Thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.POE

chủ nghĩa thực dụng và cuộc cạnh tranh tàn bạo - sự cô đơn, tha hóa, và những hình ảnh của cái Chết-trong-lúc-đang-sống”.[31] Tác giả Hoàng Thị Kim Oanh trong luận án tiến sĩ Quá trình t

TRUONG DAI HOC VINH

NGUYEN THI HONG VAN

THI PHAP HUYEN THOAI TRONG

TRUYEN NGAN E.A.POE

CHUYEN NGHANH: LY LUAN VAN HOC

MA SO: 60.22.32

LUAN VAN THAC SI NGU VAN

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ THANH NGA

NGHẸ AN, 2013

l0 1

““ n6 ố 1

2 Lich sth var dG oooccccccccccccccccccsecevsescsesevevecscievevecevseevevevssissevevsvevsseeevevseses 2

3 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 2 ¿2 22 2 223 *2S2E*+zz+szzxs>+ 9

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát - 5-52 52c S sec cxe2 9

5 Phương pháp nghiên cỨu - c2 22132223121 3323135155115 xe 10

6 Đóng góp của để tài - S1 1212215121221 82g re 10

7 Cấu trúc luận văn -.- 222 Ss23 2155511112151 11 111115111 11511111111121211 11128 xxeg 10

Chương 1 CƠ SỞ ĐỀ NGHIÊN CỨU THỊ PHÁP HUYÈN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮÁN CỦA E.A POE -525s5c5s©5s2 11

1.1 Huyền thoại và thi pháp huyền thoại trong văn học

1.1.1 Khái niệm huyền thoại 5-5 1 2 E212 re „l1

1.1.2 Hướng tiếp cận huyén thoai trong sáng tác và nghiên cứu văn học l6

1.1.3 Một số thành tựu cơ bản của thi pháp huyền thoai trong van hoc thé ki XIX 18

1.2 Vài nét về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của E.A.Poe

1.2.1 Tiểu Sử 5.2 212121111111 1212222 2H HH He

1.2.2 Văn nghiệp của E A.PO€ 2c 2 2211221 3321 112 11H, 21 1.2.3 Quan điểm tiếp cận vấn đề thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn 2061 24 1.3 Nhìn chung về thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe 26 1.3.1 Hoàn cảnh nước Mỹ thời đại E.A.Poe - 552.5 22+ < s2 26 1.3.2 Tư tưởng - văn hóa Mỹ thời đại E.A.Poe - -. - 2+ ss s2 28 1.3.3 Nhìn chung về thế giới nghệ thuật truyện ngắn E.A.Poe 30

Chương 2 CẢM QUAN MANG MÀU SẮC HUYỀN THOẠI VỀ HIỆN THUC VA CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGAN CUA E.A.POE 36

2.1 Cảm quan huyền thoại trong cái nhìn về số phận con người 36

2.1.1 Ám ảnh về cái chết 2 s21 S1 1211 11112111111 2111111 1111111 1tr a 36

2.2 Con người với những ám ảnh bi kịch về thân phận 5-: 46 2.2.1 Con người cô đơn - - - - 22 2221222111121 31253 1115112511111 111 81k 46 2.2.2 Con người trốn chạy 52 2 22222221215 112111111211111111211 111116 49

2.2.3 Con người bất khả tri - 5c S122 E1 112511111211 111 1 111211 ryg 53

2.3 Con người trong mối quan hệ với thế giới 2 2252 zcz+xzzzsx+z 56

2.3.1 Nỗi hoang mang trước thế giới bất định 2252 2 z+zzszsx2 56

2.3.2 Nỗi thấp thỏm trong thế giới “bóng tối” -2+ccczcxsecz xe 58

2.3.3 Những cảm nhận nhức nhi về sự phi lí của thế giới 59 Chuong 3 THI PHAP HUYEN THOAI TRONG TRUYEN NGAN CUA E.A.POE THE HIEN TREN MOT SO BINH DIEN HINH THUC 65

3.1 Thi phap huyén thoai thé hién trong sự miêu tả không gian 65 3.1.1 Huyền thoại hóa không gian hiện thực bằng các thủ pháp trộn lẫn chỉ tiết 66

3.1.2 Kiểu không gian xa Xôi 2-2-2225 9 SE21515222121222211122118221e xe 70

3.1.3 Không gian giấc mơ . - 2S 2 SE S121 2182211112121121 re 72 3.2 Thi pháp huyền thoại thể hiện trong sự miêu tả thời gian 75 3.2.1 Trộn lẫn thời gian - một yếu tố quan trọng của thi pháp huyền thoại

3.2.2 Thi pháp huyền thoại thé hiện trong nỗ lực co - giãn thời gian 77 3.2.3 Thi pháp huyền thoại thể hiện trong sự miêu tả thời gian mang tính chất

0 cece cece ccc cece ces eeeeceeeecsaeeceseeeseeeceseeceseeseeeeeetseeenseeeetseeneees 80 3.3 Thi pháp huyền thoại thé hiện trong sự miêu ta cốt truyện, tình huống, chỉ

CHSC eee cececcececcecececcccsceceeescevesescsescesesesceseusscsssscsesesssecevsesececsseceveuseceesesecseres 81 3.3.1 T6 chite cOt truyOn oe cece cc ccceccecccesecesceseseeseseecsesseseseeseeessseevseseeseees 81 3.3.2 Tình huống truyện - 222522 1221522212151121212222221222221122212 xe 85

3.3.3 Miéu ta chi tiét mang tinh chat huyén thoai

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.1 E.A.Poe (1809 - 1849), là con thứ hai của David Poe Bố mẹ mất sớm, Poe được Jonh Allan nhan làm con nuôi Từ đó Allan trở thành họ thứ hai của Edgar Ông được xem là một hiện tượng độc đáo của văn học Mỹ thế

kỉ XIX Cuộc đời quá ngắn ngủi nhưng cho đến nay, ông được đánh giá là nhà thơ, nhà văn Mỹ thiên tài Tài năng, đóng góp của ông ngày càng thu hút sự quan tâm và nghiên cứu không chỉ đối với nền văn học Mỹ mà còn nhiều nền

văn học khác trên thế giới trong đó có Việt Nam Do những điều kiện nhất

định của lịch sử nên từng thời kì ông được đón nhận với một tâm thế khác nhau nhưng có thể khẳng định cùng với tài năng và những đóng góp của ông đối với văn học nghệ thuật Nghiên cứu về E.A.Poe là góp phần cho việc nhận thức một tác giả cụ thể nói riêng, về văn học Mỹ nói chung, trong tình hình những thành tựu của việc nghiên cứu nó ở Việt Nam còn có phần khiêm tốn 1.2 Huyền thoại với tư cách là một hình thức tư duy nghệ thuật đã xuất hiện từ rất sớm Có thể dễ dàng thấy trong suốt tiến trình lịch sử văn học thế giới, sáng tác văn học đã kế thừa và sử dụng thường xuyên các truyền thống huyền thoại vào những mục đích nghệ thuật đa dạng của mình Cho đến ngày nay, sáng tác văn học sử dụng phương thức huyền thoại đang trở thành một dòng mạch riêng trong nền văn học thế giới Sự góp mặt của phương thức nghệ thuật này giúp nhà văn có nhiều cơ hội hơn đào sâu vào nhưng góc khuất trong đời sống thực tại vô cùng, có cơ hội phản ánh được những hiện thực đa chiều, vi tế Vì vậy, nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong tác phẩm văn học một mặt tạo cơ hội khám phá chiều sâu trong tư tưởng cảm nhận của tác giả, một mặt còn mở ra những chiều kích ảnh hưởng và sức lan tỏa của phương thức huyền thoại trong nền văn học nói chung, thể loại truyện ngắn nói riêng

1.3 Tư duy huyền thoại đã và đang trở thành một dòng chảy quan trong trong nền văn học thế giới và cả Việt Nam Nghiên cứu về thi pháp huyền thoại trong các sáng tác văn học đang là một trào lưu hết sức sôi động và nó đang được xem như một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học Ở Việt Nam hướng tiếp cận này vẫn đang còn là một vấn đề khá mới mẻ và có phần manh mún Không những vậy, do những hạn chế trong công tác dịch thuật, và những yếu tố khách quan khác, việc nghiên cứu thi pháp tác giả cũng còn gặp nhiều khó khăn Chính vì vậy nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong sáng tác của Edgar Allan Poe với hi vọng sẽ góp phần bố sung thêm những ý kiến, đóng góp mới cho hướng tiếp cận thi pháp huyền thoại ở Việt Nam Trên cơ sở đó có thể gợi mở phần nào hướng tiếp cận sáng tác văn học của các nhà văn Việt Nam trong những năm gần đây đang chịu ảnh hưởng sâu rộng và mạnh mẽ của thi pháp huyền thoại

2 Lịch sử vấn đề

E.A.Poe là một hiện tượng độc đáo của văn chương thế giới nói chung, nước Mỹ nói riêng “Trước Poe chưa có nền văn học Hoa Ky” (J Cabau, 2009) Ông được xem như là ông tô của thể loại truyện trinh thám, một nhà thơ lãng mạn siêu hình, một nhà luận thuyết, phê bình văn học Cho đến nay, cuộc đời và sự nghiệp, bút pháp sáng tạo của ông vẫn còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá hết Điều đó đặt ra nhiệm vụ cấp thiết cho các nhà nghiên cứu trong việc tìm tòi, khám phá, khơi dòng bí ẩn, hé mở những bức tường bí mật đề đánh giá một cách hoàn mĩ hơn về một cây bút tài hoa Hiện nay, nghiên cứu

về E.A.Poe đã thu hút được nhiều đóng góp trong nước và quốc tế

2.1 Những nghiên cứu về Allan Poe ở nước ngoài

E.A.Poe được mệnh danh “ông tổ” của truyện trinh thám, truyện kinh

dị, truyện khoa học viễn tưởng Mỹ: ở vai trò nhà thơ ông cũng được đánh giá

là người "mở đầu cho chủ nghĩa tượng trưng" (Symbolism) không chỉ ở văn đàn nước Mỹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp và sâu rộng đến các nhà thơ lãng mạn Pháp như Charles Baudelaire, Mallarmé, Valéry Nha tho Pautopxki

(Nga) còn cho rằng "thơ ca của ông đã trở thành báu vật không chỉ đối với thơ

ca Mỹ mà còn của thơ ca toàn thế giới” Charles Baudelaire - người mở đầu cho thơ tượng trưng Pháp và thế giới, vẫn tự coi mình là môn đệ trung thành của E.A.Poe Có thể nói, Poe là một trong những đại diện xuất sắc nhất của chủ nghĩa lãng mạn của nền văn học Mỹ Trong hầu hết các sáng tác thơ của ông yếu tố tượng trưng đường như trở thành âm hưởng chủ đạo Trường ca The Raven (Con qua) chinh la bai tho tiéu biểu nhất cho nghệ thuật tượng trưng Nhân kỉ niệm 200 năm ngày sinh của E.A.Poe (1809-2009), chính quyền bang Maryland quyết định tôn vinh năm 2009 là năm E.A.Poe Nhiều hoạt động văn học nghệ thuật phong phú ở nhiều bang nước Mỹ cũng được dành tôn vinh cuộc đời và sáng tác E.A.Poe

E.A.Poe được hai tác giả Dorothy Brewster và John Burrell dành những

y kiến đánh giá trân trọng : “Poe có một vị trí đặc biệt trong văn giới, và khó

có thể xếp ông vào loại nào ( ) Ông có một trực giác nhạy bén để quan sát những biến chuyền lạ lùng và không thể tiên đoán của tính tình con người, do

đó ông đã mở đường cho những nghệ sĩ lớp sau, trầm tĩnh hơn trong việc khám phá địa hạt tâm lí”.[14:45]

Oscar Wilde nhà văn Anh và W.B.Yeats Aí Nhĩ Lan cũng phải thừa nhận rằng: “E.A.Poe là một nhà văn lớn cho tất cả mọi thế hệ”; S.Freud nhìn thấy những sáng tạo trong cách viết và sức hấp dẫn trong cách viết của Poe hiểu từ bề mặt tăm tối của tâm trí Ngay cả Stephen King, Clive Barker tác giả những truyện siêu tưởng ngày nay đều cho rằng Poe là sư phụ về thể loại dã tưởng kinh dị [42: 100]

Kathryn Vanspanckeren trong Phac thao van hoc My (2001- Lé Dinh

Sinh, Hồng Chương dịch) nhận định: “Cái thế giới hỗn mang giữa sự sống và

cái chết của Poe và những bối cảnh mang tính Gothic, màu mè, hào nhoáng của ông không chỉ thuần túy để làm phông trang trí Chúng phản ánh đời sống nội tâm quá văn minh nhưng đượm màu chết chóc hoặc là tam than ban loan của những nhân vật của ông Chúng là biểu hiện tượng trưng của vô thức, do

vậy là trung tâm trong thi pháp học của ông”[42:105] Ở nhiều nước trên thế giới E.A.Poe cũng được quan tâm đánh giá trên nhiều bình diện

Ớ Nga, hiện tượng E.A.Poe như một ánh sao băng, đến thật nhanh và sau đó thì lung linh rực rỡ như đá ngũ sắc “Nhà thơ “điên” E.A.Poe là người duy nhất chiếm được trái tim người Slav với tất cả sự siêu phàm và bệnh hoạn của ông, những lí lẽ kỳ lạ và chủ nghĩa thâm mĩ độc đáo của ông, cũng như với cả những giấc mộng thần tiên hay những cơn ác mộng khủng khiếp của ông.” [46:6] Từ những tác phẩm dịch của Baudelaire, người Nga đã tiếp nhận Poe từ 1848 Và sau đó, rất nhiều tác phẩm văn học của họ chịu ảnh hưởng những motif của E.A.Poe Konstantin Balmont, một trong những nhà thơ lỗi lạc của nước Nga cũng đã dành nhiều năm trong cuộc đời mình đề nghiên cứu

va tôn vinh những kiét tac cua Poe Sau nay, Dostojevsky va Andreev da mo rộng thé loại truyện phân tích tâm lý kiểu E.A.Poe trong những chuyện giết người Các nhà phê bình Nga cũng không ngần ngại dành cho Poe những vòng nguyệt quế Những bài thơ của Poe: The Conqueror Worm, The Bells, Eldorado, Sleeper được nhiều nhà thơ Nga thích thú học tập giọng điệu độc đáo của nó, trong đó có Miakovsky và Podgoretzky

Ở Anh, ảnh hưởng của E.A.Poe cũng là một điều thú vị Người Anh đến với E.A.Poe từ những tác phẩm mang bóng dáng nhà soạn kịch thiên tài của họ: William Shakespeare Von Raumer, nhà nghiên cứu văn học sử người Đức, đã làm một bảng thống kê và Von thấy rằng ngôn ngữ đầy tính chất bản nang ctia hoang tir Prospero trong tac pham Mét na tir than do (The Masque

of The Red Death) cia Poe có rất nhiéu nét tuong tu nhan vat Macbeth trong

bi kich cling tén ctia Shakespeare Berenice, The Man of the Crowd (Nguoi đàn ông của đám đông), The Imp oƒ the Perverse (Tên tiểu yêu bưóng bình), của Poe chẳng phải cũng mang trong nó những bi kịch Hamlet? Điều này cũng dễ hiểu, có lẽ Edgar Allan Poe đã ngưỡng mộ Shakespeare từ những vai diễn của mẹ ông, Elizabeth Arnold Poe (1787-1811) Bà là một diễn viên gốc Anh rất thành công trong vai các nhân vật nữ của kịch tác gia vĩ đại người

Sherlock Holmes, va ciing khéng cé Nick Carter Nhan vat tham tu August Dupin day trí tuệ của E.A.Poe đã tạo cảm hứng cho Conan Doyle khi ông xây dựng nhà thám tử lừng danh của ông

Ở Đức, The Raven, Amnabel Lee của Poe đã được dịch sang tiếng Đức và nhiều truyện ngắn của ông đã trở nên quen thuộc với người Đức Còn ở Tây Ban Nha, Poe cũng được giới thiệu từ rất sớm: từ 1856 và hiện nay, ông vẫn là một trong những tác giả được yêu thích hàng đầu Còn trên đất nước Nhật Bản, truyện của Poe được phổ biến rộng rãi chắng kém gì nước Anh Thậm chí ông

tổ truyện trinh thám của Nhật còn lấy bút hiệu là E.A.Poe Đó là nhà văn Hirai

Taro (1894 — 1965), với bút danh là Edogawa Rampo (phiên âm tiếng Nhật của tên Edgar Allan Poe) và được coi là "Japanase-Poe" [45:79]

Tác giả Gumilla Lindberg-Wada trong công trình Literary History: Towards a Global Perspective, phan viét vé truyện trinh thám ở Trung Quốc (Detective Story in China), cho la vao thoi diém dau thé ki XX, du Trung Quốc vốn không mặn mà lắm với các truyện trinh thám phương Tây, và còn những quan điểm bảo thủ trái ngược trong việc tiếp nhận văn học hiện đại nước ngoài, nhưng truyện trinh thám đầu tiên của Conan Doyle cũng đã được dịch ra tiếng Trung rất sớm: năm 1896 Sau đó, một loạt truyện trinh thám phương Tây được giới thiệu bởi nhiều dịch giả khác nhau Nhiều truyện trinh thám của Edgar Allan Poe cũng lần lượt xuất hiện, bắt đầu từ Con cánh cam vàng (The Gold Bug) xuất bản năm 1905 ở Thượng Hải Năm 1919, Cheng Xiaoqing (1893-1976) nhà văn Trung Quốc nồi tiếng đầu tiên đã sáng tạo nên những truyện best-seller với hình tượng nhân vật Huo Sang, một “China Holmes” trong loạt truyện trình thám Sherlock in Shanghai (Sherlock o Thượng Hải), dựa vào mẫu nhân vật Sherlock Holmes Đến nay, thể loại này

đã trở nên phô biến trong độc giả Trung Quốc [45: 80]

2.2 Tinh hinh nghién citu E.A.Poe 6 Viét Nam

Đối với nền văn học Việt Nam, E.A.Poe cũng không phải là một cái tên quá xa lạ Thậm chí, ông còn là cái tên tác giả nước ngoài đầu tiên có tên trên

các trang báo tiếng Việt những năm đầu thế kỉ XX Chúng tôi xin điểm lại

những nghiên cứu về E.A.Poe trong gần một thế kỉ tiếp nhận tác giả này, trên những tài liệu mà chúng tôi có dịp tham khảo

Theo tác giả Hữu Ngọc trong Tô sơ văn hóa Mỹ, từ những năm trước Cách mạng tháng Tám, truyện 7e Gold Bug (Con cánh cam vàng) và bài thơ The Raven (Con qua) của Poe đã được giới thiệu khá rộng rãi trong hệ thống nhà trường bảo hộ qua bản dịch tiếng Pháp Tiểu luận của E.A.Poe cũng vậy, tuy không trực tiếp và cũng không nhiều, nhưng những quan điểm nghệ thuật

về cái đẹp của ông trong 7riết lý về soạn tac (the Phylosophy of Composition)

đã theo văn học Pháp đến với tầng lớp trí thức Tây học Việt Nam từ rất sớm Năm 1936 nhà thơ Nguyễn Giang đã dịch bài thơ Con qug đăng trên Danh nhân Âu Mỹ Năm 1939 - 1940 tác giả Hoàng Trọng Miên đã phóng tác một loạt truyện kinh dị của Poe thành 7 truyện trong tập 7rzăng xanh huyén hodc

do nhà xuất bản Đông Phương Hà Nội in Nam 1941, dich gia Nguyén Giang dịch và xuất bản cả một tập Truyện kinh di cua Edgar Allan Poe Năm 1944

Vũ Ngọc Phan dịch Truyện kì lạ của Edgar Poe Ba năm sau, 1947, Con cảnh

cam vàng được Thiết Can dịch ở Sài Gòn Mười năm sau Nguyễn Hiến Lê đã

dịch ra văn xuôi từ tiếng Anh bài thơ 7e Raven (Con qua) và phân tích tiêu ludn The Phylosophy of Composifion (Triết lý về soạn tác) của Poe trong tập Luyén van I Nam 1966, duy nhất có một bài tho do Ha Binh Trung dich bai la Eldorado (Xt m6ng) va nam sau 1967, tap The Murder of The Rue Morgue (An mạng đường nhà xác) gồm 6 truyện của Poe được Lê Bá Công dịch, đưa vào sách song ngữ dạy tiếng Anh Sau gần 20 năm, suốt những năm 70 và đầu

80, mãi đến 1987 truyện của Poe lại được xuất hiện Và liên tục (tuy không nhiều tác phẩm mới, chủ yếu là những truyện trinh thám và kinh đị quen

Cũng trong thời điểm này, một vài truyện chọn lọc của Edgar Allan Poe

đã được giới thiệu trong chương trình giảng dạy của một số trường Đại học ngành Tiếng Anh (bằng nguyên tác) ở Đại học Khoa học xã hội & Nhân văn

Tp.Hồ Chí Minh, Đại học Huế, Đà Nẵng, hoặc cả ở ngành và Ngữ Văn như tại

Đại học Đà Lạt Năm 2000, dịch giả Thái Bá Tân dịch 2 bài thơ Annabel Lee

và Eddorado của Poe Đến Thyền tập Edgar Allan Poe dày 716 trang, bao gồm

phan lớn truyện ngắn của Poe, do Ngô Tự Lập và nhóm Địa Cầu Văn Hóa dịch,

nhà xuất bản Văn Học, Hà Nội xuất bản năm 2002 thì có thề nói đó là một dấu

mốc khẳng định sự có mặt của E.A.Poe đối với công chúng Việt Nam

Những năm gân đây E.A.Poe được nhắc đến nhiều hơn ở nước ta qua những bài viết trên các trang báo, các chuyên luận Đối với giới phê bình nghiên cứu hiện nay E.A.Poe đang là một hiện tượng được đi sâu tìm tòi, suy ngẫm nhằm khẳng định những sáng tác và ảnh hưởng của ông có ý nghĩa thế nào đối với nền văn học Việt Nam Tác giả Lê Mai trong “Mấy nét về văn học dân gian Mỹ” (Tạp chí nghiên cứu văn học số 1/ 1998) nhận thấy ảnh hưởng của dân ca, văn hoc dân gian Mỹ ¡n đậm trong thơ Poe |45; 77]

Tác giả Lương Duy Trung trong “Một số tác giả thơ ca Mỹ thế kỷ XIX” (Tạp chí văn học số 4/ 1998) cũng nhận định phong cách đa dạng của Poe Ông cũng được tác giả Lê Nguyên Cần dé cập tới trong chuyên luận Cái

kì ảo trong tác phẩm Balzac (1999) từ cái nhìn so sánh Tác giả Nguyễn Văn Dân trong khi nghiên cứu có nhận định về Poe: “Đêm tối, du ngoạn, ảo giác, thôi miên, cái ngoại lai, và đặc biệt là mộng tưởng là những thành tố huyễn tưởng của Poe Mộng tưởng là phương tiện đắc lực giúp Poe tiến hành sự phân tích tâm lí ”.[19:190]

Thân thế, sự nghiệp của Poe được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiều: Nguyễn Đức Đàn, Lê Huy Bắc Tác giả Nguyễn Đức Đàn trong nghiên cứu của mình có nhắc dén ám ảnh về cái chêt trong tác phâm của Poe: “Là

nhà thơ hay văn xuôi, thường bao giờ ông cũng bị ám ảnh bởi cái chết Có khi ông biểu hiện điều đó bằng sự khủng khiếp về thể xác với một bút pháp hiện thực ma quái, có khi vươn lên một mức cao hơn về thấm mỹ”.[24:65] Trong

chuyên luận Văn học Mỹ, máy vấn đề và tác giả (2001), nhà nghiên cứu Lê

Huy Bắc cũng nhận định về nỗi ám ảnh của Poe về cái chết, sự phê phán đối với nền dân chủ Mỹ, và nhiều vấn đề mà Poe đề cập là những dự báo cho những thành tựu tâm lí học vỀ sau

Tác giả Lê Nguyên Long trong luận văn Thạc si Cai fantastic trong truyện ngắn Edgar Allan Poe có nhắc đến “Ảo giác của nhưng nhân vật bị ức chế về tâm lí” với kiểu nhân vật bị điên và nhân vật chìm đắm trong mộng tưởng” [32:66]

Tác giả Nguyễn Hải Yến trong luận văn So sánh chát trình thám kì ao trong truyện ngắn Edgar Allan Poe và Haruhi Murakami ngoài chỉ ra những nét tương đồng trong chất trinh thám kì ảo trong sáng tac hai tác giả thì còn

đề cập đến một số khía cạnh thi pháp huyền thoại, kì ảo trong truyện ngắn Edgar Allan Poe như kết cấu giọng điệu, không gian, thời gian mang tính

huyền thoại rõ nét [64:15]

Tác giả Nguyễn Vy Khanh trong bài “Cái chết trong văn chương - từ cái nhìn siêu hình, lãng mạn đến kinh dị và trinh thám” trên Diễn đàn văn nghệ Liệt Nam nhận xét: “Chủ đề về cái chét-trong-khi-dang-séng, đặc biệt là

bị chôn sống hoặc trở về từ nấm mồ như một con ma-cà-rồng, xuất hiện trong nhiều tác phẩm của ông Cái thế giới hỗn mang giữa sống và chết của Poe và những bối cảnh mang tính Gothic, màu mè, hào nhoáng của ông không chỉ thuần túy để làm phông trang trí Chúng phản ánh đời sống nội tâm đã tiến bộ, văn minh nhưng vẫn đượm màu chết chóc hoặc là tâm thần bấn loạn của những nhân vật của ông và chúng là những biểu hiện tượng trưng của vô thức,

và do vậy là trung tâm trong thấm mỹ học của ông Poe đã mô tả chính xác mặt trái của giấc mơ Mỹ về con người tự lập và phơi bày cái giá phải trả của

chủ nghĩa thực dụng và cuộc cạnh tranh tàn bạo - sự cô đơn, tha hóa, và những hình ảnh của cái Chết-trong-lúc-đang-sống”.[31]

Tác giả Hoàng Thị Kim Oanh trong luận án tiến sĩ Quá trình tiếp nhận Edgar Allan Poe từ góc nhìn dịch thuật ngoài việc chỉ ra quá trình tiếp nhận E.A.Poe trên thế giới và ở Việt nam cũng đã tổng kết những ảnh hưởng tư duy huyền thoại và thi pháp truyện trinh thám của Edgar Allan Poe đối với các tác giả Việt nam như Thế Lữ, Hàn Mạc Tử [44: 105]

Hoàng Tố Mai trong “Người kế chuyện và giọng điệu kế chuyện trong loạt truyện “rối loạn tâm thần” của Edgar Allan Poe” (Tạp chí Nghiên cứu văn học số 12/ 2008) nhận xét: “cảm giác, bất an, bồn chồn, ám sợ trở thành chất

liệu lí tưởng để Poe vết nên những câu chuyện “mơ hô, sởn tóc gáy” [34: 83]

Như vậy dẫu chưa thực sự có công trình quy mô nghiên cứu một cách

hệ thống vấn đề thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn của E.A.Poe với tư cách là một đối tượng độc lập, nhưng nhặt nhạnh trong tat cả những gì đã viết

về ông, chúng ta cũng có thể thấy thấp thoáng ánh sáng của những nhận định

về các yếu tố tạo nên thế giới huyền thoại của tác giả này Những ý kiến đó sẽ

là gợi ý quý báu cho chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn

3 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

3.1 Đưa ra một cái nhìn khái quát về cuộc đời, sự nghiệp và phong cách nghệ thuật của nhà văn E.A.Poe trong bối cảnh lịch sử xã hội - thâm mĩ của nước Mỹ thời đại nhà văn đã sống

3.2 Chỉ ra những biểu hiện cụ thể của thi pháp huyền thoại trong sáng tác của E.A.Poe trên sự khảo sát nhận thức của nhà văn về con người và thế ĐIỚI

3.3 Chỉ ra những biểu hiện của thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe trên một số bình diện hình thức

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu trong dé tài của chúng tôi là thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn Edgar Allan Poe

4.2 Pham vi khảo sát

Thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát 45 truyện ngắn của E.A.Poe, in trong Tuyền tập Edgar Allan Poe, do Ngé Tu Lap va nhém dia cầu văn hóa biên soạn, do nhà xuất ban Văn học ấn hành năm 2002

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề thực hiện đề tài này chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp cụ thể: phương pháp khảo sát - thống kê, phương pháp phân tích - tống hợp, phương pháp loại hình, phương pháp hệ thống phương pháp so sánh

6 Đóng góp của đề tài

Với những kiến thức mà đề tài đạt được chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm

một cái nhìn toàn diện hơn về hệ thống thi pháp huyền thoại trong sáng tác văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng Đồng thời trong phạm vi giới hạn

dé tai đạt được sẽ đưa E.A.Poe đến gần hơn với công chúng văn học Việt Nam từ góc nhìn thi pháp huyền thoại

7 Cấu trúc luận văn

Tương ứng với nhiệm vụ mục đích đã đặt ra, ngoài phần mở đầu kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn của chúng tôi được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở để nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe

Chương 2 Cảm quan mang màu sắc huyền thoại về hiện thực và con người trong truyện ngắn của E.A.Poe

Chương 3 Thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe biểu hiện trên một số bình diện hình thức

Chuong 1

CƠ SỞ ĐỀ NGHIÊN CỨU THỊ PHÁP HUYỀN THOẠI TRONG

TRUYEN NGAN CUA E.A POE

1.1 Huyén thoai va thi phap huyén thoai trong van hoc

1.1.1 Khai niém huyén thoai

Khai niém “huyền thoại” cho đến nay từng tồn tại khá nhiều cách định nghĩa, qua mỗi thời kì, mỗi trường phái có những cách đánh giá riêng Theo cách nói thông thường, từ “huyền thoại” (myth trong thiếng Anh, mythe trong tiếng Pháp, wud trong tiếng Nga ) thường được dùng như một từ đồng nghĩa với từ “sai lầm”, “sai lạc” hoặc “ảo tưởng” (niềm tin sai lạc) Nhà triết học Hi Lap cé dai Platon cũng đã từng có thái độ phủ nhận huyền thoại vì cho rằng huyền thoại làm cho con người lạc lối, lầm đường Theo cách hiểu như

thế về huyền thoại thì dé mô tả, để chỉ rõ một nhận định, một điều hiểu biết,

một sự khẳng định nào đó là sai, là không đúng như sự thật, người ta thường phát biểu: “Đó chỉ là một huyền thoại!”

Xét về nguồn gốc, “huyền thoại” có nguồn gốc từ tiếng Hilạp là Muthos Muthos có nghĩa đen là “lời nói, câu chuyện, truyền thuyết ” Trong khoa học về huyền thoại, nó có nghĩa là những truyện kể thiêng liêng

giải thích thế giới và con người đã hình thành và có được dạng tỐn tại hiện nay

như thế nào “Huyền thoại” theo nghĩa đó là những “truyện kể về các vị thần, những nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ xuất hiện trong thế giới ban đầu tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lập nên những nhân tố của nó - thiên nhiên và văn hoá” Ngoài ra “huyền thoại” còn được hiểu như hệ thông những quan điểm hoang đường về thế giới Trong nhiều ngôn ngữ Châu Âu “huyền thoại” (Mythology) được dùng chỉ bản thân ngành khoa học huyền thoại

Từ điền Lăn học định nghĩa huyền thoại là “thê loại truyện ra đời sớm nhất trong lịch sử truyện ké dan gian các dân tộc Đó là toàn bộ những truyện

hoang đường tưởng tượng về các vị thần và những con người, những loài vat mang tính chất thần kì, siêu nhiên do con người thời nguyên thuỷ sáng tạo ra

dé phan anh lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan niệm “vạn vật có linh hồn” (hay thế giới quan tâm linh) của họ.”[29:250] Theo Bach khoa tir dién Wikipedia (Wikipedia Encyclopedia), huyén thoại (myth) bắt nguồn từ “mythos” trong tiếng Hy Lạp (nghĩa là “câu chuyện”, “tác phẩm tự sự”), “liên quan đến những câu chuyện mà một nền văn hoá nhất định tin là thực, những câu chuyện này sử dụng cái siêu nhiên để cắt nghĩa những sự kiện tự nhiên, dé giai thich ban chất của vũ trụ va con người” Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 /huật ngữ văn học có cách định nghĩa rộng hơn “huyền thoại tổn tại với tính cách là ý thức nguyên hợp của xã hội cổ

đại” [3:155] và “nó không chỉ là thi ca, là sự hiểu biết về thế giới tự nhiên và xã

hội mà còn là nghi thức, nghi lễ sùng bái, thể hiện sự khuất phục của con người trước sức mạnh khó hiểu, đầy tai hoạ của tự nhiên và xã hội.” [3:156]

Như vậy, khái niệm huyền thoại theo nghĩa gốc nhằm chỉ một thê loại văn học, những câu chuyện gắn liền với tư duy nguyên hợp và quan niệm vạn

vật hữu linh của con người thời cô đại, thê hiện nhận thức ngây thơ của họ về

các quy luật của tự nhiên và xã hội Trải qua tiến trình lịch sử nghiên cứu về

huyền thoại nhiều tác giả đã đưa ra những nhận định, đánh giá về khái niệm

huyền thoại trong các công trình của mình Ngay từ khi xuất hiện, huyền thoại

đã mang trong mình trọng trách thiêng liêng: “Là mô hình đầu tiên của mọi hệ

tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của nhiều loại hình văn hóa khác nhau - văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào đó, cả triết học, thậm chí cả khoa học” Và điều làm cho huyền thoại và văn học nghệ thuật có mối liên hệ khăng khít không chỉ xuất phát từ nguồn gốc mà nó còn có liên hệ gần gũi ở chỗ huyền thoại có một thuộc tính quan trọng là sự tái hiện những quan niệm chung nhất trong một hình thức cụ thể - cảm tính Thuộc tính đó của huyền thoại cũng chính là bản thân thuộc tính của văn học nghệ thuật tức là cái mà

ta vẫn gọi là tính hình tượng đặc trưng cho nghệ thuật và là cái được nghệ thuật kế thừa từ chính huyền thoại

Bước vào thế kỉ XX, khi tư duy huyền thoại đã và đang trở thành một hiện tượng phố biến trong văn học nghệ thuật thì càng có nhiều người quan tâm đến việc định nghĩa một cách rõ ràng khái niệm này Trong một số công trình nghiên cứu, các tác giả đã có những đề xuất khái niệm huyền thoại của mình Barbéris cho rằng: “huyền thoại là một hình tượng mà ý nghĩa ngày càng sâu sắc ngay cả khi kẻ sáng tạo hoặc hoàn cảnh sinh ra nó đã đi qua từ lâu rồi” Giới hạn khai thác huyền thoại trong tác phâm văn học của ông mở

ra một nội hàm của khái niệm huyền thoại ở thế ki XX, nhưng ngay trong sự

mở rộng ay cũng bộc lộ những hạn chế Trong lí luận văn học hiện đại khi xem tác phẩm văn học như một quá trình, bất cứ một hình tượng nào cũng luôn có khả năng làm sâu sắc thêm về ý nghĩa theo thời gian, và như vậy định nghĩa trên đã cho phép du nhập vào huyền thoại tất cả các hình tượng

Trong công trình nghiên cứu N?ững huyền thoại, Roland Barthes đã vi huyền thoại như là hệ thống kí hiệu thứ hai, một siêu ngôn ngữ Hay nói cách

khác, huyền thoại bao gồm hai hệ thống kí hiệu, hệ thống này chèn lên hệ

thống kia Trong đó, hệ thống thứ nhất chính là mô hình ba thành phần theo lí thuyết kí hiệu học của nhà ngôn ngữ học Ferdinand de Saussure: cải biểu đạt - cái được biểu đạt - kí hiệu (là sự kết hợp của hai yếu tố trước) Dựa trên mô hình này, Barthes đã phát triển lên thành một hệ thống kép, trong đó yếu tố

kết thúc của hệ thống thứ nhất chính là yếu tố bắt đầu cho hệ thống thứ hai

Khi ấy, cái biểu đạt của huyền thoại vừa là nghĩa vừa là hình thức và “với tư cách là tổng các kí hiệu ngôn ngữ, nghĩa của huyền thoại có giá trị đặc thù, nó

thuộc về một câu chuyện” [5:303], chứ không đơn thuần là nghĩa biểu đạt của

các kí hiệu riêng lẻ Với tư cách là một hệ thống kí hiệu, một thứ siêu ngôn ngữ, huyền thoại hiện diện ở khắp mọi nơi Thậm chí ngày nay ở nhiều nơi trên thế giới đâu đó vẫn còn tôn tại những tộc người sống biệt lập với xã hội

bên ngoài và lối tư duy nguyên thủy vẫn chi phối hành vi, cách ứng xứ của họ một cách sâu sắc

Garaudy lại ví huyền thoại như hệ thống tín hiệu thứ ba, nhắc nhở, gợi cho chúng ta cái gì đấy ngoài bản thân hình tượng Dù trong định nghĩa ngày Garaudy chưa luận giải một cách rõ ràng về mặt khoa học nhưng cũng phản ánh một phần nào tính chất của huyền thoại, thậm chí đã động đến được đặc

trưng cơ bản nhất của nó Còn tác giả E.M.Meletinsky - một học giả Xô Viết

nổi tiếng về folklore học và kí hiệu học trong cuốn 7i pháp của huyễn thoại

dù không đưa ra một định nghĩa cụ thể song có thể thấy qua cách nhìn nhận của ông huyền thoại là toàn bộ những gì được tạo nên do trí tưởng tượng của con người trong sự phân biệt với phi huyền thoại ở tính chất kì ảo, phi thực (huyền thoại cô), hoặc tính chất phi logic, phi thực được tạo bởi sự lắp ghép những mẫu vật không theo logic thông thường của nó Theo sự tổng kết của

E.M.Meletinsky thì có thể tóm tắt nội dung những cách hiểu đó thành bốn

điểm như sau:

1 Trong các xã hội nguyên thuỷ, huyền thoại có quan hệ chặt chẽ với

ma thuật, với nghi lễ và thực hiện các chức năng duy trì các trật tự tự nhiên và

xã hội và chức năng kiêm tra, giám sát xã hội

2 Tư duy huyền thoại có những đặc tính riêng về mặt lôgic và tâm lý

3 Sự sáng tạo huyền thoại là hình thức tư duy cổ xưa nhất của con người, là một thứ ngôn ngữ tượng trưng mà con người đã dùng để mô hình hoá, phân loại và giải thích tự nhiên, xã hội và bản thân mình

4 Những đặc tính của tư duy huyền thoại có sự giống nhau nhất định với những sản phẩm của trí tưởng tượng của con người không những chỉ trong những thời kỳ cô xưa nhất mà cả trong những thời kỳ lịch sử khác nữa

Do đó với tư cách là phương thức tư duy thống trị toàn xã hội thì huyền thoại vốn là một hiện tượng đặc trưng cho các nền văn hoá cổ sơ, song với tư cách

là một “mảnh” hoặc một “trình độ” nhất định nào đó thì huyền thoại vẫn còn tồn tại trong các nền văn hoá khác nhau, đặc biệt là trong văn học nghệ thuật

là các hình thái phần nào có những đặc tính chung với huyền thoại Ông nhiều lần chứng minh điều này Ví như: Truyện cổ tích là mảnh vỡ được “văng ra”

từ huyền thoại, truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại ”[36:355]., hoặc “nguồn gốc chủ yếu của việc hình thành các sử thi cô đại là các truyện cô tích — trang

ca ( ) và đặc biệt là huyền thoại Quan niệm này của ông cũng gần với Phùng Văn Tứu: “Huyền thoại là những hình tượng nghệ thuật gián tiếp, có tầm khái quát lớn và lung linh đa nghĩa Nó là những hình ảnh tượng trưng với quy mô lớn hơn cả về bề rộng lẫn chiều sâu Huyền thoại hiện đại là do trí tưởng tượng xây dựng nên, không thể xét đoán bằng lí trí hay tiêu chuẩn khoa học, nhưng thường cũng chẳng có yếu tố hoang đường chẳng có thiên thần, á thánh, á quỷ, cũng chẳng có tầng địa ngục hay thiên đường” [59:249] Đây có

thê xem là một cách định nghĩa cụ thé và dễ hình dung hơn

Tác giả Hoàng Trinh trong Phương tây văn học và con người định nghĩa huyền thoại “là một biểu tượng văn học đạt được sự tổng hợp nhất định Dưới một hình thức phóng to (hoặc rất cụ thể hoặc rất trừu tượng), và xuyên qua một An y triét hoc, tac gia muốn làm nồi bật một hiện tương nào đó để ca ngợi hoặc phê phán theo quan niệm thâm mĩ của mình” [62:33]

Cũng đi vào khám phám hướng nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong các tác phẩm văn học, tác giả Lê Thanh Nga trong luận án Tiến sĩ [ấn đề chủ nghĩa hiện thực trong sáng tác của Franz Kaƒfka trên cơ sở nghiên cứu huyền thoại trong tư cách một hình thức tư duy thuần tuý, một đặc điểm quan trọng của văn học thế kỉ XX đề xuất khái nệm huyền thoại: “Huyền thoại là những hình ảnh được tạo nên do trí tưởng tượng của con người bao gồm những yếu

tố kỳ ảo, hoang đường bởi cấu trúc bên trong của nó, ít có bóng dáng của đời sống thực tại về mặt hình thức (những câu chuyện về thần linh, thiên đường, địa ngục ) hoặc được tạo thành từ những chất liệu thực tại, nhưng bằng quan

hệ với những chi tiết khác, vượt qua những giới hạn lịch sử cụ thể, mang thêm tính kì lạ, khó chấp nhận theo logic thông thường, để giải thích một hiện tượng của thực tại hoặc để biểu đạt một ý nghĩa nào đó có tính chất phố

quát”.[40:107-108] Khi nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn của E.A.Poe, chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận này

1.12 Hướng tiếp cận huyền thoại trong sáng tác và nghiên cứu văn học Ngày nay, vấn đề nghiên cứu thi pháp huyền thoại trong tác phẩm văn học đã trở thành một hiện tượng khá phô biến và thậm chí sáng tác và nghiên cứu văn học theo xu hướng huyền thoại đã trở thành một phương thức quen thuộc và quan trọng của nền văn học hiện đại Ngay từ thời cổ đại Hilap người ta đã có những công trình nghiên cứu văn học nghệ thuật dưới góc độ thi pháp học, tiêu biểu là nhà triết học và mỹ học Hi Lạp cổ đại Aristox trong cuốn Nghệ (huật th¡ ca từng nhận xét rằng: “sử thi, bi kịch thoạt tiên mượn nội dung ở những câu chuyện huyền thoại đơn giản, sau đó mới đạt tới những đỉnh cao vẻ vang” [2:58]

Nhà triết học và mỹ học Đức thế kỷ XVIII Shelling khi nói về mối quan

hệ huyền thoại - văn học, đã khẳng định một nhận xét có tính quy luật:

“huyền thoại là điều kiện thiết yếu và chất liệu đầu tiên của mọi nghệ thuật”, huyền thoại là “vật chất nguyên sơ, từ đó sinh ra mọi cái”, là “thế giới của các hình tượng nguyên thuỷ” tức là những yếu tố ban đầu là mảnh đất và hệ biến hoá của toàn bộ nghệ thuật [55:125]

Lịch sử tồn tại và phát triển của loài người trải qua nhiều thế ki đồng thời cũng chứng kiến sự phát triển song song của các hình thái văn học Trong tiến trình lịch sử ấy, tư duy huyền thoại đều thấp thoáng trong các thời kì, hình thức văn học nghệ thuật “Cơ sở của huyền thoại được bảo tồn trong các hình thức cổ điển của sử thi”, đến văn học viết thi huyền thoại được gắn bó qua văn học dân gian Thời Trung cô văn học Phương Tây bị chi phối bởi các yếu tố Kitô giáo còn văn học phương Đông lại gắn với các yếu tố hoang đường kì ảo của truyện cổ tích, thần tiên ma quái Sang thời kì Phục hưng yếu tố huyền thoại chi phối rất rõ các sáng tác văn học Điều này được Meletinsky nhắc đến trong ý nghĩa đồng quan điểm với M.Bakhtin: Thời Phục hưng là một hệ thống văn hoá toàn vẹn cuối cùng được xây dựng đựa

trên các cổ mẫu, tức là trên các huyền thoại (những mãnh vụn của huyền thoại được bảo lưu cho đến tận ngày nay) Huyền thoại thời Phục hưng với xu hướng lấy con người làm trung tâm thiên về nguyên tắc lịch sử và tính chất phê phán trong tư duy với sự dịch chuyên sang thực tại đã tạo tiền đề cho sự giải huyền thoại hoá.[4:178]

Quá trình tống hợp những đánh giá của một số công trình nghiên cứu về

thi pháp huyền thoại cho thấy đó là một xu hướng nối bật và chiếm ưu thế

trong các sáng tác văn học những năm đầu thế kỉ XX với các tác giả tiêu biểu như EF.Kafka, G.Marquer, Cao Hành Kiện Tuy nhiên, chúng tôi đã phân tích từ phần trên, huyền thoại không phải chỉ đến thế ki XX mới xuất hiện, đó chỉ là thời điểm nở rộ của một hình thức tư duy nghệ thuật đã đạt đến độ chín Xuyên suốt tiến trình văn học thì huyền thoại đã xuất hiện từ thời kì cổ đại Hilap, La Ma cổ đại như nhận định của Aristox trong Nghệ thuật thi ca Rõ ràng thi pháp huyền thoại thấm đượm trong văn học dân gian, văn học viết và trở thành một phương thức sáng tạo nghệ thuật đặc sắc Các nhà văn từ hiện thực đến lãng mạn đều sử dụng huyền thoại như một phương thức biểu hiện mang tính ân dụ, biểu trưng trong sáng tác văn học Huyền thoại trở thành một phương thức khái quát hiện thực phố biến và dần dần trở thành một trường phái nghệ thuật nối bật trong văn chương đương đại Chính vì vậy, sáng tác văn học sử dụng thi pháp huyền thoại đã và đang trở thành một trào lưu phổ biến và mang lại không ít những thành công cho các nhà văn thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng Điều này được minh chứng một cách cụ thể qua các sáng tác văn chương kì ảo Mỹ la tinh, Nhật Bản, Trung Quốc Ở Việt Nam, văn chương hiện đại cũng sử dụng khá thuần thục và thành công thi pháp này ở một số cây bút đương đại: Võ Thị Hảo, Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Hoài Nhìn chung hướng tiếp cận thi pháp huyền thoại đã và đang trở thành một xu hướng khái quát hiện thực phố biến và hữu hiệu trong văn học Việt Nam và thế giới

1.13 Một số thành tựu cơ bản của thi pháp huyền thoại trong văn

hoc thé ki XIX

Thi phap huyén thoại là một thuật ngữ của nghiên cúu văn học hiện đại

Tuy nhiên, chúng tôi đã có những đề cập từ trước đó, thi pháp huyền thoại

không phải đến thời hiện đại mới xuất hiện mà mầm mống của nó đã tổn tại

từ rất lâu trong quá khứ Ngay từ thời cổ đại “huyền thoại” đã nghiễm nhiên tồn tại trong các thần thoại, sử thi huyền thoại về sự ra đời và phát triển của

xã hội loài người như một minh chứng cho hệ thống huyền thoại mang tính cổ

SƠ, huyền thoại totem Đến thời trung đại, ý thức về khái niệm huyền thoại

có trong các truyện “chí quái, chí nhân”, truyện truyền kì trong các sáng tác văn học trung đại: Liêu #rai chí đị (Bồ Tùng Linh) ở Trung Quốc, truyện truyền kì của Việt Nam cũng đầy những dấu vết văn học kì ảo như truyện

truyền kì của Nguyễn Dữ thế ki XVI-XVII

Sang tác văn học sử dụng thi pháp huyền thoại là một phương thức phố biến trong văn học hiện đại Các tác giả Phương tây từ rất sớm đã xem những sáng tác sử dụng yếu tố kì ảo là một “thể loại” đặc biệt trong văn học Những sáng tác sử dụng yếu tố kì ảo xuất hiện mạnh mẽ trong các truyện ngắn đầu

thế ki XIX đặc biệt là sự có mặt của tập Các /ruyện kể kì ảo năm 1829 của

nhà văn Hoffmann như là một dấu hiệu báo trước sự nở rộ của thi pháp huyền

thoại thế ki XX

Theo E.M.Melentinski, “Cương lĩnh sáng tạo một huyền thoại mới lần đầu tiên đã được Fridrich Slegel xây dựng năm 1800 trong Nhiing bai ndi chuyện về huyên thoại” [36:388] Chính bài viết của tác giả này đã mở đường cho các nhà lãng mạn Đức nhìn về huyền thoại Hi Lạp như một trung tâm thâm mĩ hướng tới cái vô tận, là nguồn cảm hứng và dữ liệu phong phú cho văn học Các nhà lãng mạn Đức đã xử lí một cách tự do các cốt truyện và hình tượng huyền thoại truyền thống trong tư cách là những chất liệu phục vụ cho những mục đích nghệ thuật độc lập Holderlin đưa các vị thần Hi Lạp xê dịch một cách tự do trong sự hoán đôi hay dịch chuyên không gian, còn “Trí tưởng

tượng thần thoại của Novalis đã thống hợp thân tình yêu của Hi Lạp với Freia của nước Đức cô đại thành một cốt truyện kì thú, duy nhất đóng vai trò ấn dụ cho những mơ mộng triết học tự nhiên của ông” [36:389] Và tất cả những điều đó sẽ là xuất phát điểm cho những truyện huyễn tưởng của Fukée, Hoffmann, Tik Cac nha lang man không dùng huyền thoại với tư cách là những ngôn ngữ ước lệ, mà bằng sự kế thừa nguyên mẫu huyền thoại và việc sáng tạo những “giả huyền thoại”, họ đã thiết lập nên một thế giới huyền bí mang tinh tho — và cao ca, đối lập với hiện thực đời sống đầy ngột ngạt, xung đột và lừa lọc

K.Negus nhìn thấy trong các huyền thoại của Hoffmann hoàn toàn là những huyền thoại cá nhân Thành công của Hoffmann chính là đã sáng tao ra một thứ huyền thoại thường nhật rất khác với các huyền thoại truyền thống trong khi vẫn được, trong một chừng mực nào đó, xây dựng trên cơ sở truyền

thống Sự huyền ảo của thế giới nghệ thuật ở đây đôi khi được triển khai trên

cơ sở sự thầm thấu lẫn nhau tối đa giữa cái huyền ảo và cái đời thường (điều này chúng ta sẽ thấy trong các tác phẩm của Poe và nhất là trong chủ nghĩa

huyền thoại thé ki XX)

Không phải chỉ trong các sáng tac của những nhà lãng mạn chủ nghĩa,

mà ngay các đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa hiện thực nghiêm nhặt nhất — củ

nghĩa hiện thực thế ki XIX cũng đã nắm lấy một cách thật chắc chắn và sử

dụng một cách hữu hiệu công cụ huyễn thoại Với những huyền thoại của mình, Balzac đã tạo nên hình ảnh một nước pháp với tất cả những thói xấu, số phận và hành trình nhận thức một cái gì đó của con người Bằng một miếng

da lừa với Rastignac, Balzac đã làm nổi bật chủ nghĩa vị kỉ và thói hãnh tiến

tư sản trong thời đại bay giờ

Có nhiều ý kiến cho rằng truyện ngắn của E.A.Poe (1809-1849) đã kết

hợp tài tình phong cách hiện thực nghiêm nhặt với nội dung bí hiểm và đó chính là những mầm mống đầu tiên của văn học kì ảo Nhưng bên cạnh đó cũng có một số người khác lại cho rằng, nữ văn sỹ đồng thời với Poe, bà

Mary Wollstonecrafl Shelley (1797- 1851) la cây bút đặt những viên gạch đầu tiên cho 14u dai van hoc ki ao, vi Frankenstein, a Modern Prometeus cua ba mới là tác phẩm rất tiêu biểu cho khuynh hướng đem khoa học viễn tưởng kết hợp với chủ nghĩa kỳ bí Không phải ngẫu nhiên mà năm 1926, Hugo Gernsbak vừa tung ra thuật ngữ “scien fiction” thi lập tức thuật ngữ ấy liền được sử dụng rộng rãi và sáng tác của Jules Verne và Herbert George Wells vẫn thường được xem là kiêu mẫu của văn học kì ảo ở dòng chủ lưu chảy suốt

từ đầu thế kỷ XX cho tới tận bây giờ Như vậy, có thể thấy rằng, thi pháp huyền thoại thế kỉ XIX là một dấu mốc đánh dấu sự chuyển dịch của một

phương thức sáng tạo, quan niệm nghệ thuật từ thời kì cô đại sang hiện đại Những thành tựu thi pháp huyền thoại thế ki XIX, dấu mốc sự ra đời của nền văn học kì ảo hiện đại là cái mốc lịch sử, bước đệm sự hình thành của xu hướng văn hoc sáng tác bằng thi pháp huyền thoại nở rộ những năm đầu thế

còn là một đứa trẻ, tiếp đó là bố mẹ nuôi cũng lần lượt bỏ lại ông chính những

bất hạnh này khiến con đường học hành của E.A.Poe cũng dở dang Năm

1836 Poe cưới vợ, là một cô gái mới 14 tuổi Những năm từ 1836-1842 Poe làm biên tập của nhiều tạp chí Năm 1845 in bài thơ Con guạ là tác phẩm thơ nồi tiếng nhất của Poe Nhưng cuộc đời quá bất công, người vợ trẻ chỉ chung sống với ông một thời gian ngắn khoảng chín năm sau đó cũng rời xa ông Đẵng đi một thời gian khá lâu ông mới tự đứng lên sau những bất hạnh.Năm

1849 ông sống với một người phụ nữ mà ngày xưa hai người từng yêu nhau Thời gian sau đấy không có tư liệu về tiểu sử của Poe Ngày 3 tháng 10 năm

1849 người ta tìm thấy ông trong một quán rượu ở Baltimore Ông mất ngày 7

tháng 10 năm năm 1849 Suốt cả cuộc đời bất hạnh dường như chưa bao giờ ông thoát khỏi nghèo đói, mất mát khiến ông càng lún sâu hơn vào những sai lầm Chứng nghiện rượu ngày càng nặng và sau này từng được xem là nguyên nhân dẫn đến cái chết thương tâm, cô độc của nhà văn

Cuộc đời quá ngắn ngủi nhưng ngập tràn đớn đau của ông dường như trở thành một yếu tố nội lực đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn Đọc E.A.Poe bất cứ một độc giả nào dù đọc với mục đích gì đi chăng nữa thì điều trước tiên đều có thể nhận thấy trở đi trở lại trong sáng tác của ông là thế giới nghệ thuật đầy ám ảnh, mê cung ma quái, ghê người Thành công mà ông đề lại với nhân loại đó là những cảm xúc mới lạ, cách khái quát hiện thực đặc sắc

và một thế giới văn chương kì lạ nhưng đầy ám ảnh

1.22 Văn nghiệp của E.A Poe

E.A.Poe được đánh giá là một tài năng văn chương đột biến phi thường Chúng tôi đã có dịp nhắc đến ông ở phần trên rằng cuộc đời ngắn ngủi, sớm gánh chịu những tai ương mất mát quá lớn lao nhưng ông đã kịp đề lại những dấu ấn riêng biệt và khẳng định vị trí của mình trong nền văn học thế gIỚI Sau khi mồ côi cả cha lẫn mẹ, Poe được John Allan, một chủ buôn thuốc lá giàu có nhận nuôi Nhưng cuộc sống ấm áp của ông cũng sớm mất đi khi mẹ nuôi, người thương yêu ông nhất cũng bỏ ông ra đi Sau cái chết của mẹ nuôi, E.A.Poe bỏ học đại học, đầu quan vao West Point, 6ng muốn xóa bỏ quá khứ

bi thương đó, ông muốn lột xác qua cái tên gọi mới hơn Edgar A.Perry: ông phú nhận tất cả để được giải thoát Tập thơ đầu tay ông viết Tamerlane và Những Bài Thơ Khác (1827) là niềm đau ông gửi gắm trong thơ Nỗi uẩn khúc nội tại gây ra từ ngoại cảnh bên cạnh đời sống của ông Sau khi giải ngũ với quân hàm Trung sĩ, đầu năm 1829 E.A.Poe cho ra đời tập thơ thứ hai, cuốn 47 Aaraaaigay được những tiếng vang lớn với những tâm sự sâu lắng

và những khoảnh khắc bí ân của cuộc đời Đời sống lầm than lúc bấy giờ đây Poe vào con đường tuyệt vọng, không công ăn việc làm, không một đồng xu dính túi E.A.Poe than thân trách phận, lấy văn chương làm nguồn an ủi cho

chính mình Để giải tỏa Poe cho ra cuốn thứ ba Những lần Thơ (Poems, 1830) Sau cùng E.A.Poe thiên di về Baltimore sống tạm với dì Glemm được vài năm; 1836 Poe cưới người em họ Virginia Glemm làm vợ, lúc ấy nàng mới 14 tuổi Phải chăng định mệnh gai cột tên vợ ông và tên quê hương là một danh xưng như nhắc nhở Poe cho tới ngày nằm xuống và sẽ không bao giờ rời bỏ Nhưng rồi bất hạnh cũng chẳng buông tha, người vợ yêu dấu cũng

bỏ ông Dường như đối với ông, cuộc sống đã rơi vào bề tắc, vực thắm vì những người thân thương nhất của ông đều rời bỏ ông, vì không ai hiểu ông

Từ 1827 đến 1841 E.A.Poe đã sáng tác nhiều tho vin: Tamerlane va Những Bài Thơ Khác (Tarmelane anh Other poems) Morella, Hét Hoi (Morella, Loss of Breath) Chuyén Arthur Gordon o Nantucket (The Narralive

of Arthur Gordon of Nantucket) truyện Š sựp đồ của ngôi nhà dòng họ Usher (The Fall of The House of Dsher), 7»ng rượu AmowHillado (The barrel

of Amontillado), Con Méo Pen (Black Cat) Lá thư bị đánh cắp (The Stolen Letter) Vu dn mang trén Phé Morgue (The Murders In The Rue Morgue) 1a những chuyện kinh dị đẫm máu, ngoài ra Poe còn viết nhiều vụ án, những truyện dã tưởng Ông để lại cho thế gian hơn bảy mươi bài thơ, hai tiểu thuyết vừa và nhiều truyện ngắn khác, nhiều luận văn, triết học văn chương và hơn

ba trăm bài phê bình, điểm sách đương thời Sáng tác của Poe có tầm ảnh

hưởng quan trọng văn học đại chúng qua nhiều tác giả, nhà văn ở thế kỷ XIX

và nhiều thế hệ kế tiếp Như nhà thơ Pháp C.Baudelaire, tác giả truyện trinh thám Anh Arthur Conan Doyle, hoa si Gustave Dore’ Phap Nhac si Nga Sergei Rachmaninoff, ké ca nha lam phim gan day Alfred Hitchcock ctia MY Oscar Wilde nha van Anh va W.B.Yeats Ai Nhi Lan ciing phai thừa nhan rang:” E.A.Poe là một nhà văn lớn cho tất cả mọi thế hệ”: S.Freud cho rằng những sáng tạo và sự hấp dẫn trong cách viết của Poe hiểu từ bề mặt tăm tối của tâm trí Ngay cả Stephen King, Clive Barker tác giả những truyện siêu tưởng ngày nay đều cho rang Poe là sư phụ về thể loại đã tưởng kinh dị này

E.A.Poe là một tài năng nhiều mặt, nhưng điểm nhấn đáng chú ý nhất trong văn nghiệp của ông có lẽ là truyện ngắn Khảo sát những truyện ngắn đặc sắc nhất của Poe tác giả Lê Huy Bắc trong cuốn Chuyên luận văn học Mỹ chia truyện ngắn của ông thành ba dạng chính: kinh dị, trinh thám và truyện rồi loạn tâm thần Truyện kinh dị của Poe đậm đặc không khí chết chóc, rùng rợn, người đọc bị nhấn chìm vào một trạng thái kỳ lạ: thê lương, ủ dột, đôi khi

là kinh hoàng Sự sựp đồ của ngôi nhà dòng ho Usher là một trong những truyện ngắn kinh dị tiêu biểu Những truyện kinh dị gây cảm giác u ám, rợn ngợp bí ân của Poe có khá nhiều như Nàng Legiea (Legiea), Mặt nạ tử than

đó (The Masque of the Red Death), Bản thảo tìm thấy trong chai (MS Found

in a Bottle), Tut xudng xoáy nước Maelsrom(A Descent into the Maelstrom) Chúng dự báo trước sự ra đời của những nhà văn Mỹ viết chuyện rùng rợn, kỳ lạ như H.P Lovecraft, Stephen King Những truyện trinh thám thiên về suy luận, diễn giải như: Con cánh cam vàng (The Gold Bug), La thw bi đánh cắp (The Purloined Letter), và An mạng trên phố Morgue (Murders in the Rue Morgue) lai báo hiệu cho sự xuất hiện những tác phẩm trinh thám của Dashiell Hammett, Raymond Chandler, Ross Mac Donald, John D MacDonald La cha đẻ của thể loại văn hoc trinh thám, E.A.Poe đã mở đầu cho một trong những hình thức truyền thống của thê loại này: “Bí ấn phải được khám phá bằng trí tuệ, bằng những cách thức của tư duy” Và nhân vật Dupin của Poe chính là hình mẫu cho Sherlock Holmes của Conan Doyle nổi tiếng sau này Một số truyện ngắn khác của ông lại đi vào khám phá giới hạn của trạng thái tinh thần rối loạn Truyện Trái tim mach bao tac giả đã miêu tả một cách khéo léo và chân thực trạng thái rối loạn tâm

thần của nhân vật chính khi tìm mọi cách để giết ông lão hàng xóm với lí do

rat phi li: “Theo t6i moi su chi tai anh mắt của lão Vâng, chính nó Rõ thế rồi! Một bên mắt của lão giống mắt của loài kền kền - một con mắt xanh lợt lạt có màng phủ lên Bất cứ lúc nào nó xói vào tôi là máu trong người đông cứng lại Từng bước một, dần dân tôi đi đến quyết định phải giết lão, có thé

tơi mới tự giải thốt mình khỏi ánh mắt đĩ vĩnh viễn” [46:504] Hay trạng thái hỗn loạn của nhân vật chính trong Cøò zmèo đen cũng tương tự như vậy Tơi

sở hữu một con vật nuơi mà anh ta rất yêu quý đĩ là con mèo đen Sự gần gũi

thân thiết ấy bỗng một ngày bị giết chết bởi những ám ảnh những trạng thái

mơ màng trong trí não khi tơi hàng ngày ngập chìm trong men rượu Trong một lần say, anh ta đã dùng con dao nhọn đâm thắng vào mắt con mèo và hậu quả nĩ bị chột một mắt Nhưng nĩ vẫn khơng hận thù anh ta, hàng ngày trong những cơn say, hình ảnh con mèo đen bị chột mắt cứ bám riết lay anh ta khơng tài nào thốt ra được Và một buối sáng tơi treo cơ con mèo đen lên cành cây to trong địng nước mắt lã chã trong sự hối hận quặn thắt Một đêm, trong nỗi sợ hãi tơi giết chết vợ, giấu xác nàng trong bức tường dưới căn hầm như nhiều tăng lữ thời trung cổ Cái nguyên cớ của tội ác tưởng chừng như thật đơn giản, nỗi ám ảnh, nỗi sọ hãi và những mộng mị trong trạng thái khơng thực sự là “con người” theo đúng nghĩa

Những trang viết của E.A.Poe dường như xa lạ, đột biến với những cây bút đương thời Ơng tạo cho mình một thế giới văn chương bí ẩn, cùng với những trạng thái cảm xúc được đây lên đến rợn ngợp tột cùng khiến khơng ít những quan điểm cùng thời cịn khĩ chấp nhận Nhưng những thành quả mà ơng để lại được chính thời gian cơng nhận Đến nay, thế giới nhắc nhiều tới ơng khơng chỉ bởi tài năng, trí lực mà cịn ở vai trị đi tiên phong trong những thành tựu văn học

1.23 Quan điểm tiếp cận vấn đề thi pháp huyền thoại trong truyện ngdn E.A Poe

Vấn đề thi pháp huyền thoại trong nghiên cứu văn học trở thành một xu

hướng phố biến trong văn học từ thế kỉ XX Nhưng thi pháp huyền thoại

khơng phải khởi thuỷ từ thế kì XX thành tựu của nĩ cũng khơng phải chỉ đến lúc đĩ mới thực sự nối bật và khẳng định vị trí tồn tại Những yếu tố của huyền thoại đã xuất hiện từ trong văn học dân gian, rồi như một dịng mạch khơng thể nào ngừng chảy đến cổ đại, trung đại, thời kì Phục hưng, Cổ điển,

và chảy mạnh mẽ qua những thế ki Ánh sáng sang đến thế ki XIX và phát triển một cách mạnh mẽ cho đến thời đại ngày nay Nhưng tại sao các học giả phần lớn vẫn xem thi pháp huyền thoại là một thành tựu nổi bật ở cái mốc

những năm đầu thế ki XX đại diện là F.Kafka Giải đáp thắc mắc này cũng

đồng thời cho chúng ta thấy được hướng tiếp cận thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn của E.A.Poe Cho đến trước thế ki XX vẫn còn nhiều quan điểm cho rằng huyền thoại là một thê loại văn học, điều này cũng đồng nghĩa với việc so sánh tương đồng huyền thoại với các thể loại mang tính dân gian như

sử thi huyền thoại, huyền thoại về đắng sáng thế, huyền thoại totem Tuy nhiên, trong giới hạn phạm vi dé tài chúng tôi nghiên cứu, huyền thoại được quan tâm nghiên cứu ở phương diện khác đó là một hình thức tư duy nghệ thuật chứ không đơn thuần là một loại hình văn học Không thể phủ nhận những thành tựu rực rỡ của thi pháp huyền thoại những năm đầu thế kỉ XX, những dấu ấn mà nó để lại tạo nên những ảnh hưởng sâu sắc cho văn chương hiện đại, hậu hiện đại Trên cơ sở những so sánh những giả trị của thị pháp huyền thoại cùng thời ở một số nền văn học trên thế giới, và những liên hệ với

tư duy huyền thoại trước và sau thế kỉ XIX trong một số sáng tác của các tác giả trên thế giới đề thấy được ở sáng tác của E.A.Poe, thi pháp huyền thoại có thể xem là một bước đệm, một sự chuyền tiếp thành công của thi pháp huyền thoại mang hơi hướng cổ xưa sang một thi pháp huyền thoại hiện đại và bước tiếp thi pháp giải huyền thoại sau này của các nhà văn nửa sau thế kỉ XX Thế

ki XX những yếu tố huyền thoại được các tác giả sử dụng như một hình thức

tư duy nghệ thuật, phương thức tải hiện hiện thực riêng biệt, hiệu quả Trước

đó, thế kỉ XIX, sự xuất hiện của loại hình văn chương kỳ ảo, truyện ngắn trinh

thám, kinh dị những yếu tố của thi pháp huyền thoại đã được các tac giả

bước đầu thể nghiệm trong tác phẩm của mình Khác với những truyện ngắn mang âm hưởng hiện thực huyền ảo thé ki XX, khai thac những chỉ tiết huyền thoại trộn lẫn những chi tiết đời thường tạo nên tính chất dịu dang, quyến rũ cho tác phẩm văn học Thi pháp huyền thoại thế ki XIX đặt ở độ căng kịch

tinh, ở tình huống kì dị ma quái, hay ở trạng thái hoang mang ghê sợ lan truyền từ nhân vật cho đến người đọc Những yếu tố này càng khẳng định tính chất bước đệm, cầu nói của khái niệm thi pháp huyền thoại trong truyền thống

và huyền thoại hiện đại Ở truyện ngắn E.A.Poe, tính chất này được nhà văn thể hiện hết sức thành công trong những cách tân nghệ thuật ở bút pháp đầy

ám ảnh bởi yếu tố kỳ ảo, ma quái của truyền thống kết hợp với tính huyền

thoại gần gũi với hiện thực của thời hiện đại Chính vì thế, nghiên cứu vấn đề

thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe có thể xem là một tiền đề đề khẳng định những giá trị nghệ thuật, cách tân, đặc sắc thi pháp cho một thời

kì văn học

Cùng với những bước tiến của khoa học - kĩ thuật, các yếu tố tư tưởng, triết học giúp chúng ta có những cái nhìn bao quát toàn diện hơn những bước tiến của văn học hiện đại, cũng đồng thời có cái nhìn so sảnh với văn chương huyền thoại hiện đại khi ở các nhà văn hiện đại, các yếu tố ma mị, kinh dị bị giảm thiểu đến mức tối đa, nhường chỗ cho những yếu tố huyền thoại mền mại, gần gũi hiện thực hơn Nghiên cứu những đặc điểm thi pháp huyền thoại trong sáng tác của E.A.Poe được cụ thê hoá trong quá trình phân tích những bình diện quan niệm nghệ thuật về con người và các phương thức nghệ thuật được nhà văn tái hiện trong truyện ngắn của mình

1.3 Nhìn chung về thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn E.A.Poe 1.31 Hoàn cảnh nước Mỹ thời đại E.A Poe

Nước Mỹ trong suy nghĩ của bất cứ một độc giả nào đã từng quan tâm đến nó đều cảm nhận chung đó là một vùng đất trẻ, năng động, phóng khoáng nhưng đồng thời cũng ấn tàng trong đó nhiều dấu mốc lịch sử Hoàn cảnh

nước Mỹ thời đại E.A.Poe sống và sáng tạo đó là nước Mỹ của nửa đầu thé ki

XIX thời kì bành trướng quốc gia và những kiệt tác của thời kì Phục hưng nước Mỹ Tuyền tập Edgar Allan Poe bản dịch của Ngô tự Lập và nhóm Địa cầu văn hoá, NXB văn học, Hà nội năm 2002 đã tổng kết bức tranh nước Mỹ thoi dai Edgar Allan Poe bang bang thống kê khá cụ thé:

Năm Sự kiện lịch sử

1809 James Madison lam tong thong lién bang

1810 Liên bang có 7 triệu dân và 18 bang

1811-1813 | Cuộc nổi dậy của những người da đỏ

1812-1815 | Cuộc chiến tranh giành độc lập lần thứ hai

1813 James Madison tái cử

1817 James Monroe làm tông thống

1823 Học thuyết của Monroe “nước Mỹ cho người Mỹ”

1825 John Quincy Adam lam tong thong

1826 Những người da đỏ bị đưa đến phía tây của eo Mississipi

đề tạo điêu kiện thực dân hoá miền tây

1826 Andrew trúng cử

1831 Phong trào đòi xoá chê độ nô lệ ở miên bắc

1832 Jackson tái đắc cử

1833 Những công đoàn đầu tiên

1836 Trận đánh Fort Alamo giữa người texas và người Mexico

1836 Martin Van Buren lên nắm quyên

1837 Sự phá sản hàng loạt của các ngân hàng

William Henry Harrison tring cử Liên bang gôm có l7

1840 triệu dan và 27 bang on ` „ -

Phó tông thống John Tyler lên năm quyền thay Harrison,

1841 chết chỉ một tháng ở cương vị tổng thống nhưng chỉ một

năm sau đã qua đời

1845 Tổng thống mới là Polk

1846-1848 | Chiến tranh với Mexico

1848 Kí hiệp ước với Mexico được hưởng vùng Texas, new

Mexico, và California Zâchary Tyler làm tổng thống

1849 Sự đồ xô đi tìm vàng ở California Fillmore duoc bau lam

tông thống

1850 Dân số là 20 triệu người và 32 bang

Từ những thống kê cụ thể ở trên chúng ta có thê đi đến một nhận định

chung rằng: Hiện thực nước Mỹ những năm đầu thế kỉ XIX là một thời kỳ đầy sóng gió và biến động Những cuộc nội chiến, ngoại xâm, di dân liên tục khiến nền văn hoá xã hội nước Mỹ cũng kéo theo nhiều sự thay đối, Từ một nước Mỹ bước vào những năm đầu thế kỉ XIX là một quốc gia thuộc thế giới thứ ba nhưng tiến bộ của khoa học kĩ thuật, của chiến tranh mở rộng cương giới lãnh thổ, một quốc gia đa sắc tộc sự lãnh đạo nằm trong tay chế độ tư bản thực dụng Những yếu tố riêng ấy khiến nhiều người dân Mỹ tỏ ra hoài nghi với nền dân chủ Mỹ còn non trẻ Một nhà văn cùng thời với Poe, Charles Dickens có những đánh giá tỉnh tế về nền hiện thực đó: “ Đây không phải là nên cộng hoà trong trí tưởng tượng của tôi Tôi càng suy nghĩ về tuổi trẻ và sức mạnh của nó bao nhiêu thì nó thê hiện trước mắt tôi càng nghèo nàn và tầm thường bấy nhiêu ở trên mọi phương diện Trong tất cả những gì nền cộng hoà ấy phô trương trừ có nên giáo dục toàn dân và sự chăm sóc trẻ em nghẻo thì nó đã chìm nghỉm thực sự dưới cái mức mà tôi đã từng mong đợi.” [42: 154] Dường như trong suốt thé ki XIX nude My da tạo ra những điều kỳ vọng và tình cảm mạnh mẽ của con người Những hi vọng và thất vọng đan xen trong một nước Mỹ vốn dĩ đã tồn tại mâu thuẫn: Nước Mỹ là xã hội vừa yêu chuộng tự do, vừa duy trì chế độ chiếm hữu nô lệ, là một quốc gia có lãnh

thổ mở rộng và lãnh thổ nguyên thuỷ, vừa là xã hội bao gồm đô thị được hình

thành và phát triển trên nền tảng của sự phát triển thương mại và công nghiệp hóa Hiện thực đó trải qua thời gian lớp vỏ hào nhoáng của cái gọi là “nền dân chủ kiểu Mỹ” bị bóc trần, còn lại nỗi đau, sự phũ phàng và nhốn nháo của hiện thực Trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt Ấy, văn chương nghệ thuật như một noi dé cac tác giả giải toả, thê hiện cảm quan của mình

1.3.2 Tư tưởng - văn hoa M§ thoi dai E.A Poe

Hiện thực khá phức tạp và đa dạng của nền dân chủ kiêu Mỹ đã ảnh hưởng không nhỏ tới tư tưởng văn hoá Mỹ thế kỉ XIX Đó là hiện thực của một liên bang luôn có chiến tranh, nội chiến bên cạnh một nước Mỹ đi lên từ

thế giới thư ba vượt Anh về kinh tế đề trở thành một nước công nghiệp lớn

được đánh đôi bởi chiến tranh và thủ đoạn để chiếm đoạt và mở rộng thuộc địa Chính trong cái thực tế ấy tạo cho nước Mỹ những nét riêng trong hệ ý thức, tư tưởng, văn hoá Sự thống nhất của một nước Mỹ sau quá trình nội chiến, mở rộng biên giới đến phía Tây, đặc biệt là Bản tryên ngôn độc lập Mỹ

gây một niềm hứng khởi và tự hào, một luồng ánh sáng mới đầy nhiệt thành

và hi vọng cho một số tầng lớp nhân dân Mỹ Thực tại đó tạo cho con người những niềm hân hoan, phấn khởi bởi một niềm tin tưởng vào hiện thực, tương lai của một nền dân chủ tư bản mới mẻ Nhưng nước Mỹ lại là một quốc gia chứa đựng những dấu ấn riêng biệt Đó là một đất nước luôn tổn tại trong mình những nghịch lí của một đất nước vừa yêu chuộng tự do, hoà bình lại vừa duy trì chiếm hữu nô lệ là một quốc gia có lãnh thô mở rộng và lãnh thd nguyên thủy, vừa là một xã hội gồm những đô thị được hình thành trên nền tảng của sự phát triển thương mại và công nghiệp hóa Chính điều này khiến

tư tưởng văn hoá Mỹ luôn tổn tại trong những ý thức hỗn loạn, tranh chấp giữa những luồng tư tưởng khác nhau Sự xuất hiện của nền dân chủ non trẻ chứa trong mình dòng máu tư bản để quốc Những yếu tổ riêng về hoàn cảnh văn hoá tạo cho đất nước này những sự đa dạng và phức tạp trên khía cạnh tư tương văn hoá Đó là vùng đất của sự hợp dung và hỗn dung văn hoá của nhiều mau da, sắc tộc và nhiều luồng tư tưởng tư bản và nô lệ Trong hoàn cảnh đó dự cảm về một sự đỗ vỡ của giác mơ nền dân chủ Mỹ sớm xuất hiện trong tư tưởng nhạy cảm của nhà văn E.A.Poe và một số nhà văn cùng thời: Hawthorne, Melville, Mark Twain Day chinh là lí do khiến các nhà văn, nhà thơ thuộc khuynh hướng lãng mạn trong văn học Mỹ thời kì này cũng có con đường phát triển mạnh mẽ, riêng biệt Trào lưu lãng mạn của các tác giả Mỹ bên cạnh sự thích hợp dé biểu hiện niềm hân hoan của nền dân chủ Mỹ còn có một bộ phận khác phát triển theo khía cạnh khác là chủ nghĩa siêu nghiệm nổi bật là một số tác giả: Irving, Hawthorne, Cooper họ say sưa quá khứ huy hoàng, ước mơ bình đẳng công lí và chống lại chế độ chiếm hữu nô lệ Đối

với các nhà lãng mạn Mỹ thì hiện thực chăng có gì là chắc chắn Những quy ước xã hội và văn học chang may may có lợi ích gì thậm chí trở nên nguy hiểm Sự thiếu tin tưởng ấy khiến nhân vật của họ là những cả nhân cô đơn, lẻ loi, tách xa với đời sống cộng đồng, thiếu đi những giá trị truyền thống Thậm chí, học còn bị ám ảnh bởi chết chóc, bởi cảm giác bị lạc vào những bộ tộc ăn

thịt người, những hồn ma giật giờ vô định Dù là biểu hiện ở những phương

diện nào thì chung quy lại những nhân vật của chủ nghĩa lãng mạn Mỹ cũng

là biểu hiện của những tâm hồn bất an, lo lắng trước hiện thực dân chủ đầy thực dụng và dễ dàng thay đối của nước Mỹ thế ki XIX Minh chứng rõ ràng cho những lo lắng, bất an đó được E.A.Poe cụ thể hoá trong những nhân vật của mình Đó là những con người luôn ám ảnh bởi cái chết cận kề, bởi tội ác, nỗi cô đơn lạc loài qua những cách tân nghệ thuật của ông, chiều sâu tâm hồn con người đựơc khai thác khá thành công đồng thời thể hiện những khía cạnh

dự đoán thiên tài của một nhà văn có tầm nhìn và tâm hồn nhạy cảm trước hiện thực và một khát vọng thê nghiệm nghệ thuật trong những sáng tạo mới

lạ Trong những suy nghĩ của mình ông đã từng có những nghi ngờ về một giác mơ nên dân chủ tốt đẹp và từng tiên đoán về một “giác mơ khủng khiếp của con người khi bước vào thế kỉ XX và cuối thế kỉ này nhìn lại thấy Poe hoàn toàn đúng”[14:154]

1.3.3 Nhìn chung về thế giới nghệ thuật truyện ngắn E.A Poe

Truyện ngắn là thể loại ra đời khá muộn màng ở Mỹ so với các quốc gia khác Tuy nhiên, nhờ có những chính sách phát triển văn học đúng đắn trên

cơ sở học tập Châu Âu và các trung tâm văn hoá khác nên nhanh chóng sở hữu một nền văn học đỗ sỗ với một đôi ngũ nhà văn danh tiếng Adgar Allan Poe được đánh giá là một trường hợp đặc biệt trong nền văn học Mỹ với những cách tân táo bạo trong nghệ thuật Với truyện ngắn, Poe được người Pháp xếp cùng với Guy De maupssant (1850- 1893) và Anton Chekhov trở thành bộ ba vĩ nhân truyện ngắn thế giới

Được wom mam tir những yếu tố mang tính đặc biệt của hoàn cảnh lịch

sử của nước Mỹ và những điểm riêng trong hoàn cảnh cá nhân, thế giới nghệ thuật của Allan Poe nhiều nét riêng biệt và đặc sắc Như chúng tôi đã có dịp

được đề cập đến, nước Mỹ thời đại Poe sống là một nước Mỹ đang tổn tại

trong chính nội tại những nghịch lý và đầy rẫy những điều bất công Hiện thực ấy được nhiều nhà nghiên cứu đề cập trong những ý kiến khi đánh giá về nên dân chủ Hoa kỳ những năm đầu thế kỉ XIX Tocqueville, một nhà văn nhà luận thuyết chính trị người Pháp trong cuốn Nền đân chủ ở Mỹ đã viết

“Chính phủ của nền dân chủ đem lại khái niệm về quyền chính trị cho những tầng lớp công dân bình thường nhất, cũng như việc phân phối của cải đem lại nhận thức rằng ai cũng có quyền sở hữu tài sản".[42: 94] Nhà văn người Anh Charles Dickens, người đã đi thăm nước Mỹ lần đầu tiên vào những năm

1841 - 1842 lai có những nhận định tương đối ngược chiều với y kiến của Tocqueville: "Đây không phải là nền cộng hòa mà tôi đến để tận mắt chứng kiến - ông viết trong một lá thư - Đây không phải là nền cộng hòa trong trí tưởng tượng của tôi Tôi càng nghĩ về tuồi trẻ và sức mạnh của nó bao nhiêu

thì nó hiển hiện trước mắt tôi càng nghèo nàn và tầm thường bấy nhiêu ở trên

mọi phương diện Trong tất cả những gì nền cộng hòa ấy đã phô trương - trừ

có nền giáo dục toàn dân và sự chăm sóc trẻ em nghèo thì nó đã chìm nghim thực sự dưới cái mức mà tôi đã từng mong đợi".[42:101] Nước Mỹ là một xã hội vừa yêu chuộng tự do, vừa duy trì chiếm hữu nô lệ, là một quốc gia co lãnh thô mở rộng và lãnh thô nguyên thủy, vừa là một xã hội gồm những đô thị được hình thành trên nền tảng của sự phát triển thương mại và công nghiệp hóa Chính vì những điều này nên tổn tại ở một nước Mỹ những sự mâu thuẫn trong những yếu tố nội tại của nó Chính trong thực tại đó, cái mà thời đại ông gọi bằng cái tên “sự tan rã giấc mơ Mỹ” tạo nên tiền đề cho thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn của E.A.Poe những yếu tố đặc sắc

E.A.Poe sáng tác nhằm mục đích tạo những chuyện li kì, khủng khiếp, rùng rợn để tạo ấn tượng cho người đọc Ông cho rằng sự khác thường là

thành tố tạo nên cái đẹp Vì thế, toàn bộ sáng tác của Poe đều xoay quanh sự rùng rợn, mang tính chất quái lạ Truyện ngắn của ông dù là truyện kinh dị, trinh thám hay truyện mang tính chất khoa học giả tưởng thì đều được thể hiện qua thế giới nghệ thuật đầy chết chóc, ma mị Nỗi ám ảnh trong hầu hết các sáng tác của ông đều tạo dấu ấn về nỗi sợ hãi, hoang mangđậm dấu ấn về cảm quan tinh tường trước hiện thực của cây bút đây nội lực này Có thê nói, văn chương của E.A.Poe đã hợp dung được những xu hướng cơ bản của văn học Hoa Kỳ những năm đầu thế ki XIX đó là dòng văn học lãng mạn, văn học

ki ao va van học hiện thực Đây là một nét riêng mà những dòng văn học khác trên thế giới ít khi có được Thế giới nghệ thuật của Poe là thế giới hỗn mang đầy chết chóc Những câu chuyện và bài thơ của ông chen chúc những nhà quý tộc ưa tự vấn và bị đày đọa (Poe, cũng như những người miền Nam khác,

ấp úủ một lý tưởng quý tộc) Những nhân vật buồn thảm này hình như không

bao giờ làm việc hay tham gia cuộc sống xã hội: thay vì vậy họ tự giam mình trong những lâu đài mục nát, tăm tối, được bài trí một cách tượng trưng bằng những tắm thảm va màn cửa lạ lùng che giấu cái thế giới thật sự của mặt trời, cửa số, tường và sàn nhà Những căn phòng bí mật phơi bày những thư viện

cổ xưa, những tác phâm nghệ thuật kỳ lạ và đồ cổ phương Đông được tuyển lựa Những người quý tộc chơi nhạc hay đọc các sách cô trong khi trăn trở dày vò về những tấn bi kịch, thường là cái chết của những người thân yêu Chủ để về cái chết-trong-khi-đang-sống, đặc biệt là bị chôn sống hoặc trở về

từ nấm mỗ như một con ma cà rồng, xuất hiện trong nhiều tác phẩm của ông gồm: Cuéc mai tang voi va, Ligeia, Thimg ruou cia Amontillado, va Su sụp

đồ của ngôi nhà dòng họ Usher Thế giới hỗn mang giữa sự sống và cái chết của Poe và những bối cảnh mang tính Gothic, màu mè, hào nhoáng của ông không chỉ thuần túy đề làm phông trang trí Chúng phản ánh đời sống nội tâm quá văn minh nhưng đượm màu chết chóc hoặc là tâm thần bấn loạn của những nhân vật của ông Chúng là những biểu hiện tượng trưng của vô thức,

và do vậy là trung tâm trong thi pháp của ông Những câu chuyện của Poe - như đã dẫn trên đây - đã được mô tả như là những câu chuyện kinh dị Những

câu chuyện như 7e Gold Bug (Con cánh cam vàng) và The Purloined Letter (Lá thư bị đánh cắp), là những câu chuyện của suy lý hay biện luận Những câu chuyện kinh dị của ông dự báo trước những tác phẩm của các tác gia chuyén viét truyén kinh di M¥ nhu H.P Lovecraft va Stephen King, con những truyện suy lý là những con chim báo hiệu của loại tiêu thuyết trinh thám của Dashiell Hammett, Raymond Chandler, Ross Macdonald, va John

D MacDonald Cũng có một dấu hiệu về cái mà sau này xuất hiện với tên gọi

là truyện khoa học dã tưởng Tất cả những câu chuyện này bộc lộ niềm say

mê của Poe với trí tuệ và kiến thức khoa học đang ngày càng có xu hướng thế tục hóa thế giới quan của nhân loại vao thé ky XIX

Trong mỗi thể loại, Poe cố khám phá đời sống nội tâm Sự thấu hiểu tâm lý sâu sắc ánh lên trên mỗi trang sách “Có ai không thấy mình hàng trăm lần phạm lỗi hay hành động một cách xuân ngốc, không vì một lý do nào khác hơn là anh ta biết điều đó không nên làm”, đó là một doan trong The Black Cai (Con mèo đen) Đề khám phá lãnh vực lạ lùng và hấp dẫn của những quá trình tâm lý, Poe lục lợi trong đống tư liệu về người điên và những cảm xúc tột cùng Phong cách viết tỉ mỉ một cách gian khô và sự giải thích cặn kẽ trong các câu chuyện làm tăng thêm cảm giác kinh hãi bằng cách tạo nên những biến cố có vẻ như thật và hợp lý

Sự kết hợp giữa yếu tố suy đồi và chủ nghĩa nguyên thủy lãng mạn ở Poe có một sức hấp dẫn mãnh liệt giới văn nghệ châu Âu đặc biệt là những nhà thơ Pháp như Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire, Paul Valéry va Arthur Rimbaud Poe vẫn mang bản sắc Mỹ, mặc cho sự căm ghét mang màu quý tộc của ông với nền dân chủ, mặc cho lòng ưa thích những gì lai căng xa

lạ và những chủ để về sự phi nhân của ông Trái lại, ông hầu như là một trường hợp tiêu biểu cho lời dự đoán của Tocqueville rằng nền dân chủ Mỹ sẽ sản sinh những tác phẩm bóc trần cái phần sâu thắm nhất, ấn khuất nhất của tâm thức Một sự âu lo sâu thắm và một trạng thái tâm thần bất an dường như xuất hiện ở Mỹ hơn ở châu Âu bởi vì ít nhất thì những người dân Cựu lục địa

cũng đã có một cơ câu xã hội ôn định và phat trién cao mang lại cho họ sự an

toan vé mat tam ly O Mỹ, đã không có được một sự bảo đảm tương ứng, mỗi người sống cho chính mình Poe đã mô tả chính xác phía bên dưới của giấc

mơ Mỹ về con người tự lập thân và phơi bày cái giá của chủ nghĩa thực dụng

và cuộc cạnh tranh tàn bạo - sự cô đơn, tha hóa, và những hình ảnh của cái chết-trong-lúc-đang-sống

Chủ đề “Sự suy đổi” của Poe cũng phản ánh sự xuống đốc của những biểu tượng xuất hiện vào thế kỷ XIX - cái khuynh hướng pha trộn những vật phẩm nghệ thuật hỗn tạp từ nhiều thời đại và xứ sở khác nhau trong quá trình tước bỏ đi tính cách của chúng và giảm chúng xuống chỉ còn là những vật trang trí thuần túy trong bộ sưu tập Mớ hỗn độn các bút pháp phát sinh từ đó đặc biệt đáng chú ý ở Mỹ, nơi thường thiếu những phong cách truyền thống của riêng mình Sự hỗn độn ấy phản ánh sự mất mát những hệ thống tư tưởng

nhất quán khi việc di cư, đô thị hóa, và công nghiệp hóa đã nhồ tận gốc nền

tảng gia đình và lối sống truyền thống Trong nghệ thuật, sự rối loạn những biểu tượng này làm tăng thêm tính quái dị, một ý tưởng mà Poe da lay lam chủ đề của mình trong tuyên tập truyện hàng đầu của éng, Tales of the Grotesque and Arabesque (Truyén kinh di), (1840)

Nước Mỹ, nhìn chung là một đất nước luôn có xu hướng mở rộng về mặt biên cương lãnh thổ, những làn sóng lưu dân vẫn luôn mang tới cho vùng đất mới mẻ này những tiếng nói xa lạ, và những lối sống cục căn, thô lậu Vì vậy nhân vật chính trong văn học Mỹ có thể thấy mình lạc lõng giữa những

bộ tộc ăn thịt người, như trong Typee của Melville, hoặc đang khám phả một vùng đất hoang vu như nhân vật Leatherstocking của James Fenimore Cooper, hay đang nhìn thấy những hồn ma bóng quế từ dưới nam mô như những nhân vật trơ trọi của Poe Đọc truyện ngắn E.A.Poe ta luôn có cảm giác rợn người với ma quỷ, những oan hồn Sẽ chẳng có một độc giả nào có thé to ra bình tĩnh khi những tiếng người cứ vọng lại trong căm hầm của ngôi nhà cứ văng vắng, khi hình ảnh con mèo đen bị chột một mắt xuất hiện trước mắt tôi Con mèo vốn là con vật yêu quý của tôi, nhưng trong một lần say rượu anh đã đâm chột mắt nó, nhưng nó không rời xa anh, dần dần nó thành

nỗi ám ảnh của anh trong những đêm sống cùng với ma men Anh giết nó Nhưng những ngày sau đó, vào một đêm khi đang ngồi một mình trong căn phòng nhỏ, đột nhiên anh ta lại nhìn thấy một con mèo đen, cũng chột một mắt và giống với con mèo trước về nhiều điểm Giả sử con mèo này hoàn toàn khác với con mèo trước thì không có gì là phải bàn, đó có thể là ngẫu nhiên thôi: nhưng thật kỳ lạ là con mèo này rất giống con mèo đã bị anh treo cổ, chỉ

có khác một điểm là ở bụng con mèo này có nhiều đốm trắng Chính sự kỳ lạ này là một nốt nhấn, là sự láy lại nỗi ám ảnh của anh ta về tội ác đã gây ra đối với con mèo trước đây Đọc những chi tiết này dường như cái cảm giác sợ hãi, rợn người chạy dọc sống lưng nó tạo thành nỗi ám ảnh ghê người

Tài năng được nảy nở từ chính trên mảnh đất hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi cho khả năng sáng tạo văn học sử dụng các yếu tố huyền ảo của một nước

Mỹ gần gũi với môi trường hoang sơ, những câu chuyện dân gian của người

da đỏ Sau Irving, Nathanie Hawthorne thì E.A.Poe là một cây bút truyện kinh

dị, kỳ ảo cự phách Ở truyện ngắn của ông là sự kết hợp điêu luyện giữa mơ

và thực, giữa ánh sáng và bóng tối, đạo đức tôn giáo bề ngoài và bóng đen tội lỗi bên trong những góc khuất tâm hồn góp phần mang lại sức quyến rũ đầy

ám ảnh cho những thiên truyện và tạo nên dấu ấn riêng trong bút pháp huyền thoại của E.A.Poe Bên cạnh đó, những yếu tố từ chính hoàn cảnh riêng tư đặc biệt cũng góp phần tạo nên những dấu ấn nghệ thuật ở nhà văn Cuộc đời

bi kịch là món quà vô giá mà định mệnh ban cho thiên tài nhưng đó đồng thời cũng là cái giá mà người nghệ sĩ như kiếp tằm dâu phải trả Đề có được những giây phát sáng tạo thiên tài ấy, người nghệ sĩ ấy đồng thời cũng phải trả cái giá quá đắt Nếu Poe không bị ám thị bởi “bản năng muốn chết” (instinct de mort), thi cing lam sao có được những tác phẩm tuyệt diệu đến thế Heminway từng viết rằng: sự rèn luyện tốt nhất để có một tài năng văn chương lớn đó là “một tuổi thơ đữ dội” Nhà soạn kịch Shakespeare trong Othello cing viét rằng: Phải chăng định mệnh của những đắng vĩ nhân vẫn là không được may mắn như những kẻ tầm thường Những gì E.A.Poe làm dường như đã chứng minh điều đó

Chuong 2

CAM QUAN MANG MAU SAC HUYEN THOAI VE HIEN THUC VA

CON NGƯỜI TRONG TRUYEN NGAN CUA E.A.POE

2.1 Cảm quan huyền thoại trong cái nhìn về số phận con người Con người là đối tượng trung tâm của mọi tác phẩm văn học Mỗi một trào lưu, khuynh hướng bất kì dù sử dụng bút pháp nào, phương tiện gì thì cuối cùng vẫn đề cũng được thắt nút ở chỗ phản ánh con người, số phận con người ra sao Chính vì vậy, văn học nghệ thuật sử dụng thi pháp huyền thoại cũng không là một ngoại lệ, nó cũng quan tâm, phản ánh số phận con người theo một hệ thống thi pháp cách thức riêng, cụ thể Ở những giới hạn của đề tài chúng tôi quan tâm, khảo sát hệ thống thi pháp huyền thoại trong truyện ngắn của E.A.Poe trên bình diện một hình thức tư duy nghệ thuật chứ không đơn thuần là một phương thức, một kĩ thuật sáng tác Xét trong hầu hết các truyện ngắn của ông, tư duy huyền thoại dù là một hình thức được quan tâm, vận dụng nhiều như một cách tân, một bước đi mới mẻ trong tư duy nghệ thuật và kĩ thuật viết hiện đại của một cây bút đa tài E.A.Poe sử dụng khá thuần thục thi pháp huyền thoại trong các sáng tác của mình trước tiên nhằm thể hiện con người, khám phá con người ở một lăng kính mới Dưới cái nhìn của tư duy huyền thoại, số phận con người được khám phá, soi xét ở những chiều kích tư duy mang màu sắc huyền thoại, kì ảo và mang đậm giá tri tinh thần Đọc truyện ngắn của E.A.Poe, ám ảnh đầu tiên hiện lên trên những trang viết của ông là thế giới nhân vật ngập ngụa trong những ám ảnh về chết chóc,

ma quái

2.1.1 Am ảnh về cái chết

Cái chết như một nỗi ám ảnh thường trực của con người trong xã hội Dường như bất cứ khi nào, ở đâu, cái chết đều có thể hiện hữu và như một

thảm hoạ đối với con người Cái chết dù là về mặt thể xác hay tinh thần đều

được văn học nghệ thuật phản ánh như một mối quan tâm thường nhật của

cuộc đời Thậm chí văn chương viết về cái chết đã có thời kì trở thành một

motif thịnh hành trong văn học cổ điển trước thé ki XVI Cang vé sau, su da dạng trong bút pháp và sự phong phú trong những hệ tư tưởng thấm mĩ của

con người, cái chết đi vào thế giới nghệ thuật cũng đồng thời được nhân bản

hoá bởi nhiều phương cách khác nhau Nhưng nhìn chung, cái chết dù ở trạng thái nào thì nó cũng là nỗi ám ảnh, kinh hoàng và kéo theo là tâm lí sợ hãi của

xã hội loài người Dẫu có những thời điểm, có những nên văn học cái chết được xem như một điều cắm kị, nhưng nhìn trong tổng thể thì cái chết không đơn thuần là một đối tượng, nó trở thành biểu tượng, là một sự chấm dứt; nhưng vì không phải là mục đích tự thân, cái chết không có nghĩa là chấm hết, một kết thúc cho một số phận, cuộc đời mà có thể nó còn là một sự bắt đầu, một sự sống khác tuỳ theo cách cắt nghĩa, cách quan niệm của những hệ tư tưởng, tôn giáo khác nhau Cái chết trở thành nỗi ám ảnh thường trực, một minh chứng cho trạng thái tinh thần hỗn loạn và đầy b¡ kịch trong các nhân vật của E.A.Poe Ở các tác phẩm của ông, cái chết xuất hiện một cách dày đặc, trở thành một nỗi ám ảnh cố hữu của con người cả về mặt tinh thần lẫn

thê xác, thậm chí đối với ông cái chết còn hiện hữu một cách đáng sợ bởi

ngoài cái chết cơ học thì phần đông nhân vật trong truyện ngắn của ông được nhắn mạnh bởi nỗi ám ảnh về những cái chết trong khi đang sống, những “xác chết” biết nói, những âm thanh, tiếng động từ trong hầm mộ, sự trở về của những hồn ma hay trạng thái vận động của những “linh hồn” trong quan tài Poe miêu tả khá chỉ tiết và đa dạng các tình huống về cái chết trong các truyện ngắn của ông Ở khía cạnh miêu tả này, hiện thực cuộc đời dường như thấm đẫm trong những trang viết của nhà văn Cả cuộc đời đau thương bất hạnh, sớm chứng kiến quá nhiều những cái chết của người thân Vì vậy, nỗi

ám ánh về cái chết có lẽ đã thấm trong máu thịt và ám ảnh ông ngay cả những giác mơ

La dịch hạch truyện ngắn mở đầu tuyến tập của tác giả đã là một nỗi

ám ảnh về cái chết, sự huỷ hoại đối với con người “dịch hạch”- tiếng kêu thê