cảm, đạo đức, lối sống của một bộ phận nhân dân Đây là một hạn chế cơ bản và là vấn đề nổi cộm trong hoạt động xuất bản vừa qua Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng tại Đại hội Đẳng lần thứ IX đã chỉ ra: "Công tác quản lý xuất bản, báo chí có nhiều mặt buông lỏng, văn hoá phẩm độc hại xâm nhập tác động xấu đến thanh thiếu niên, mê tín, hủ tục có chiều

hướng gia tăng " Về phương diện nội dung của xuất bản phẩm, đề tài đã phân tích và minh chứng một số hạn chế cụ thể trên sau đây:

+ Trong xã hội đã xuất hiện một số xuất bản phẩm có nội dung sai trái phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, chống lại quan điểm, đường lối của Đẳng được

in ấn và phát hành dưới nhiều hình thức khác nhau

+ Một số nhà xuất bản đã cho xuất bản một số cuốn sách phản ánh cách nhìn xã hội đen tối, bôi đen hiện thực, xuyên tạc lịch sử như một số tác phẩm mà

dư luận xã hội đã lên tiếng

+ Các loại sách tướng số, mê tín dị đoan vẫn còn lưu hành khá phổ biến và

+ Các loại tiểu thuyết tình cảm, tình dục, bạo lực đây đó vẫn xuất hiện

đã góp phần kích thích lối sống gấp, thực dụng, kích thích sự phiêu lưu mạo hiểm, phóng đãng của một bộ phận độc giả gây tác động xấu về tư tưởng, tình cảm, đạo đức và lối sống

Về phương diện hình thức của xuất bản phẩm, để tài cũng đã phân tích một khuynh hướng không bình thường hiện nay là hiện tượng biến dân "lâu đài của trí tuệ thành phương tiện quảng cáo rẻ tiền" đang xuất hiện ở nhiều "hoạ sĩ" trong một số nhà xuất bản Hiện tượng lai ghép sống sượng, lăng xê những hình ảnh lố lăng, hở hang lên bìa sách xuất hiện ở một số nơi Nghệ thuật đồ hoa đang

bị nghệ thuật "cắt dán và lai ghép" cạnh tranh đầy lùi!

Những thiếu sót về nội dung và hình thức trên đã được để tài phân tích và chứng minh bằng các dẫn chứng cụ thể nhằm chỉ ra đây là những thiếu sót nghiêm trọng mà một số nhà xuất bản ở nước ta đã mắc phải

- Những năm qua, trong hoạt động xuất bản có sự mất cân đối giữa cơ cấu sách và lượng bản in của các loại sách Trong cơ chế cũ mỗi tít sách, các nhà xuất bản có thể in với số lượng vài ngàn bản, thậm chí cả chục ngàn bản mà không phải lo việc tiêu thụ Vì vậy, số ít sách xuất bản không nhiều nhưng số ban in va trang in có thể rất lớn Chuyển sang cơ chế mới, các nhà xuất bản phải

tự lo khâu tiêu thự nên không thể mạo hiểm in với lượng bản lớn được Thực tế

có tít sách chỉ in vài ba trăm bản cho nên danh mục tít sách xuất bản thì nhiều nhưng lượng ban in không tăng tương xứng Chúng ta có thể thấy: số tít sách (đầu sách) chính trị - xã hội chiếm 14% trong số những lượng bản các loại sách hàng loạt chỉ chiếm 3% trong tổng lượng bản Trong khi đó, một số tiểu thuyết

33

"tình cảm", "tươi mát: hoặc một số loại sách thuộc loại "gai góc” "giật gân” hoặc

"có vấn đề" thì vẫn có thể in tới vài ngần bản mà vẫn tiêu thụ được Vấn đề mất cân đối trên gợi ra cho chúng ta suy nghĩ về một cơ chế chính sách phù hợp với từng loại sách nhằm khuyến khích hoặc hạn chế một loại sách cụ thể mà không cần thông qua các biện pháp hành chính

- Khuynh hướng thương mại hoá, hiện tượng cạnh tranh theo kiểu chụp giật đã và đang diễn ra trong hoạt động xuất bản Trong cơ chế bao cấp, xuất bản phẩm không phải là đối tượng kinh doanh Trong cơ chế thị trường xuất bản phẩm là hàng hoá và là đối tượng cạnh tranh kinh doanh Song ở đây phải thấy, xuất bản phẩm không phải là hàng hoá thông thường để có thể cạnh tranh, kinh doanh bằng mọi thủ đoạn và phương tiện khác nhau được Về mặt quan điểm chỉ đạo, chúng ta luôn quán triệt như vậy, nhưng thực tế vừa qua lại diễn ra rất khác

Đề tài đã phân tích và chỉ ra nguyên nhân, hình thức thể hiện và tác hại của khuynh hướng thương mại hoá và kiểu cạnh tranh chụp giật Khuynh hướng thương mại hoá sẽ dẫn đến quan niệm kinh doanh tỉnh thần, biến hoạt động xuất bản và kết quả của hoạt động xuất bản thành đối tượng kinh doanh thuần tuý không chú ý đến vai trò, ý nghĩa và tác động xã hội của hoạt động này Thực tế vừa qua đã xuất hiện khuynh hướng này ở nhiều nơi và trên nhiều cấp độ khác nhau Tình trạng cạnh tranh theo kiểu chụp giật xảy ra thường xuyên giữa nhà xuất bản với nhà xuất bản, giữa tư nhân với nhà xuất bản, giữa các doanh nghiệp khác nhau trong lĩnh vực xuất bản Tình trạng này là nguyên nhân trực tiếp sinh ra các tệ nạn ¡n lậu, in nhái, in nối bản diễn ra thường xuyên ở nhiều loại sách gây thiệt hại nghiêm trọng Khuynh hướng và hiện tượng trên gợi mở những vấn để cần đổi mới trong nhận thức trong cơ chế chính sách, trong phương thức quản lý Đó là những vấn đề mà đề tài này sẽ tập trung giải quyết

- Những biểu hiện của xuất bản tư nhân đã xuất hiện và đang tác động mạnh vào hoạt động của các nhà xuất bản Theo pháp luật hiện hành, Nhà nước

ta không cho phép thành lập nhà xuất bản tư nhân Trên thực tế ở nước ta cũng không bất kỳ c6 một nhà xuất bản tư nhân nào Như vậy, phải chăng mọi hoạt động xuất bản đều là của nhà xuất bản do Nhà nước lập ra? Trên thực tế trong mỗi khâu của quy trình xuất bản hoạt động của cá nhân hoặc nhóm cá nhân xuất

hiện ngày càng nhiều và nhiều lúc nhiêu nơi giữ vai trò quan trọng Hoạt động xuất bản do tư nhân đảm nhận không tồn tại dưới hình thức một nhà xuất bản cụ thể mà xuất hiện từ những mâm mống rất đơn giản dần dân trở thành một lực lượng "ngầm" cạnh tranh với nhà xuất bản Hình thức xuất hiện khá phổ biến là các "đầu nậu” trong khâu phát hành Lúc đầu các đầu nậu hoạt động đơn giản như một tổ chức bao mua và tham gia chủ yếu ở khâu tiêu thụ sản phẩm Dân dan các đầu nậu can thiệp trực tiếp, mạnh mẽ vào tất cả các khâu hoạt động của nhà xuất bản từ đề tài, biên tập, in ấn, trình bày minh hoạ đều có sự can thiệp của "đầu nậu” Thậm chí ở một số nơi "đâu nậu" bỏ vốn ra để chỉ phối, khống chế hoạt động các nhà xuất bản Trên thực tế, đầu nậu đã núp bóng nhà xuất bản, lợi dụng nhà xuất bản, sử dụng nhà xuất bản như một công cụ kinh doanh riêng của mình Vì vậy, về hình thức tuy chưa có nhà xuất bản tư nhân nhưng trên thực

tế tư nhân đã từng bước khống chế, chi phối được hoạt động của nhà xuất bản

Đề tài đã phân tích và chứng minh tình trạng tư nhân lợi dụng nhà xuất bản của Nhà nước để hoạt động ở một số nơi, nhất là các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và chỉ ra tác hại của hiện tượng này Đây là một hạn chế

có nguyên nhân từ buông lòng quản lý, các quy định, chế độ còn lỏng lẻo, thiếu

cụ thể, không thích hợp nên tư nhân có cơ hội hoành hành

- Đội ngũ cán bộ xuất bản còn bất cập, chưa theo kịp với sự phát triển ngày càng cao của hoạt động xuất bản trong cơ chế mới Đặc biệt cán bộ quản lý

cả ở tầm vĩ mô và vi mô còn tỏ ra lúng túng, bị động, đối phó trước những đòi hỏi mới của thực tế xuất bản hiện nay Trên thực tế, việc xử lý của cán bộ thường rơi vào hai thái cực: Một là cứng nhắc muốn quay trở lại cơ chế cũ với lý do đây

là một lĩnh vực đặc biệt không thể để cho cơ chế thị trường chỉ phối, tác động được; Hai là phó mặc cho cơ chế thị trường điều tiết, buông lỏng quân lý không

có sự can thiệp, điều chỉnh kị thời Hai thái cực này không chỉ thể hiện ở xử lý các công việc quản lý cụ thể mà còn thể hiện cả trong việc để xuất ban hành các chủ trương chính sách, các định hướng chiến lược cũng như trong chỉ đạo thực

hiện Đối với đội ngũ những người trực tiếp làm việc ở các khâu trong qui trình xuất ban thi van dé nổi cộm nhất hiện nay là khả năng thích ứng với công nghệ xuất bản mới và sự nhanh nhậy trong tính toán làm ăn kinh tế Quy trình xuất