Trong đợt thu mẫu vào tháng 12/2002, chúng tôi thực hiện việc theo dõi diễn biến chất lượng môi trường nước, thủy sinh vật vào cuối mùa mưa nhằm cung cấp một số thông tin cho các dự án k
Trang 1
miter tia theo đổi diễn biển môi trường
nước và thuỷ sinh vật'ở vườn quoc gia
U Minh Thượng
Trang 2
BỘ NÔNG NGHIỆP & PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
PHÂN VIỆN ĐTQH RỪNG
oo0oo
BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ
ĐIỀU TRA THEO DÕI DIỄN BIẾN MÔI TRƯỜNG NƯỚC
VÀ THỦY SINH VẬT Ở VƯỜN QUỐC GIA
Trang 3MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU
2 TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
2.1.Đia điểm nghiên cứu và vị trí thu mẫu
2.2 Thời gian khảo sát
2.4.2 Mẫu thủy sinh vật
2.5 Phương pháp phân tích mẫu
2.5.1 Chất lượng nước
2.5.2 Thủy sinh vật
3, KẾT QUÁ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
3.1 Chất lượng môi trường nước
Trang 41 MỞ ĐẦU
Rừng tram U Minh Thượng là một trong những vùng đất ngập nước quan trọng nhất của đồng bằng sông Cửu Long, mang những nét đặc trưng của 'rừng đầm lây ngập nước ngọt theo mùa, nơi giao lưu và chuyển tiếp giữa
hai khu hệ sinh vật nước mặn và nước ngọt nên khu hệ sinh vật ở đây rất đa
dạng và phức tạp
Trong chiến tranh trước đây phần lớn rừng tràm đã bị tàn phá bởi chất độc khai quang Từ sau giải phóng, các trận cháy rừng xảy ra vào mùa khô của các năm 1982, 1982 và- 1987 đã ảnh hưởng xấu đến môi trường sinh thái của vùng
Với các mục tiêu là Bảo tổn mẫu chuẩn quốc gia về hệ sinh thái rừng tràm úng phèn trên đất than bùn; Bảo tổn đa dạng sinh học của hệ sinh thái đất
ngập nước; Bảo vệ di tích lịch sử của các cuộc kháng chiến cứu nước; Cung
cấp nơi nghiên cứu, học tập, nghỉ ngơi, giải trí cho nhân dân; Góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái gia tăng độ che phủ rừng; Đảm bảo an ninh môi trường và sự phát triển bển vững của vùng đồng bằng sông Cửu Long
tháng 1/2002 vườn Quốc gia U Minh Thượng được thành lập, đây là vùng
trùng tâm của rừng tràm U Minh Thượng
Vào tháng 3/2002, vườn Quốc gia U Minh Thượng bị thiệt hại nặng nể do
nạn cháy rừng xảy ra ở những khu rừng tràm nguyên sinh Trong đợt thu mẫu vào tháng 12/2002, chúng tôi thực hiện việc theo dõi diễn biến chất lượng môi trường nước, thủy sinh vật vào cuối mùa mưa nhằm cung cấp
một số thông tin cho các dự án khôi phục, bảo vệ và phát triển hệ sinh thái
đất ngập nước úng phèn trên nền đất than bùn độc đáo này
2 TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
2.1 Dia diém nghiên cứu và vị trí thu mẫu:
Vườn Quốc gia U Minh Thượng là phẩn trung tầm của vùng rừng tram U Minh Thượng với diện tích tự nhiên 8.038 ha nằm trên địa bần hành chính
của 2 xã: An Minh Bắc (huyện An Minh) và Minh Thuận (huyện Vĩnh Thuận).
Trang 5Bản để VỊ TRÍ CÁC ĐIỂM THU MẪU TẠI U MINH THƯỢNG
Oe oe Cl) Ram giới sĩ hếu tiểu khí
S a of 'Vưỡn Quốc Gia
a ~~ Rava do, Sei! PNn khu ph: hổi sinh shal
uy Phần Hay Cẩn + Z⁄⁄/ "ha Mu Hàm chnh - Dich
Pyar, Phần khu to VỆ nghiếm ngấ] nano 0s 4
Hệ quy chiếu UTMI Ving 46 Bắc, Datum WGS84
Bản đổ được thánh lập do Phân Viện Điều Tra Quy
va Bảo Vệ Khu Bảo T6n Thiền Nhiên LI Minh Thượng
toạch Rứng li kết hợp với Dự Án Phát Triển Cộng Đồng
iw phong ng sinh indi
‘warp cam
eT › NĂNG CấO Ge Dao wrt hen Lúa (DMổi)
—— ~ ắng tấp đương để táo 1rúng (DỰ kết? Trạm báo VỆ rửng Hiến có: DỤ kếnGh
Trang 6Vị trí thu mẫu:
Mẫu được thu trên 15 trạm như sau: l (trắng cỏ), 16 (trắng cỏ), 22, 24,
29, 33, 36, 40, 41, 42,48, 50, 51, 57, 58 (xem bản đồ vị trí thu mẫu) 2.2 Thời gian khảo sát:
Thang 12 nam 2002 2.3 Các chỉ tiêu phân tích:
2.3.1 Chất lượng môi trường nước:
Các chỉ tiêu phân tích hóa lý gồm 22 chỉ tiêu:
- Điện thế oxy hoá khử - Nhiệt độ không khí - COD
- Độ dẫn điện - Nhiệt độ nước - BOD
- DS cứng - Khí HS - NO.-N
-Ca** - Độ kiểm HCO; -NO:-N
- Mg”” -Š¡O; -PO.-P -Fe**
2.3.2 Thủy sinh:
-_ Mẫu thực vật nổi (Phytoplankton) định tính và định lượng
-_ Mẫu động vật nổi (Zooplankton) dinh tính và định lượng
-_ Mẫu động vật đáy (Zoobenthos) định tính và định lượng
2.4 Phương pháp thu mẫu:
2.4.1 Chất lượng nước:
Mau dùng cho phân tích chất lượng nước ngoài một số chỉ tiêu đo đạc tại hiện trường, mẫu được thu bằng các thiết bị chuyên dùng theo quy định của Bộ KH&CNMT, bảo quản đưa về phân tích tại phòng thí nghiệm của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản II
Trang 72.42 Mẫu.thủy sinh vật
- Mẫu thực vật nổi (Phytoplankton) định tính được thu bằng lưới
Juday, mẫu định lượng thu trực tiếp nước tầng mặt bằng bình nhựa
có dung tích 1 lít
-_ Mẫu động vật nổi (Zooplankton) định tính được thu bằng lưới luday
và mẫu định lượng bằng cách lọc 60 lít nước qua lưới
- Mẫu động vật đáy (Zoobenthos) thu bằng gàu Petersen có diện tích miệng gầu 0,025 m” cho mẫu định lượng, mỗi mẫu lấy 2 gàu ở 2 vị trí kế nhau và được sàng lọc qua lưới, mẫu định tính thu bằng cào tam giác
Tất cả mẫu thủy sinh vật được cố định và bảo quần bằng formalin với nỗng độ
4-8%
2.5 Phương pháp phân tích mẫu
2.5.1 Chất lượng nước
Các chỉ tiêu chất lượng nước được phân tích bằng các phương pháp sau:
*Nhiệt độ nước, pH & Eh nước (điện thế oxy hoá khử): đo bằng máy pH
meter HI.§424— HANNA
* Độ mặn S%e: Xác định bằng khúc xạ kế (Refractometer) ATAGO ~
* Độ kiểm: Phương pháp trung hoà với sự tham gia của chi thị màu
Methyl Orange
* Độ cứng (Hardness), Ca””, Mg”” bằng phương pháp Complexom IH
(EDTA)
* D6 dan dién: Conductivity meter HI 8733 — HANNA
* Các muối dinh dưỡng: NH;-N, NO¿-N, NO¿-N , PO,-P, SiO, Phan
tích theo bộ Testkit tiều chuẩn của công ty HACH - USA
Trang 8* Hàm lượng Fe”"”, HS bằng phương pháp so màu Mohr & một số phương pháp xác định khác
* BOD được gửi phân tích mẫu tại phòng thí nghiệm phần tích nước của Phân viện Quy hoạch và khảo sát Thủy lợi Nam Bộ
2.5.2 Thủy sinh vật:
Định loại Phytoplankton và Zooplankton dưới kính hiển vi có độ phóng đại tối đa 1.000 lần Mẫu định lượng được đếm 2 lần bằng buồng đếm dung tích Lcc Sai số giữa hai lần đếm không quá 10% Zoobenthos được định danh
và khối lượng sinh vật được xác định bằng cân phân tích, sai số 1 mg
3 KẾT QUÁ NGHIÊN CỬU VÀ THẢO LUẬN
3.1 Chất lượng môi trường nước:
Chất lượng nước tại các điểm khảo sát ở vườn Quốc gia U Minh Thượng vào
tháng 12/2002 được trình bày ở phiếu kết quả phần tích trong phụ lục 1
* Độ pH: -
Hầu hết các mẫu nước thu trong thủy vực vườn quốc gia U Minh Thượng có màu nâu đỏ, từ nhạt đến đậm dẫn như: nâu trong đến nâu đỏ nhạt và nâu đỏ đậm, màu đặc trưng của hệ sinh thái rừng tràm trên nền đất than bùn
Trừ một số điểm nước có biểu hiện nhiễm phèn mức độ cao như: 22, 5§ và 41 (pH = 5,16 - 5,94), con hầu hết các điểm khác nước chỉ bị nhiễm phèn nhẹ, giá
trị pH tương đối đồng nhất (pH = 6,10 - 6,84), điểm 24 (kênh thuộc vùng đệm)
có mồi trường gần như trung tinh (pH = 6,84) (Bang 1)
Trang 9Bang |: Độ pH tại các điểm thu mẫu ở U Minh Thượng tháng 12/2002
Người dân trong vùng vẫn sử đụng thường xuyên nguồn nước trực tiếp của
rừng tram trong nhu cau sinh hoat hang ngày, với đặc trưng của nước tuy có màu nâu đỏ những ít bị nhiễm phèn
So với kết quả điều tra sau đợt cháy rừng tháng 3/2002 với đa số các điểm lấy mẫu đều bị nhiễm phèn, trong đó có 4 vị trí nhiễm phèn rất nặng với pH < 3 thì đến nay môi trường pH nước được cải thiện rất nhiều
*Độ mặn:
Nếu như đợt khảo sát vào tháng 5/2002 ở tất cả các điểm lấy mẫu nước đều bị
nhiễm mặn với độ mặn từ 2,3 - 14,9%, trong đó các trạm có độ mặn trên 4%o
chiếm phần lớn thì đợt khảo sát tháng 12/2002 này nước hoàn toàn ngọt
Hệ sinh thái rừng tràm của vườn Quốc gia U Minh Thượng mang tính ngọt nhờ
sự tích nước ngọt trong than bùn Tuy nằm trên nền đất phèn mặn ven biển
nhưng vùng Ủ Minh Thượng được ngọt hóa và đã là hệ sinh thái nước ngọt với
thâm thực vật rừng tràm đặc trưng lâu đời nhờ quá trình thành tạo và hoạt động chức năng giữ ngọt, ngăn mặn, ém phèn của than bùn và sau này còn có
sự trợ giúp của các công trình thủy lợi Môi trường nước bị nhiễm mặn trong giai đoạn bơm nước mặn chữa cháy và giữ ẩm cho rừng chỉ là giai đoạn tạm thời và dân dần được rửa trôi trong mùa mưa Kết quả khảo sát vào tháng 12/2002 này cũng phù hợp với kết quả các cuộc khảo sát năm 2000 - 2001 do
trường Đại học Cần Thơ, cho thấy độ mặn ven đê bao và vùng trung tâm luôn
có giá trị bằng không, nước hoàn toàn ngọt
Trang 10* Hàm lượng oxy hòa tan (DO)
Ngoại trừ 2 điểm 22 và 24 trên kênh 3 (thuộc vùng đệm) có hàm lượng DO đạt giá trị trung bình (DO = 4,80 - 6,40 mg/l), còn tất cả các điểm khảo sát trong khu vực vùng lõi đều có hàm lượng oxy hòa tan thấp (DO = 0,96 - 3,36 mg/)),
do hệ thống đê bao giữ nước để phòng chống cháy rừng, nước trong các kênh thiếu sự lưu chuyển, không có dòng chảy, thiếu sự xáo trộn nước, mặt khác ở một số nơi thực vật thủy sinh thượng đẳng phát triển đày đặc phủ kín cả mặt kênh, ngăn cản lượng oxy không khí hòa tan vào trong nước
Bảng 2: Hàm lượng Oxy tại các điểm thu mẫu ở U Minh Thượng tháng 12/2002
Điểm thu mẫu DO (mg/) Điểm thu mẫu DO (mg/l)
*Nhiễm bẩn chất hữu cơ:
Nhu cầu oxy sinh hóa (BOD) và oxy hóa học (COD) trong môi trường nước là
chỉ số biểu hiện mức độ nhiễm bẩn do sự phân giải hợp chất hữu cơ chứa
carbon bởi sinh vật hay quá trình phân giải hoá học để giải phóng CO¿, chất khoáng và nước
Theo kết quả quan trắc, phần lớn các điểm khảo sát có dấu hiệu nhiễm bẩn hữu cơ, lượng chất hữu cơ COD (tiêu hao oxy hóa học) trên những kênh mương mới đào dẫn nước phục vụ chữa cháy rừng nền đáy còn trơ, ít mùn bã như các điểm 41, 48 hoặc ở trắng cỏ (điểm 1), điểm 22 (trên kênh thuộc vùng đệm) có lượng COD thấp hơn (4,8 - 11,2 mg/) trên các tuyến mương cũ có nhiều xác mùn bã hữu co (COD = 15,6 - 28,8 mg/))
Đa số các vì trí có giá trị BOD kha cao trén 5 mg/l (BOD = 6,08 - 10,72 mg/l) , một số ít điểm có lượng BOD thấp hơn 5mg/1 như: | (trang cd) 48, 50, 41,22
Trang 11(BOD = 3,04 - 4,48mg/I), mức biến động của BOD không lớn như COD Giá trị
COD và BOD thể hiện qua bảng 3
Bảng 3: Hàm lượng BOD và CƠD tại các điểm thu mẫu ở U Minh Thượng - tháng 12/2002
+ Các muối dinh dưỡng:
Thành phan các muối dinh dưỡng ở kênh rạch vườn quốc gia U Minh Thượng xuất hiện ở mức trung bình, đạm NH;-N = 0,1 ~ 0,5 mg/l; dạng chuyển tiếp NOa-N không thấy xuất hiện, NO;-N = 0,1 ~ 0,3 mz/1, dạng đạm NO;-N còn
có khả năng cao hơn vì nó là đạm đễ tiêu nhưng do thảm thực vật thượng đẳng
phát triển mạnh đã sử dụng đi nhiều Giá trị muối Phosphate cao lắm PO¿-P =
0,10 - 0,20 mg/l
Muối SiO, trong nước thiên nhiên phân giải từ nham thạch có chứa silic hay sự
phân hủy của tảo khuê, những thực vật đơn bào có chứa SiO;, vì thế lượng
SiO; trong nước nhiều hay ít tùy thuộc hàm lượng SiO; chứa trong nham thạch
và các chất hữu cơ chứa SiO; Giá trị SiOs trên các điểm khảo sát dao động từ
2 - 3 mg/1 Trong nước thiên nhiên lượng SiO; thường đủ cung cấp cho nhu cầu phát triển của tảo khuê nên không cần thiết phải chăm bón thêm, một lượng nhỏ SiO- cũng cần thiết cho sự thành tạo các mô bì, mô liên kết của tảo khuê
và tham gia mã di truyển đạng acid nucleic, tuy nhiên nước có quá nhiều SiO;
Trang 12sẽ tạo cho nước có dạng màng nhày, ngăn trở hoạt động sinh sống và bắt mổi của thủy sinh vật
Các chỉ số về độ kiểm, độ cứng, hàm lượng Ca”, Mg'” ở môi trường nước ngọt, nhiễm phèn luôn đạt thấp Độ kiểm HCO; = 91,5 - 109,8 mg/l, độ cứng
(CaCO3) = 14,32 - 53,70 mg/l), Ca*" = 8 - 20 mg/1, Mg'” = 9,78 - 29,18 mg/1 Độ
kiểm, độ cứng biểu hiện giá trị tương đối của các ion kiểm và kiểm thổ có trong nước, là nhân tố cấu thành nên hệ đệm giữ cho pH môi trường được cân bằng giữa acid và kiểm, tạo thế bển vững cho môi trường sinh thái tự nhiên Ca**, Mg”” tham gia vào quá trình quang hợp của thực vật, thiếu Mg”* thực vật quang hợp kém nhất là quá trình chuyển hóa phosphate
Nhìn chung, môi trường nước trên 15 trạm khảo sát ở vườn Quốc gia U Minh Thượng vào mùa mưa chịu ảnh hưởng trực tiếp của nguồn nước ngọt, nước trong kênh thiếu sự lưu chuyển, tù đọng và ít được lưu thông với bên ngoài, có đấu hiệu nhiễm bẩn hữu cơ và bị nhiễm phèn nhẹ, lượng Oxy hòa tan thấp Môi trường sinh thái tự nhiên có khả năng tự làm sạch, nhưng khả năng này cũng có giới hạn nhất định, nếu sự ô nhiễm vượt quá giới hạn tự làm sạch, môi trường sẽ dân dẫn bị ô nhiễm và ảnh hưởng trực tiếp đến quần thể sinh vật sống chung với nó
3.2 Thực vật nổi
3.2.1 Thành phần loài
Kết quả phân tích mẫu được thu thập tại 15 trạm quan trắc trong tháng 12/2002
ở Vườn Quốc gia U Minh Thượng đã xác định được 107 loài tảo thuộc 5 ngành
tảo bao gồm 32 loài tảo Silíc chiếm 29,9%; 29 loài tảo Lục chiếm 27,1%; 21 loài tảo Lam chiếm 19,62%; 20 loài tảo Mắt chiếm 18,69%; 4 loài tảo Giáp
chiếm 3,74% và I loài tảo Vàng chiếm 0,93% (Phụ lục 2)
Mặc dù số trạm quan trắc vào tháng 12/2002 giảm gần một nửa so với tháng
5/2002, nhưng với 107 loài tảo xác định được trong 15 trạm so với 134 loài đã
gặp trong 29 trạm vào tháng 5/2002 cho thấy khu hệ tảo ở Vườn Quốc gia U
Minh Thượng khá phong phú về thành phần loài ngay cả trong tháng mùa mưa
Nếu vào tháng 5/2002 khi Vườn Quốc gia U Minh Thượng bị mặn xâm nhập tảo Silíc dẫn đầu (72 loài và 54,4%) với hầu hết các loài nguồn gốc lợ, mặn
Trang 13chiếm ưu thế, sau đó là tảo Mắt (21 loài và 16,4%) và tảo Lam (20 loài và 14%) đặc trưng cho thủy vực bị nhiễm phèn và nhiễm bẩn chất hữu cơ thì vào tháng 12/2002 cấu trúc thành phần loài lại thể hiện rõ đặc trưng của khu hệ tảo chịu ảnh hưởng trực tiếp của nguồn nước ngọt mới được bổ sung trong _ mùa mưa kèm theo các dấu hiệu bị nhiễm bẩn chất hữu cơ chủ yếu từ lá cây rừng và nhiễm phèn nhẹ, trong đó tảo Silíc nước ngọt tuy vẫn chiếm vị trí hang đẫu nhưng không quá cách biệt so với tảo Lục đứng ở vị trí thứ hai, tảo Lam và tảo Mắt chỉ thị ô nhiễm hữu cơ có thành phần loài xấp xi nhau,
Khi xem xét sự phân bố thành phân tảo theo tram quan trắc thấy rang phan lớn các trạm có thành phần loài tương đối đa dạng thuộc 5 ngành tảo chủ yếu bao gồm tảo SiHc, tảo Lục, tảo Mắt, tảo Lam, tảo Giáp (Phụ lục 2); trong đó các
trạm có số loài khá cao như trạm 16 (47 loài), trạm 29 (49 loài), rạm 33 (51 loài) và trạm 36 (43 loài) đều nằm trên Kênh trung tâm thuộc vùng lõi; trạm
41 nằm ở vùng lõi tuy có số loài ở mức trung bình (32 loài) nhưng có thêm loài Centritractus belonophorus thuộc ngành tảo vàng (X{anthophyta); trạm 48 nằm trên kênh ngang có số loài thấp nhất (23 loài)
Sự phân bố không đồng đều về số loài theo trạm quan trắc cùng với sự xuất hiện của rất ít loài tảo được coi là phân bố rộng thuộc tảo Silíc (Achnanthes
fanceolata, Cyclotella striata, Navicula Sp, Gomphonema sphaerophorum, Nitzschia sigma), tảo Lam (Anabaena variabilis, Oscillatoria
limosaPhormidium sp), tảo Mat (Trachelomonas volvocina), tảo Giáp (Glenodinium sp) cho thấy về cơ bản thủy vực vùng nghiên cứu thuộc loại
nước tù đọng và ít được lưu thông với bên ngoài
Về mùa mưa môi trường nước ngọt, nhiễm phèn và nhiễm bẩn chất hữu cơ gần
như không thích hợp cho hầu hết các loài tảo nguồn gốc biển Bằng chứng là hầu hết các loài tảo Silic nguồn gốc biển thích nghi được với môi trường nước
lợ, nhiễm phèn và nhiễm bẩn đã gặp vào tháng 5/2002 thuộc các chỉ như Campylodiscus, Chaetoceros, Diatoma, Lauderia, Pleurosigma, Stephanodiscus
déu không có mặt vào tháng 12/2002 Thay vào đó là một số loài tảo Silfc nguồn gốc biển có khả nang phan b6 rong (Nitzschia sigma), phân bố tương
asteromphalus, Cosci curvatulus tai Tram 1 1A trang cé; Gyrosigma balticum - tram 22 vùng dém; Skeletonema costatum - tram 24 vùng dém; Thalassionema
nitzschioides - tram 16 trang cd; Thalassiothrix frauenfeldii - tram 33 kénh
trung tâm)
Trang 143.2.3 Biến động mật độ tảo
Kết quả nghiên cứu được trình bày tại Bảng 4 cho thấy khoảng dao động mật
độ tảo theo trạm quan trắc là khá lớn (từ 7.600 cư tai trạm 1 trắng cỏ - 226.000 cư/1 tại trạm 48 nằm trên kênh ngang); tảo Mắt chiếm ưu thế về mật
độ trong 53,3% số trạm quan trắc chứng tổ ô nhiễm chất hữu cơ đã xuất hiện trên diện rất rộng; tảo Silíc dẫn đầu về mật độ ở trạm I trắng cổ và các trạm
24, 33, 36 nằm trên kênh trung tâm cũng như các trạm 57 và 58 cắt chéo với kênh trung tâm; tảo Lục chiếm ưu thế về mật độ chỉ duy nhất tại trạm 16
Bảng 4: Phân bố mật độ tảo (ct/1) theo trạm quan trắc ở U Minh Thượng, tháng
12/2002
Trang 15
So sánh với khoảng đao động mật độ tảo từ 52 - 10.107 c1 vào tháng 5/2002
(Đoàn Cảnh, 2002) thấy rằng vào tháng 12/2002 mật độ tảo cao hơn từ 146 -
22 lân Điều này rất có ý nghĩa trong việc tự làm sạch thủy vực bằng sinh học cũng như gia tăng cơ sở thức ăn tự nhiên cho thủy sinh vật tại Vườn quốc gia U
Minh Thượng trong tháng mùa mưa
3.2.4 Các loài ưu thế
Từ kết quả nghiên cứu được trình bày tại Phụ lục 4 thấy rằng ngoài các loài tảo ưu thế thuộc tảo Mắt đặc trưng cho thủy vực chua phèn và nhiễm bẩn chất hữu cơ (Euglena sp, Euglena acus, Trachelomonas sp, Trachelomonas volvocina, Tra cylindracea) con gặp nhiều loài tảo khác bao gỗm tảo Silíc chi thị chua phèn (Desmogonium kurzianum) hoặc ta môi trường nước nhiễm bẩn (Nitzschia siạma, Achnanthes lanceolata, Gomphonema sphaerophorum,
Synedra uina, Cyclotella striata, Nitzschia recta), tảo Lục chỉ thị chua phèn
(Closterium moniliferum) hoặc chỉ thị nước ô nhiễm bởi chất hữu cơ (Chlorella
vulgaris, Pandorina morum, Eudorina elegans)
Do thủy vực từ nước lợ, nhiễm phèn và nhiễm bẩn vào tháng 5/2002 chuyển
sang thủy vực nước ngọt chịu tác động ô nhiễm của phèn và chất hữu cơ vào
tháng 12/2002 nên thành phần loài tảo ưu thế đã được thay đổi về cơ bản phù
hợp với điều kiện môi trường nước mà chúng sinh sống trên hầu hết các trạm nghiên cứu; chỉ có 3 trường hợp bao gồm các trạm 36, 40 và 51 cùng có chung loài tảo Mắt ưu thế Trachelomonas volvocina vào cả 2 tháng điều tra, tuy nhiên mật độ của nó trong tháng 12 cao hơn rõ rệt so với tháng 5; tại cùng trạm quan trắc số loài ưu thế cũng như mật độ vào tháng 12 cũng phong phú hơn so với tháng 5 (Bảng 5)
Bảng 5 So sánh mật độ (cưl) của một số loài tảo ưu thế ở U Minh Thượng
năm 2002
Tên loài ct/l Tén loai củ
16 Chloroococcus tenax 6.263 | Achnanthes lanceolata 10.100
Trang 16
kurzianum Tra volvocina 4.500 Trachelomonas sp 4.700
Ở đây cần chú ý rằng sự phát triển rất mạnh của loài tảo Mắt ưu thế
Trachelomonas volvocina tai các trạm 42 (96.000 cư), 48 (145.000 cư) và 50
(162.000 ct/l) đã làm giảm chỉ số đa dạng tảo và đồng nghĩa với việc gia tăng
mức độ ô nhiễm chất hữu cơ tại các trạm này (hàm lượng COD từ 11,2-25,6
mg/1 DO rất thấp với hàm lượng từ 0,96-1,12 mg/1)
Trang 173.3 Dong vật nổi
3.3.1 Thành phần loài
Kết quả phân tích vào tháng 12/2002 cho thấy thành phần loài động vật nổi rất phong phú, đã tìm thấy 69 loài thuộc 4 ngành, trong đó ngành Protozoa 8 loai chiếm 11,59%; ngành Moilwsca với ấu trùng Gsatropod chiếm 1,44%; ngành Aschelminthes với lớp trùng bánh xe 27 loài chiếm 39,13%; ngành Arthropoda
với lớp phụ râu nhánh 20 loài chiếm 29,98%, chân chèo 9 loài chiếm 13,04%,
bộ giáp xác Ostracoda 4 loài chiếm 5,79%,
Với 69 loài động vật nổi đã gặp trên 15 trạm thu mẫu so với 29 loài được xác định trên 29 trạm thu mẫu vào tháng 5/2002 cho thấy thành phần loài động vật nổi thể hiện rất phong phú vào mùa mưa
3.3.2 Cấu trúc thành phần loài:
Hầu hết các giếng loài phân bố là loài nước ngọt, phần lớn là loài ưa môi trường giàu chất hữu cơ, nhiễm phèn và nước lưu thông kém như Asplanchna,
Brachionus, Testudinella, Monostyla, Rotaria (Rotatoria), Difflugia, Arcella,
Centropyxis (Protozoa) Các loài râu nhánh được âm thay nhw Alona,
Diaphanosoma, Chydorus, Moina, Pleuroxus , giấp xác chân chèo với các
Thermocyclops, Microcyclops Không tìm thấy loài nước mặn phân bố trong đợt khảo sát này
Số loài hiện diện trên từng điểm thu mẫu cũng khá cao 12 đến 27 loài So với đợt thu mẫu tháng 5/2002 với 29 loài và một số dạng ấu trùng thì thành phần
loài động vật nổi trong đợt khảo sát này phong phú hơn nhiều Số loài hiện
điện trên từng trạm thu mẫu thể hiện qua bảng 6
Bảng 6: Số loài động vật nổi ở VQG U Minh Thượng
Đợt thu- Trạm thu mẫu
Trang 18' Nếu vào tháng 5/2002 ở vườn quốc gia U Minh Thượng bị nhiễm mặn với hơn 50% loài có nguồn gốc nước lợ mặn vùng cửa sông ven biển như Acarria, Schmackeria, Oithona, Oncaea, Acrocalanus, Hydromedusa thì trong đợt thu mẫu tháng 12/2002 không còn thấy hiện diện, cơ cấu thành phần loài thể hiện
rõ tính chất của khu hệ nước ngọt
Nhờ có nước ngọt do nguồn nước mưa tại chỗ đã cải thiện được phần lớn lượng nước mặn được bơm vào khu trung tâm khi rừng bị cháy, có thể số loài động
vật nổi có nguồn gốc nước lợ mặn theo nguồn nước mặn di nhập vào chỉ có mặt tạm thời, thành phần loài động vật nổi hiện tại đã được thay đổi về cơ bản
để phù hợp với môi trường nước ngọt mới mà chúng sinh sống
Cấu trúc thành phần loài động vật nổi phân bố ở U Minh Thượng với một số vùng khác được trình bày qua bảng 7
Bảng 7: Cấu trúc thành phần loài động vật nổi ở VQG U Minh Thượng
và một số nơi khác
Ostracoda 4 5,79 - - - - 3 27,77 Insecta - - - 1 0,92
Qua bảng 7 cho thấy thành phần loài động vật nổi ở vườn Quốc gia U Minh Thượng phân bố trong đợt khảo sát vào tháng 12/2002 tương tự như thành phần loài ở vườn Quốc gia Tràm Chim, tuy số lượng loài có thấp hơn (69 loài so với
108 loài) ở Tràm Chim mùa mưa năm 1999 nhưng cơ cấu về loài khá giống nhau Có thể số lần khảo sát còn ít nền chưa thể thống kê đầy đủ số lượng loài phân bố ở vườn Quốc gia U Minh Thượng, tuy nhiên với 69 loài động vật nổi được tìm thấy trong một đợt khảo sát có thể thấy được mức độ phong phú về thành phần loài ở đây
Trang 193.3.3 Biến động mật độ động vật nổi
Cũng như thành phần loài, mật độ động vật nổi phân bố khá phong phú, một số trạm khảo sát có mật độ rất cao như trạm l (trắng cỏ) 167.000 con/m’, trạm 24
(kênh vùng đệm) 218.000 con/m° trong đó các loài làm thức ăn tốt cho tôm cá
thuộc nhóm râu nhánh Ciazdocera và chan chéo Copepoda chiếm đại đa số 94,48% - 98,81% Mật độ động vật nổi được trình bay qua bảng 8
Bảng 8: Mật độ động vật nổi tại VQG U Minh Thượng ~ Tháng 12/2002
Tram |Protozoa | Rotatoria |Cladocera | Copepoda |Nauplius| Ostracodal_ Tổng
thu mẫu| (con/m”)| (con/m>) | (con/m?) | (con/m?) | (con/m*)| (con/m”) | (con/m?)
Trang 20
So với đợt thu mẫu tháng 5/2002 có mật độ trên các trạm thu mẫu đao động từ
2.000 -, 21.400 con/m” thì mật độ động vật nổi trong đợt khảo sát tháng
Một số trạm dọc theo đê bao, mức độ trao đổi nước kém, thực vật thủy sinh
thượng đẳng phát triển mạnh như 40, 50, 51, 58, 29 có số lượng trùng bánh
xe cao với các loài chỉ thị nước nhiễm phèn và hữu cơ như Aspianchna,
Testudinella, Monostyia từ 7.000 - 34.000 con/m` chiếm 1,87 - 77,27%;
Arcella 23.500 - 40.500 con/m” chiếm 32,14 - 73,43% ở các điểm 33, 51, 58
Các trạm đọc theo kênh trung tâm và kênh trục số lượng loài chỉ thị môi
trường nhiễm phèn thấp hơn, các loài nước ngọt và làm thức ăn tốt chiếm ưu thế
3.4 Động vật đáy
3.4.1 Thành phần loài
Động vật đáy khá nghèo nàn về thành phần loài và rất nghèo về mật độ phân
bố, chỉ thấy 9 loài thuộc 2 lớp, trong đó lớp côn trùng thủy sinh 6 loài chiến 66,66% và lớp giáp xác Crustacea 3 loài chiếm 33,33%
Động vật đáy có khả năng phục hổi kém hơn động thực vật thủy sinh, mặt khác nền đáy thủy vực sau trận cháy rừng tháng 3/2002 lắng tụ nhiều tro than, một số nơi xác mùn bã hữu cơ quá nhiều, môi trường đáy không thuận lợi cho
chúng phát triển
Kết quả khảo sát vào tháng 12/2002 cho thấy nhóm côn trùng thủy sinh chiếm
ưu thế, điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây ở những thủy vực có độ
pH thấp Số lượng loài trên từng trạm nghiền cứu cũng rất nghèo nàn, chỉ trừ
Trang 21tram ! (trắng cỏ) có 5 loài phân bế, hầu hết các trạm còn lại chỉ có 1 - 2 loài, thậm chí một số trạm không thu được mẫu như 29, 40, 51
Thành phần loài động vật đáy phân bố ở vườn Quốc gia U Minh Thượng trong thang 12/2002 thé hién qua bang 9 sau:
Bang 9: Thanh phan loài động vật đáy VQG U Minh Thượng- tháng 12/2002 ŠT|jThành phần giống loài | 1 |1622|24|29|33|36440141142|48150|51|57|58
Số loài động vật đáy phân bố trong đợt thu vào tháng 12/2002 có xu thế thấp
hơn so với đợt thu mẫu vào tháng 5/2002, (bảng 10)
18
Trang 22Bang 10: Số loài động vật đáy ở VQG U Minh Thượng
Đợt thu Trạm thu mẫu
mẫu 1 | 21 | 22 | 24 | 29 | 33 | 39 | 40} 41 | 42 | 48 | 53 | 55 | 57 | 58
lượng của động vật đáy trong rừng tràm U Minh Thượng (9 loài và 34,16 g/m’)
cũng không khác biệt mấy, chỉ có sinh lượng trong đợt khảo sát này thấp hơn rất nhiều mà thôi
_ 3.4.2 Sinh lượng động vật đáy
Sinh lượng động vật đáy rất nghèo nàn, trừ trạm I (trắng cỏ) có thành phan loài và sinh lượng khá tốt, phần lớn các trạm khác không thu được mẫu định lượng, trong số vài trạm thu được mẫu thì khối lượng không cao, chủ yếu là lớp côn trùng thủy sinh có khối lượng thấp Mật độ và khối lượng động vật đáy thể hiện qua bằng sau:
Bang I0: Sinh lượng động vật đáy ở VQG U Minh Thượng-tháng 12/2002 -
Trang 23thiếu sự lưu chuyển, bị tù đọng và ít được lưu thông với bên ngoài,
có dấu hiệu nhiễm bẩn hữu cơ và bị nhiễm phèn nhẹ, lượng Oxy hòa tan thấp Tuy nhiên hàm lượng các muối dinh dưỡng N-NO;, P-PO,
và SiO; ở mức trung bình cho sự phát triển các loài tảo
Với 10 loài tảo xác định được trong 15 trạm quan trắc vào tháng
12/2002 cho thấy khu hệ tảo Vườn quốc gia U Minh khá phong phú
về thành phần loài ,
- Cấu trúc thành phần tảo tháng 12/2002 mang đậm sắc thái của khu
hệ tảo nước ngọt chịu ảnh của phèn và nhiễm bẩn chất hữu cơ; trong
đó tảo Silíc nước ngọt dẫn đầu về số loài nhưng không quá cách
biệt so với tảo tảo Lục đứng ở vị trí thứ hai, tảo Lam và tảo Mắt chỉ
thị ô nhiễm chất hữu cơ có số loài gần ngang nhau Nó khác hẳn cấu trúc tảo Silíc nguồn gốc biển có số loài vượt trội hẳn so với tảo Mắt
và tảo Lam chỉ thị môi trường phèn và nhiễm bần vào tháng 5/2002
Trang 24Mật độ tảo vào tháng 12/2002 dao động trong khoảng rất rộng từ 7.600 - 226.000 cƯ1 cao hơn từ 146 - 22 lần so với tháng 5/2002
Tảo ưu thế xuất hiện trên các trạm nghiên cứu vào tháng 12/2002
không đơn độc như tháng 5/2002 mà bao gồm một tập hợp loài thuộc các ngành tảo Mắt, tảo Silíc, tảo Lục chỉ thị môi trường nước ngọt bị
tác động bởi chua phèn và nhiễm bẩn chất hữu cơ Mật độ của các
loài tảo ưu thế xuất hiện trong tháng 12/2002 cũng cao hơn rõ rệt so với tháng 5/2002
Sự phát triển rất mạnh của loài tảo Mắt ưu thế Trachelomonas volvocina trên các-trạm quan trắc 42, 48 và 50 làm giảm chỉ số đa đạng tảo đồng thời cũng xác nhận mức độ ô nhiễm chất hữu cơ tại
Mật độ động vật nổi rất phong phú, khoảng dao động rất rộng từ
16.500 con/m” - 218.000 con/m? và cao rất nhiều lần so với đợt thu
mẫu vào tháng 5/2002 (1,16 - 109 lần) trên cùng 1 trạm quan trắc
Động vật đáy nghèo nàn cả về thành phần loài lẫn sinh lượng Chỉ tìm thấy 9 loài phân bố trên 15 trạm khảo sát, sinh lượng rất thấp và
phần lớn các trạm không thu được mẫu
Đề xuất
Để cung cấp một cách có hệ thống các thông số về thành phần môi trường và những chỉ số về đa dạng sinh học của hệ sinh thái ở vườn
Quốc Gia U Minh Thượng ngoài các nội dung giám sát hiệu quả của
công tác phát triển rừng, diễn biến của các quần xã động vật hoang dã , cần quan trắc chất lượng môi trường nước, thủy sinh vật, nguồn lợi thủy sản thường xuyên hơn
Trang 25»_ Cần có phương án quản lý nguồn tài nguyên thủv sản, xây dựng biện pháp bảo vệ các loài quý hiếm đồng thời xác định được các phương pháp sử dụng nguồn tâi nguyên này một cách bền vững
Trang 26TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trần Trường Lưu và CTV 1990
Hiện trạng tài nguyên thủy sản Đồng bằng sông Cửu Long
Tran Thanh Xuân và cộng tác viên, 2000
Đặc điểm thủy sinh vật và cá ở vườn Quốc gia Tràm Chim mùa mưa
Dự án đầu tư khôi phục, bảo vệ và phát triển vườn Quốc gia U Minh
Trang 27
Phụ lục I:
KẾT QUẢ KHẢO SÁT CHẤ'T LƯỢNG NƯỚC VƯỜN QUỐC GIÁ U MINII THƯỢNG - THÁNG 12/2002
2 {MAu nude nâu tối | nâu tối Hrong nâu| nâu tối (nau nhat{nau tronglnân tronglnầu trongj nâu tối | nâu tối | nu t6i trong nféujndu ohat{trong adultrong nau
12 lOxy sinh hoe HOD | mel | 624 | 10,72 | 3.04 | 892 | 448 | 4k0 | 3641 | 922 | 7,84 | 672 | gan | 928 | 720 | 608 | 3436
13 JOxy hod hoe COD mg/l {5,6 28,8 3,36 25,0 [1,2 14,3 4,8 27,2 17,6 17,6 224 27,2 27,2 19,2 5,60
14 |Độ kiểm HCO3- me/l 97,6 91,5 109,8 109,8 109,8 109,8 48,8 97,6 97.6 97,6 97,6 97,6 9746 ` 97,6 36,6
24 [Téng hegnp sft et] mg | 010 | 0,05 0 0 0 0/0 | 005 | 010 | 003 0 010 | 010 | 010 0 0
