phát triển kỹ năng tự học toán cho sinh viên các trường đại học đào tạo giáo viên tiểu học tóm tắt luận án

Để đổi mới phương pháp dạy-học ở đại học và thựchiện đào tạo theo tín chỉ cần đặc biệt quan tâm đến việc tăng cường hướng dẫn cho sinh viên tự học, xây dựng kỹ năng “chủ động, thường xuy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Mã số: 62.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI – 2013

Luận án được hoàn thành tại KHOA TOÁN TIN – TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS TS Vũ Quốc Chung

2 TS Lê Tuấn Anh

Phản biện 1: PGS.TS Đào Thái Lai

Viện KHGD Việt Nam

Phản biện 2: PGS.TS Vũ Dương Thụy

Nhà xuất bản giáo dục

Phản biện 3: PGS.TS Vũ Thị Thái

Trường ĐHSP - Đại học Thái Nguyên

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường

họp tại:

………Vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm …

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

1 Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

2 Thư viện Trường Đại học Hải Phòng

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Đào tạo nguồn nhân lực có đủ năng lực cần thiết để đáp ứng yêu cầungày càng cao của xã hội trở thành sứ mệnh cấp thiết của Ngành Giáo dục -Đào tạo Do đó cần phải sớm tạo được những giải pháp đột phá đổi mớiphương pháp dạy học theo hướng biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đàotạo Đào tạo theo hình thức tín chỉ nhằm góp phần biến quá trình đào tạo thànhquá trình tự đào tạo ở đại học, mang đến cho người học không gian tự nghiêncứu, chủ động sáng tạo Để đổi mới phương pháp dạy-học ở đại học và thựchiện đào tạo theo tín chỉ cần đặc biệt quan tâm đến việc tăng cường hướng dẫn

cho sinh viên tự học, xây dựng kỹ năng “chủ động, thường xuyên tự học tập, nghiên cứu" Ngân hàng thế giới gọi thế kỷ XXI là kỷ nguyên của kinh tế dựa

vào kỹ năng - Skills Based Economy Tại các quốc gia phát triển và các trườngđại học của các nước đó luôn đặt nhu cầu rèn luyện kỹ năng hàng đầu Tổng kếtthực tế cho thấy, người có sự nghiệp thành đạt là do 85% những kỹ năng mềm.Trong các kỹ năng mềm, kỹ năng tự học giữ một vị trí then chốt Đối với sinhviên Sư phạm Tiểu học hệ đại học (SV ĐHSPTH), kỹ năng đặc biệt cần thiết.Đặc biệt, một trong những kỹ năng cần thiết cho SV ĐHSPTH là kỹ năng tựhọc Toán Nếu ý thức được vai trò tự học, có nhiều biện pháp rèn luyện và pháttriển kỹ năng tự học môn Toán thì công tác đào tạo sẽ đạt được kết quả kép làvừa nâng cao chất lượng đào tạo, vừa giúp SV có kỹ năng độc lập nghiên cứu

và làm việc suốt đời Đồng thời, họ cũng chính là lớp người trực tiếp hướngdẫn, tác động hình thành kĩ năng mềm cho học sinh ngay trong độ tuổi hìnhthành nhân cách – học sinh Tiểu học (HSTH) Theo những tài liệu mà chúngtôi được tiếp cận, thì đến nay ở Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứuriêng về vấn đề tự học Toán của sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học Có thểxác định vấn đề nghiên cứu thực trạng và giải pháp nâng cao kỹ năng tự họcToán (KN THT) cho SV ĐHSPTH thực sự là một vấn đề cần thiết

Xuất phát từ những lí do nêu trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Phát triển kĩ năng tự học toán cho sinh viên các trường đại học đào tạo giáo viên Tiểu học”.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Đề xuất một số biện pháp cụ thể nhằm phát triển KN THT cho SVĐHSPTH, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên sư phạm Tiểu học

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Một số biện pháp nhằm phát triển KN THTcho SV ĐHSPTH

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu kỹ năng tự học Toán (chủ yếu tìmhiểu ở một số học phần: Nhập môn lý thuyết xác suất thống kê, Toán học 1,Toán học 2, Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học) cho đối tượng SVĐHSPTH

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu có những biện pháp sư phạm nhằm phát triển KN THT dựa trêntiêu chí đánh giá các mức độ KN THT của sinh viên thì mức độ kỹ năng tự họcToán của SV ĐHSPTH sẽ được nâng cao, từ đó góp phần nâng cao chất lượngđào tạo giáo viên tiểu học

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Hệ thống hoá, xác lập những cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc pháttriển KN THT cho SV ĐHSPTH; khảo sát thực trạng mức độ KN THT và việcphát triển KN THT của SV ĐHSPTH trong một số trường có đào tạo đại học

Sư phạm Tiểu học; đề xuất một số biện pháp cụ thể về phát triển kỹ KN THTcủa SV ĐHSPTH; thực nghiệm sư phạm để làm rõ tính khả thi và hiệu quả của

đề tài

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu đạt được mục đích nói trên,chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phương pháp

nghiên cứu lí luận; phương pháp khảo sát - điều tra - thống kê; phương phápthực nghiệm sư phạm.

7 CÁC ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Góp thêm vào lý luận phương pháp dạy học đại học và cơ sở thực tiễn

về sự cần thiết phát triển KN THT cho sinh viên SV ĐHSPTH Làm sáng tỏ sựkhác biệt giữa THT thực sự với THT hình thức; khác biệt giữa dạy học có chútrọng phát triển KN THT và dạy học không chú trọng phát triển KN THT Xâydựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ KN THT của SV ĐHSPTH Đề xuất 5 biệnpháp sư phạm nhằm góp phần phát triển KN THT của SV ĐHSPTH

8 NHỮNG LUẬN ĐIỂM ĐƯA RA BẢO VỆ

8.1 Việc hướng dẫn và tổ chức cho SV tự học tập, nghiên cứu, chủđộng tiếp nhận kiến thức là một việc làm thiết thực, hiệu quả và mang tính cấpthiết

8.2 Trong thực tiễn dạy và học, việc hướng dẫn và tổ chức cho SVĐHSPTH tự học tập, nghiên cứu, chủ động tiếp nhận kiến thức, tham gia trựctiếp vào quá trình đào tạo chưa được quan tâm đúng mức cả về lý luận và thựchành

8.3 Việc nghiên cứu, áp dụng các biện pháp PT KN THT cho SV dựatrên các tiêu chí đánh giá KN THT được đề xuất trong luận án sẽ góp phần đổimới nội dung và phương pháp đào tạo SV ĐHSPTH theo định hướng biến quátrình đào tạo thành quá trình tự đào tạo

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của luận án gồm ba chương:Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Những biện pháp phát triển kỹ năng tự học Toán cho sinhviên đại học Sư phạm Tiểu học

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Ngoài ra:

Tài liệu tham khảo (100 danh mục)

Phụ lục (13 phụ lục)

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Tổng quan lịch sử vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam

1.1.3 Một số nhận định

Nhìn chung, các tác giả đã nghiên cứu vấn đề tự học trên nhiều góc độnhư: Tự học là một yêu cầu của thời đại và khẳng định tầm quan trọng và cầnthiết của tự học đối với mọi lứa tuổi; mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố bênngoài và yếu tố bên trong của người học trong quá trình tự học Tuy nhiên,cho đến thời điểm này, theo những tài liệu mà chúng tôi đã có dịp nghiên cứu,các tác giả chưa đề cập sâu sắc đến các vấn đề như: Xây dựng những tiêu chínhận dạng kỹ năng tự học; phân biệt giữa dạy học chú trọng và không chútrọng phát triển kỹ năng tự học Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học;đánh giá mức độ kỹ năng tự học của sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học; đềxuất biện pháp rèn kỹ năng tự học, tự nghiên cứu của sinh viên đại học Sưphạm Tiểu học trong dạy học chương trình toán Do đó, chúng tôi tập trungnghiên cứu những vấn đề trên với đối tượng sinh viên ngành Giáo dục tiểu học

1.2 Cơ sở khoa học của tự học

1.2.1 Cơ sở triết học

1.2.2 Cơ sở Tâm lý học

1.2.3 Cơ sở Giáo dục học

1.3 Hoạt động tự học trong một số phương pháp dạy học tích cực

Chúng tôi di tìm hiểu hoạt động tự học diễn ra trong bốn phương phápdạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của người học dưới đây:

1.3.1 Tự học trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

1.3.2 Tự học trong dạy học theo quan điểm của lí thuyết kiến tạo 1.3.3 Tự học trong dạy học hợp tác theo nhóm

1.3.4 Tự học trong dạy học khám phá

* Một vài đánh giá về hoạt động tự học trong các phương pháp dạy học

đã nêu

Phương pháp dạy học trên với các ưu thế và tạo điều kiện cho người học

có môi trường phát triển kỹ năng tự học Toán của bản thân Tuy nhiên, cácphương pháp dạy học trên còn có một số đặc điểm cũng như một số hạn chếnhư: Các phương pháp lại có sự giao thoa, không hoàn toàn độc lập với nhau.Việc giảng viên vận dụng các phương pháp dạy học theo hướng tích cực mộtcách hiệu quả gặp nhiều khó khăn,

1.5.2 Hệ thống kỹ năng tự học Toán

Theo cách hiểu chung về kỹ năng, tham khảo các công trình nghiên cứu,chúng tôi phân chia kỹ năng tự học Toán thành 35 kỹ năng thành phần chia làm

2 nhóm kỹ năng gồm: Nhóm kỹ năng nhận thức (7 kỹ năng thành phần) vànhóm kỹ năng hoạt động (28 kỹ năng thành phần).

1.6 Đánh giá kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

1.6.1 Biểu hiện kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học sư phạm Tiểu học

1.6.1.1 Đặc điểm sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

1.6.1.2 Chương trình Toán đào tạo đại học ngành Sư phạm Tiểu học 1.6.1.3 Phân nhóm biểu hiện kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học

Sư phạm Tiểu học

Qua việc nghiên cứu đặc điểm chương trình Toán đào tạo ngành Sưphạm tiểu học hệ đại học và đặc điểm tâm lý của sinh viên đại học Sư phạmTiểu học, chúng tôi cho rằng khái niệm kỹ năng tự học Toán dành cho sinhviên đại học Sư phạm Tiểu học cũng có điểm giống kỹ năng tự học Toán nóichung, bao gồm hai nhóm kỹ năng chính Tuy nhiên, trong nhóm kỹ năng hoạtđộng có bổ sung thêm một số kỹ năng riêng biệt thể hiện kỹ năng chuẩn bịnghề cho giáo viên Tiểu học trong tương lai Trong đó, nhóm thứ nhất là nhómbiểu hiện về kỹ năng nhận thức về việc tự học Toán (gồm 2 kỹ năng được pháttriển trong biện pháp 1) Nhóm thứ hai là nhóm biểu hiện về các kỹ năng hoạtđộng tự học Toán (gồm 10 kỹ năng được phát triển trong biện pháp 2)

1.6.2 Tiêu chí đánh giá mức độ kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

Dựa trên 12 kỹ năng thành phần biểu hiệu kỹ năng tự học Toán của sinhviên, chúng tôi xây dựng hệ thống tiêu chí và các chỉ số của các kỹ năng thànhphần của kỹ năng tự học Toán để tạo cơ sở bước đầu cho việc đánh giá mức độ

kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học sư phạm Tiểu học Căn cứ vàonhững cơ sở nghiên cứu, căn hệ thống tiêu chí và chỉ số về kỹ năng thành phầncủa kỹ năng tự học Toán chúng tôi xây dựng một bộ câu hỏi gồm 50 câu, chia

làm 2 loại để khảo sát kỹ năng tự học Toán: Loại một là biểu hiện về nhận thức

tự học Toán; loại hai là biểu hiện về các hoạt động tự học Toán

1.6.3 Các mức độ kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

Theo định nghĩa về kỹ năng tự học Toán, khi sinh viên đại học Sư phạmTiểu học có kỹ năng tự học Toán phải có các kỹ năng: tự thiết kế, tổ chức kếhoạch hoạt động Toán học, tự thực hiện các hoạt động Toán học, tự kiểm tra, tựđiều khiển hoạt động Toán học Đánh giá mức độ tự học của người học qua kếtquả thực hiện nhiệm vụ do giảng viên yêu cầu, bao gồm 4 mức độ sau: Mức độ1: Trả lời được các câu hỏi, yêu cầu do GV giao (cho trước) theo giáo trình;mức độ 2: Đạt được kết quả mức độ 1 và giải được những bài toán tương tự,lấy được ví dụ minh họa cho phần kiến thức tự học; mức độ 3: Đạt được kếtquả mức độ 2 và thực hiện các hoạt động tự học sau đó diễn đạt nội dung tự họctheo nhiều cách khác nhau; mức độ 4: Đạt được kết quả mức độ 3 và tự đặt ranhững câu hỏi (đặc biệt những câu hỏi có định hướng chuyên môn toán vànghề nghiệp); và giải quyết các vấn đề đặt ra Phát hiện và sửa chữa các sai lầmtrong tự học

Để minh họa cho 4 mức độ trên, chúng tôi đưa ra một số ví dụ minh họatrong nội dung của bài: “Tập hợp” như sau:

Mức độ 1: Trong phần khái niệm về quan hệ bao hàm, GV yêu cầu SVđọc giáo trình để trả lời các câu hỏi: Cho tập A = {0, 2, 3}; tập B = { - 2, 0, 1, 2,3} Hãy điền vào chỗ trống sau: Khi đó ta nói tập là tập con của tập ; Hay là bộ phận của (hay bao hàm trong ); Ký hiệu là:

Mức độ 2: Trong phần khái niệm về quan hệ bao hàm, GV yêu cầu SVđọc giáo trình để trả lời các câu hỏi trên, sau đó SV thực hiện các hoạt động tựhọc để giải được những bài toán tương tự như: Xác định quan hệ bao hàm giữa

các tập hợp sau: , , ,    Sau đó SV tự lấy ví dụ về hai tập hợp có quan hệbao hàm với nhau Sử dụng sơ đồ Ven để biểu diễn mối quan hệ giữa 2 tập hợpđó?

Mức độ 3: Trong phần nội dung tập hợp và phần tử, SV có thể nghiêncứu và diễn đạt nội dung bài học theo nhiều cách khác nhau Ví dụ khi diễn đạtphần tử của một tập hợp A, với A là tập hợp nghiệm phương trình x(x - 5) = 0xác định trên tập số thực SV có thể đưa ra ba cách xác định sau:

Nếu bước đầu SV có đáp án như sau: CBDEA

Sau khi kiểm tra lại, SV sẽ nhận thấy mình xác định chưa chính xác khicho rằng CB, bởi họ sẽ nhận ra rằng hình vuông là trường hợp đặc biệt củahình chữ nhật hay nói cách khác, mọi hình vuông đều là hình chữ nhật Do vậytập hình vuông sẽ có các phần tử là con của tập hình chữ nhật

Vì vậy, đáp án chính xác là : B C DEA

Để bước đầu đánh giá một SV ĐHSPTH có KN THT đạt mức độ nào,chúng tôi dựa vào tổng số điểm SV đạt được sau khi trả lời 50 câu hỏi như sau :Nếu SV đạt tổng số từ 120 đến 150 thì SV đó có KN THT đạt ở mức độ 4; nếu

0 5 A

SV đạt tổng số từ 80 đến 119 thì SV đó có KN THT đạt ở mức độ 3; nếu SVđạt tổng số từ 40 đến 79 thì SV đó có KN THT đạt ở mức độ 2; nếu SV đạttổng số từ 0 đến 39 thì SV đó có KN THT đạt ở mức độ 1;

1.7 Quy trình tổ chức rèn kỹ năng tự học Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

Việc tổ chức hoạt động dạy - học là một công việc quan trọng, khôngthể thiếu để tổ chức hoạt động tự học Toán cho SV ĐHSPTH học một cáchhiệu quả, chúng tôi đề xuất quy trình 7 bước với hai hình thức: Tự học cóhướng dẫn trực tiếp của giảng viên và tự học có hướng dẫn gián tiếp của giảngviên Các bước như sau: Bước 1-Tạo tiền đề; Bước 2- Tự học; Bước 3- Tựkiểm tra; Bước 4 - Thể hiện; Bước 5- Điểu chỉnh; Bước 6- Chuyển hóa; Bước7- Tự kiểm tra tổng thể

1.8 Khảo sát thực trạng kỹ năng tự học Toán của sinh viên đại học

Qua khảo sát cho thấy, sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học có kỹ năng

tự học Toán chưa cao Trong quá trình đào tạo giáo viên Tiểu học, các trườngđại học đã có quan tâm đến rèn luyện kỹ năng tự học Toán cho sinh viên Tuynhiên, để phát triển kỹ năng tự học Toán cho sinh viên Tiểu học trong tương lai,các trường cần quan tâm đến các vấn đề: Hình thành động cơ, thái độ để tăngcường nhận thức tự học Toán cho sinh viên, tổ chức các hoạt động nhằm rènluyện kỹ năng tự học Toán, xây dựng các tình huống tự học Toán, chú trọng

hình thức thảo luận nhóm thông qua seminar, biên soạn tài liệu tự học Toán cóhướng dẫn, bồi dưỡng nâng cao kiến thức toán và phương pháp dạy học mônToán ở tiểu học cho sinh viên nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục tiểu họchiện nay.

Chương 2 NHỮNG BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG TỰ HỌC TOÁN CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TIỂU HỌC

2.1 Nguyên tắc xây dựng các biện pháp

Để xây dựng các biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện và phát triển kỹnăng tự học Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học, chúng tôi đề xuất 7nguyên tắc

2.2 Đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển kỹ năng tự học Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

2.2.1 Biện pháp 1: Bồi dưỡng động cơ tự học Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

2.2.1.1 Cơ sở khoa học của biện pháp

Nhóm kỹ năng nhận thức tự học Toán của sinh viên đại học Sư phạmTiểu học bao gồm kỹ năng xác định mục đích, kỹ năng tạo động cơ tự họcToán Hai kỹ năng đó là kỹ năng tiên quyết, quan trọng và cần thiết trong quátrình dạy học Tác giả Wilbert J Mckeachie cho rằng: “Một trong những nhiệm

vụ quan trọng nhất của dạy học là làm cách nào để hình thành động cơ học tậpbên trong để sinh viên hứng thú học tập” Vậy, để nâng cao nhận thức về tự học

và xác định mục đích, động cơ, thái độ học tập đúng đắn cho sinh viên thì giảngviên phải thực hiện nhiệm vụ dạy - học của mình như thế nào? “Học là tráchnhiệm của sinh viên Chính anh ta là sinh viên và anh ta học vì chính anh ta.Phương pháp dạy học và phương pháp học phải dựa vào chính tiềm năng củasinh viên Sinh viên phải đảm bảo đầy đủ, trách nhiệm của mình bằng cáchtham gia tích cực và thoải mái trong quá trình học của mình Trước hết anh ta

phải chứng tỏ khả năng tự chủ, ý thức, trách nhiệm sẽ dẫn sinh viên đến việcđánh giá việc tự học của mình và làm cho hoạt động tự học tốt hơn”.

2.2.1.2 Mục tiêu của biện pháp

Phát triển kỹ năng xác định mục đích và kỹ năng hình thành động cơ tựhọc Toán cho sinh viên đại học Sư phạm Tiểu học

Để giúp người học xác định mục đích cũng như thực hiện mục đích mộtcách có hiệu quả, các lực lượng giáo dục trong Trường Sư phạm cần tạo môitrường giúp người học hiểu rõ về vấn đề tự học Bên cạnh đó, các lực lượnggiáo dục trong Trường Sư phạm cần: Phổ biến các quy chế, quy định vềchương trình đào tạo, công tác sinh viên, quyền và nghĩa vụ của sinh viên ;quan tâm nhiều hơn đến việc hình thành tình cảm tự học, động cơ học tập đúngđắn cho sinh viên; nhà trường kết; công khai tiêu chí đánh giá kết quả tự học làmột trong những tiêu chí đánh giá cán bộ giảng viên; các khoa kết hợp với Sởgiáo dục - Đào tạo tổ chức cho sinh viên giao lưu với các giáo viên tiêu biểu ởcác trường Tiểu học; tham quan một số trường đạt Chuẩn quốc gia và trườngcòn nhiều khó khăn ở phổ thông; tổ chức cho sinh viên tìm hiểu chuẩn giảngviên Tiểu học và những tiêu chí đánh giá giảng viên Tiểu học ở các trường Tiểuhọc; tổ chức các cuộc hội thảo để giảng viên và sinh viên giao lưu học hỏi kinhnghiệm chuyên môn với các giáo viên dạy giỏi ở Tiểu học;

2) Phát triển kỹ năng tạo động cơ tự học Toán