đồ án tốt nghiệp nghiên cứu thực trạng và kiến thức-thái độ -thực hành về bệnh răng mi

THỰCHÀNHVỀBỆNHRĂNGMIỆNGCỦAHỌCSINH TIỂUHỌCTẠIHUYỆNVĂNCHẤN-TỈNHYÊNBÁINĂM2009 LUẬNVĂNTHẠCSỸ YHỌC Tháinguyên–Năm2009... TRƯỜNGĐẠIHỌCYDƯỢC NGUYỄN NGỌC NGHĨA NGHIÊNCỨUTHỰCTRẠNG VÀKIẾNTHỨC-THÁI

THỰCHÀNHVỀBỆNHRĂNGMIỆNGCỦAHỌCSINH TIỂUHỌCTẠIHUYỆNVĂNCHẤN-

TỈNHYÊNBÁINĂM2009

LUẬNVĂNTHẠCSỸ YHỌC

Tháinguyên–Năm2009

TRƯỜNGĐẠIHỌCYDƯỢC

NGUYỄN NGỌC NGHĨA

NGHIÊNCỨUTHỰCTRẠNG VÀKIẾNTHỨC-THÁIĐỘ-

THỰCHÀNHVỀBỆNHRĂNGMIỆNGCỦAHỌCSINH TIỂU HỌCTẠIHUYỆNVĂNCHẤN-TỈNHYÊN

BÁINĂM2009

LUẬNVĂNTHẠC SỸYHỌCChuyênngànhYhọcdựphòng

M·sè:607273

Hướngdẫnkhoahọc:TSĐÀOTHỊNGỌCLAN

TháiNguyên, 11-2009

TôixinbàytỏlòngbiếtơnchânthànhtớiĐảnguỷ,Bangiámhiệu,khoađàotạos auđạihọc,phòngđàotạo–khoahọc–quanhệquốctế,BộmônVệsinh-Môitrường- DịchtễhọctrườngĐạihọcYDượcTháiNguyên,đãtạođ i ề u kiệngiúp đỡtôitr ongsuốtquátrình họct ập ,tiếnhànhnghiên cứuvàhoànthànhluậnvăn.

Đểhoànthànhnghiêncứunày,tôixinbàytỏlòngbiếtơnsâusắctớiTiến sĩĐàoThịNgọcLan,PGS-

TSNguyễnVănTưđãgiànhnhiềuthờigianchỉbảo,giúpđỡvàtậntìnhhướngdẫntô itrongquátrìnhtiếnhànhvàhoànthiệnđềtàinghiêncứu.

Tôixintrântrọngcảm ơntới:

LãnhđạosởYtếtỉnhYênBái,TrungtâmYtếhuyệnVănChấnđãtạomọiđiềuk iệnthuậnlợigiúpđỡtôitrongsuốtquátrìnhhọctậpvànghiêncứu.

Bangiámhiệu,cácthầycôgiáotrườngtiểuhọcNghĩaLộvàNậmBúngv à cácđồ ngchílãnhđạođịaphươngtại2nơitôiđãtiếnhànhnghiêncứunày.

Cácanh,chịvàcácbạnđồngnghiệpđãgiúpđỡ,độngviêncũngnhưchi asẻnhữngkhókhăn,vướngmắccùngtôiđồnghànhtrongsuốtquátrìnhhọctậpvàng hiêncứuđểhoànthànhbảnluậnvănnày./.

Ngày28tháng

10năm2009Tácgiả

NguyễnNgọcNghĩa

Trang

Đặt vấnđề 1

Chương1:Tổng quan 3

1.1BệnhRMvấnđềsứckhoẻtoàncầu 3

1.1.1Tìnhhìnhbệnhrăngmiệngthếgiới……….3

1.1.2 TìnhhìnhbệnhrăngmiệngtạiViệtNam……… 8

1.2 Tình hìnhphòngbệnhRMvàdựphòngbiếnchứngbệnhSR 10

1.2.1 TìnhhìnhphòngbệnhRMtrênthếgiới……… 10

1.2.2 TìnhhìnhphòngbệnhRMtạiViệtNam……… 131.2.3 Dựphòngbiếnchứngbệnhsâurăng… 14

1.3 Vaitrò,chứcnăngvàsựcầnthiếtphải triểnkhaiCTNHĐ 17

Chương2:Đốitượngvàphươngphápnghiêncứu 28

2.1 Đốitượng,địađiểmvàthờigiannghiêncứu 28

2.2 Phươngphápnghiêncứu 28

2.3 Cácchỉtiêunghiêncứu 29

2.4 Phươngphápthuthậpthôngtin 31

2.5 Phươngphápkhốngchếsaisố 31

2.6 Cácvấnđềđạođứctrong nghiêncứu 31

2.7 Phươngphápxửlýsốliệu 32

Chương3:Kếtquảnghiêncứu 33

3.1 Mộtsốđặcđiểmchungcủađốitượngnghiêncứu 33

3.2 Tìnhhìnhbệnhlýrăngmiệngcủahọcsinh 35

3.3 Đánhgiávềkiếnthức,tháiđộ,thựchànhcủahọcsinhvềCSRM 39

3.4 Mộtsốyếutốliênquanđếnbệnhrăngmiệng 44

Chương4:Bànluận 48

4.1 TìnhhìnhthựctrạngbệnhlýRM,củaHStrườngtiểuhọc…… ………… 48

4.2 Thựctrạngvềkiếnthức,tháiđộvàthựchànhcủaHS 54

4.3.Cácyếutốliênquanđếnbệnhrăngmiệng 59

KẾTLUẬN 65

KHUYẾNNGHỊ 67 TÀILIỆUTHAMKHẢOB

ÀIBÁOKHOAHỌCPHỤ

LỤC

Bảng1.1:Phânbốđốitượngnghiêncứutheolớp,địađiểm 35

Bảng1.2:Phânbốđốitượngnghiêncứutheotuổi,địađiểm 35

Bảng1.3:Phânbốđốitượngnghiêncứutheolớp,giới 36

Bảng1.4:Đốitượngnghiêncứuphânbốtheodântộc 36

Bảng1.5:Đốitượngphânbốtheonghềnghiệphiệntạicủabốmẹ 37

Bảng2.6:Tỷlệbệnhsâurănggiữa2trường 37

Bảng2.7:Tỷlệbệnhviêm lợigiữa2trường 37

Bảng2.8:Phânbốtỷlệbệnhrăngmiệngtheotuổi……….……

…….38B ảng2.9:Phânbốtỷlệrăng miệngtheogiới 39

Bảng2.10:Phânbốtỷlệbệnhtheorăngsữavàrăngvĩnhviễn 39

Bảng2.11:Chỉsốsâumấttrámvàcơcấusâumấttrámrăng………… ……

40B ảng2.12:Phântíchtìnhtrạngtổnthươngbệnhlýrăngsâu 40

Bảng3.13:Mứcđộkiếnthứcchungcủahọcsinhvềbệnhrăngmiệng 41

Bảng3.14.Kiếnthứccủahọcsinhvềbệnh răng 41

Bảng3.15.Mứcđộtháiđộchungcủahọcsinhvềbệnhrăngmiệng………… 42B ảng3.16 Tháiđộcủahọcsinhvềphòngbệnhrăngmiệng…………

……….42B ảng3.17.Mứcđộthựchànhchungvềvệsinhrăngmiệng 43

Bảng3.18.Thựchànhvềvệsinhrăngmiệngsauăn,sốlầnchảirăng 44

Bảng3.19.Thựchànhchảirănghằngngày,thóiquenănvặt 45

Bảng3.20.Thóiquenănvặtcủahọcsinhtheođịaphương 46

Bảng4.21.Liênquangiữakiếnthứcvớibệnhrăngmiệng 46

Bảng4.22.Liênquangiữatháiđộvớibệnhrăngmiệng 47

Bảng4.23.Liênquangiữatháiđộvớibệnhsâurăng 47

Bảng4.24.LiênquangiữathựchànhvệsinhrăngmiệngvớiBRM 47

Bảng4.25.Liênquangiữathóiquenănvặtvớibệnhrăngmiệng 47

Bảng4.26.Liênquangiữathựchànhchảirăngvớibệnhsâurăng 48

Biểuđồ3.1.Tỷlệphânbốtheodântộc 36

Biểuđồ3.2.Tỷlệbệnhrăngmiệngcủahọcsinh… …….38

Biểuđồ3.3.Tỷlệsâurăngsữavàrăngvĩnhviễn 39

Biểuđồ3.4.Tỷlệvềphươngpháp thựchànhVSRM 43

Biểuđồ3.5.Tỷlệvềthóiquenănvặtcủahọcsinh ……….46

ART AtraumaticRestorativeTreatment(Trámrăngkhôngsangchấn)BRM

BệnhrăngmiệngCTNHĐ: ChươngtrìnhNhahọcđường

CPITN Communityperiodentalindexoftreatmentneed(Chỉsốnhucầu

điềutrịviêmquanhrăngcộngđồng)CSRM

ĐẶTVẤNĐỀ

Bệnhrăngmiệng(BRM)làbệnhphổbiến,gặpởsấpsỉ90%dânsốtrênthếgiới,ởmọilứatuổi,mọitầnglớpxãhội.BRMhaygặpnhấtlàbệnhsâurăngvàviêmlợi,bệnhmắcrấtsớm,ngaytừkhitrẻ2tuổi,nếukhôngđượcđiềutrị,b ệ n h sẽtiếntriểngâ ybiếnchứngtạichỗvàtoànthân,ảnhhưởngđếnsựphátt r i ể n thểlựcvàthẩmmỹcủatrẻsaunày.Dotínhchấtphổbiến,tỷlệmắccaot ro ng cộngđồngnênđiềutrịBRMtốnkémchocánhânvàxãhộicảvềkinhphícũngnhưthờigian.Điềuquantrọnglàđòihỏiphảicómànglướiphòngkhámnhakhoarộngkhắpvớidụngcụtrangbịđắttiền,cùngđộingũthầythuốcchuyênkhoađôngđảo.ChínhvìvậytừlâuBRMđãđượcTổchứcYtếthếgiới(WHO)vànhiềuquốcgiatrênthếgiớiđặcbiệtquantâm[26],[38].

Phòngbệnhrăngmiệnglàquátrìnhtươngđốiđơngiản,khôngphứctạp,khôngđòihỏitrangthiếtbịđắttiền,khôngđòihỏicánbộkỹthuậtchuyênmônc a o , chiphíthấp,dễthựchiệntạicộngđồng,đặcbiệttạicáctrườnghọcđãđemlạihiệuquảcao.DođóphòngbệnhrăngmiệngsớmngayởlứatuổihọcsinhlàchiếnlượckhảthinhấtđãđượcWHOkhuyếncáotriểnkhai.Chươngtrìnhchăms ó c răngmiệng(CSRM)tạitrườnghọcđãđượcquantâmvàthựchiệnởhầuhếtc á c nướctrênthếgiớivàtrongkhuvựctừnhiềuthậpkỷna

y.TạihộinghịvềNhak h o a phòngngừatổchứctạiTháiLannăm1998,WHOđãkh

uyếncáonênápdụngkỹt h u ậ t trámr ă n g k h ô n g sangchấn(AtraumaticR e s t o r

a t i v e

TreatmentTechnique-ART)làmộtkỹthuậtđơngiản,dễphổcập,nhưlàchiếnlượctoànc ầ u đểdựphòngbệnhsâurăng(SR)ởgiaiđoạnsớmchohọcsinh

tạicáctrườnghọcđểhạthấptỷlệbiếnchứngdobệnhgâyra[6],[39]

TạiViệtNamđãcótrên80%dânsốmắcbệnhrăngmiệng,trongkhimạnglướ i RHMchưađápứngđượcnhucầuchămsóccủanhândân.VìvậyhiệnnayphòngbệnhrăngmiệnglàcôngtáctrọngtâmcủangànhRăngHàmMặt.TổchứcvàpháttriểnNhahọcđường(NHĐ)làbiệnphápphòngvàlàmgiảmdầnbệnhrăngmiệngcholứatuổitrẻemởtrườnghọc[14],[15]

ChươngtrìnhNhahọcđườngđãtriểnkhairộngkhắpđến63tỉnh,thànhphốtrongcảnướcnhưngtỷlệbệnhrăngmiệngởtuổih ọ c sinhvẫncòncao

CácnghiêncứucanthiệpđềuchothấynếulàmtốtcôngtácNHĐthìtỷlệb ệ n h răngmiệngsẽgiảm.ViệcđẩymạnhcôngtácphòngbệnhRMđặcbiệtlàc h ư ơ n g trìnhnhahọcđườnglàthiếtthựcchosứckhoẻhọcsinhvàhữuíchchoviệctiếtkiệmngânsáchquốcgia,giảmgánhnặngchongànhYtếvàgiảmchip h í choxãhộigópphầncảithiệnsứckhoẻcộngđồng[5],[16].

VănChấnl à h u y ệ n miềnn ú i c ủ a t ỉ n h YênBái.T r o n g n h ữ n g nămqua,c h

ư ơ n g trìnhnhahọcđườngđãđượctriểnkhaivàthựchiệnđếncáctrườnghọcởc á c xãtronghuyệnnhằmlàmgiảmtỷlệmắcbệnhrăngmiệngvànângcaosứckhỏechohọcsinhtuổihọcđườngnóiriêngvàsứckhỏenhândântrênđịabành u y ệ n nóichung.Tuynhiênviệcthựchiệncòngặpnhiềukhókhănvềmọimặt,c ô n g táctổchứccònmangtínhhìnhthứcvàchưađượcquantâmđúngmức,dođ ó tỷlệbệnhrăngmiệngcủahọcsinhtạicáctrườngphổthôngcòncao

Từnhữngnhucầuthựctiễnđóchúngtôitiếnhànhnghiêncứuđềtài:"Nghiêncứuthựctrạ

ngvàkiếnthức,tháiđộ,thựchànhvềbệnhrăngmiệngcủahọcsinhtiểuhọctạihuyệnVănChấ n,tỉnhYênBáinăm2009"vớicácmụctiêusau:

1 Môtảthựctrạngbệnhrăngmiệngvàkiếnthức,tháiđộ,thựchànhcủahọcsinhtrườngtiểuhọcNghĩaLộvàNậmBúng,huyệnVănChấn,tỉnhYênBáivềchămsócsứckhoẻrăngmiệng

2 Xácđịnhmộtsốyếutốliênquanđếnbệnhrăngmiệngcủahọcsinhhait r ư ờ n gtiểuhọc

Chương1.TỔNGQUAN

1.1 TÌNHHÌNHBỆNHRĂNGMIỆNG-VẤNĐỀ SỨCKHOẺTOÀNCẦU

1.1.1-TìnhhìnhbệnhrăngmiệngtrênThếgiới

BệnhRMlàbệnhthườnggặpởtấtcảcácnướctrênthếgiới.Trướcđâyb ệ n h RMrấtphổbiếnởnhữngnướcpháttriểnvìchếđộănnhiềuđường,đạm.TheoW.R.Humecuộccáchmạngcôngnghiệpđãđemlạisựthayđổidạngthứcăntruyềnthốngcủaphầnlớndânsố,sựgiàucóvànhànrỗicủanhữngcộngđồnggiàucó,rồiđếncáctầnglớpkinhtếkháccócơhộivàthờigiantiêuthụđườngthườngxuyênhơn,chínhđiềunàyđãtạoramộtbệnhdịchmớiđólàsâurăng(SR).Nhữngnướcnghèotỷlệsâurăngngàycàngtăngdokhôngđượcfluorhoánướcuống,thiếusựgiáodụcnhakhoa,chếđộănđườngkhôngđúng.Nhữngnướcgi

trìnhfluorhoánướcuống,thuốcchảirăngcófluor,trámbíthốrãnh,coigiáodụcnhakhoalàquốcsách.Trongvàithậpk ỷ gầnđây,cácnướcnàyđãdành5-

11%ngânsáchcủaytếchophòngbệnhRM[ 6],[15], [17]

1.1.1.1 Sâurăng

Sâurănglàmộtquátrìnhbệnhlý,xuấthiệnsaukhirăngđãmọc,tổchứcc ứ n g củarăngbịpháhuỷvàtạothànhmộthốgọilàlỗsâu

Dosâurăngđãxuấthiệntừlâuđờinênđãcórấtnhiềutácgiảnghiêncứun g u y ê n nhânsâurăng

Trướcnăm1970,giảithíchbệnhcănsâurăng,n gư ời tachúýnhiềuđếnchấtđườngvàv i khuẩnStreptococcus Mutansvàgiảithíchbệnhcănsâurăngb ằ n g sơđồKEYnhưsau:

Đường

Vikhuẩn

Răng

SơđồKey(sơđồ1)[48]

TheosơđồKey,việcphòngbệnhsâurăngtậptrungvàochếđộănhạnchếđường,tiếnhànhvệsinhkỹrăngmiệngsongkếtquảphòngbệnhsâurăngvẫnbịh ạ n chế[18]

Saunăm1975ngườitalàmsángtỏhơncănnguyênbệnhsâurăngvàgiảithíchbằngsơđồWHITEthaythếmộtvòngtròncủasơđồKEY(chấtđường)b ằ n g vòngtrònchấtnền(Substrate)nhấnmạnhvaitrònướcbọt(chấttrunghoà-Buffers)

[26]vàpHcủadòngchảymôitrườngxungquanhrăng.NgườitacũngthấyrõhơntácdụngcủaFluorkhigặpHydroxyapatitecủarăngkếthợpthànhFluoroapatitrắnchắc,chốngđượcsựphânhuỷcủaaxíttạothànhthương tổnsâurăng

Sâurăng=Huỷkhoáng>Táik h o á n g (cơchếhoáhọcvàvậtlýsinhhọc)

Kỳ đã đưarakháiniệmsâurănglàbệnhnhiễmtrùngvớivaitrògâybệnhcủavikhuẩnvàgiảithíchnguyênnhânsâurăngb ằ n g sơđồvớ i bavòngtròncủacácy ế u tốvậtchủ(răng:gồmmenrăng,ngàrăng,xươngrăng)môitrường(thứcăncókhảnănglênmenchứacarbohydrate)vàt á c nhân(vik h u ẩ n chủy ế u làStreptococcusM u t a n s vàL a c t o b a

c i l l u s ) nhưs a u :

Vậtchủ

Tácnhân

BÖnhl ý

M«itr•êng

NguyênnhânsâurăngtheoHộiNhakhoaHoakỳ[18](sơđồ3)

Cũngtừnhữnghiểubiếtmớivềcănnguyêncủasâurăng,ngườitachorằngb ấ t cứmộtphươngphápnàocóthểngăncảnđượcphảnứngsâurăngtheochiềut ừ tráis a n g phải(mấtk h o á n g ) h o ặ c làmgiatăngc h i ề u t ừ phảisangt r á i (tái

đườngvàtinhbột,trámb í t hỗrãnh,sửdụngFluor.Cảithiệnvệsinhrăngmiệng,thayđổichếđộănuốngs ẽ làmgiảmlượngmấtkhoáng,trongkhiđó,trámbíthốrãnhcóthểngănngừađượcsựtiếpcậncủaaxítphânhuỷtừthứcăntớirăng.Fluorcócảhaitácdụnglàmgiảmmấtkhoángvàlàmtăngtáikhoáng[18]

Trongnhữngnămtừ1946đến1975,ởhầuhếtcácnướcpháttriển,chỉsốs â u m

ấttrám(SMT)củatrẻemlứatuổi12nằmtrongkhoảng7,4-10,7cónghĩalàtrungbìnhmỗitrẻemsâutừ7,4đến10,7răng.Từ1979đến1982chỉsốSMTcủalứatuổi12đãgiảmhẳncònkhoảng1,7-

3,0[40].ỞSingaponăm1960trẻ1 2 tuổicóchỉsốSMT>4vàhiệnnaycòn<0,5[57]

NghiêncứutạicáctrườngphổthôngởItaliachothấy:ởlứatuổi6tuổitỷlệs â u răngchiếm52,9%,lứatuổi12tỷlệsâurăngvĩnhviễnchiếm52%vàlứatuổi1 5 cótới68,8%bịsâurăngvĩnhviễn[53]

TạiTháiLan,năm2000tỷlệsâurăngởtuổi12là58-80%[18],[50]

Nhìnchungởcácnướcnàybệnhsâurăngđềucóxuhướngtăngrõrệt.Sovớicácnướcpháttriểnởthờiđiểmnhữngnăm1960-

1970tìnhhìnhsâurăngởcácnướcđangpháttriểnởmứcthấph ơ n nhiều(S MT lứatuổi12từ0,2-2,6)n h ư n g tớinhữngnăm1970trởđichỉsốnàylạitănglênnhanh(từ1,0-6,3)[36]

1.1.1.2 Viêmlợi

Viêmlợixuấthiệnsớmnhất,chỉsau7n g à y cómảngbámvikhuẩnmàkhôngđượclấyđivàchỉtổnthươngduynhấtởtổchứclợi.Ởthờikỳnày,bệnhv ẫ n còncóthểph ụchồi,nhưngnếukhôngđiềutrịsẽdẫ nđếntìnhtrạngnặnghơn.Sựkíchthíchvikhuẩnởmảngbámrănglànguyênnhângâyraviêmlợi.K h i lợiviêm,sẽcóbiếnđổigiảiphẫunhưbờviềnlợitròn,tấyđỏvàphùnề,mềm.NhómvikhuẩnthườngkếthợpvớiviêmlợilàxoắnkhuẩnActinomyces( G r a m dương,hìnhsợi)vàEikenella(Gramâm,hìnhque)[11],[41]

Viêmlợihoạitửloétcấptínhđặctrưngbở i sựhoại tửcủag ai lợi,chảymáutựphát,cómùihôi.Ngườitachorằngđâylàbệnhcóliênquanđếnstress.B ệ n h nàythườngcótỷlệthấpởcácnướcpháttriểnvàcaohơnởcácnướcchậmpháttriểnvàtrẻemnghèođói.Tuynhiên,viêmlợikhôngphảilàthểbáotrướccủaviêmquanhrăng.Viêmlợimạncóthểtồntạitrongmộtthờigiandàimàkhônggâyraviêmquanhrăng.Ngượclạicónhiềutácnhânđểviêmlợitrởthànhviêmquanhrăng,đólàcáctácnhângâybệnhkếthợpvớivikhuẩnvàphảnứngb ấ t thườngcủavậtchủ.

-Viêmquanhrănglàthờikỳtiếntriểnnặnghơncủabệnhquanhrăng:lợi,x ư ơ n g vàcáctổchứckhácgiữrăngsẽbịpháhuỷ.Răngcóthểbịrụnghoặclunglayhoặcthayđổivịtrí.Ởthờikỳnàyđòihỏinhữngsựđiềutrịkếthợpvớigiữchokhỏimấtrăng[18]

TheonghiêncứucủacáctácgiảởcácnướcthuộcchâuÂu,châuMỹ,châuÁ đềuchothấytỷlệtrẻembịbệnhsâurăngvàviêmquanhrăngcaoởmứctrên90%.Trẻembệnhquanhrăngcótỷlệm ắ c cao,cónhiềunơitrên90%trẻemmắcbệnhnày.Tu y nhiênbệnhquanhră ng ởtr ẻemthườngđượcb iể uhiệnlàviêmlợi,tỷlệviêmlợikhácnhautheotuổi[39],[34]

Bệnhviêmquanh r ă n g l i ê n quanđếntuổiở thờikỳr ă n g sữa.Năm1983Spencernghiêncứu128trẻemÚc5-

6tuổi thấymứcđộviêmlợinhẹquanhrăngsữa,ítviêmlợinặngvàthấyítliênquanđếnvệsinhrăngmiệng

TheoWHO,năm1978bìnhquântrênthếgiớicó80%trẻemdưới12tuổivà100%trẻem14tuổibịviêmlợimãn.Từnăm1981-1983chỉsốCPITNởtuổi1 5 daođộngtừ3,0-4,0.Năm1999theoEnriqueBimsteintỷlệviêmlợichungc a o nhấtởkhoảng9-

14tuổi,trùngvớilứatuổidậythìvàtrướcdậythì

Addyđãnghiêncứutrẻem11-12tuổiởAnhthấycómốiliênhệrõgiữachỉs ố mảngbámvớichỉsốlợi,đồngthờithấytoànbộsốtrẻemđượckhámcóviêml ợ i vàmộtvàichỗchảymáulợikhithămkhám.ởĐứcnăm1992tỷlệviêmlợiởlứatuổi12là88,3%[49],[51]

Tạicácnướctiêntiếnthìtỷlệmắcbệnhviêmlợiởtrẻemrấtcao:

Quốclà0,7,ởLàolà2,4,ởCampuchialà4,9,ởPhilippinlà5,5,ViệtNamlà0,8)[9],[45], [52].

1.1.2.TìnhhìnhbệnhrăngmiệngởViệtN a m

1.1.2.1Tỷlệbệnhrăngmiệng

Cũngnhưnhiềunướcđangpháttriển,bệnhlýRMgặpphổbiếnởnướcta,n h u cầucầnđượcchămsócvàđiềutrịrấtcao.Năm1991theođiềutracơbảncủaV i ệ n RHM,toànquốccótrên90%dânsốmắccácbệnhvềRM

Năm2004H o à n g TửH ù n g đưaratỷlệsâurăngsữaở mộtsốt ỉn hmiềnNamlà70,49%,ởThuậnHảilà72,14%.TheoNguyễnVănCát,tạiHàNội1983

-1984có1,1triệungườisâurăng,chỉsốSMT1,4[13], [22],[11]

Năm1993LêĐìnhGiápvàcộngsựchobiết75,85%trẻ12tuổithuộc4tỉnhđ ồ n g bằngsôngCửuLongmắcsâurăngvĩnhviễn[36].ChỉsốSMTtuổi12ởtrẻemViệtNamnăm1982là1,8[48],

[56].TỷlệbệnhcaorăngviêmlợicủahọcsinhLongAnnăm2001:tuổi12là75,7%;tuổi15là81,4%[1],[20],[22]

TạiViệtNamcũngđãcónhiềunghiêncứuvềbệnhquanhrăngvàđưaran h ậ n xétbệnhquanh rănglàbệnhphổbiến,tỷlệmắcca o Theođiềutranăm

Ngoàirarăngmọclệchlạccũngthườnggặpởnướcta,hiệnnaycũngđượcc á c b ậ c

p h ụ h u y n h quantâmv ì nókhôngn h ữ n g ảnhhưởngđếntâmlý,c h ứ c n ă n g ănnhai,thẩmmỹmàcòntạođiềukiệnchocácbệnhRMkhácpháttriển,n ế u đượchướngdẫnnhổrăngđúnglúc,khôngđểmấtrăngsữasớmtìnhtrạnglệchlạcrăngcũngsẽgiảmmộtphần.Năm1984theoNguyễnVănCátcó44,84%n g ư ờ i bịlệchlạcră ng ởmiềnBắc,n ă

m 1999H o à n g Bạch

Dươngnghiêncứulệchlạcrăng-hàmởtrẻem12tuổiởHàNộiđưaratỷlệ91%[31].Năm2003NguyễnThịNgânHà,HoàngTửHùngnghiêncứutạiĐàNẵngchothấy77,4%H S cónhucầuđiềutrịchỉnhhìnhrăngmặt,có67,5%PHHScóyêucầuđiềutrịc h ỉ n h hìnhrănghàmchocon[13]

1.1.2.2.Diễnbiễnbệnhrăngmiệngtheotuổivàthờigian

TheođiềutracủaViệnRănghàmmặtnăm2001,tỷlệsâurăngsữagiảmdầntheotuổivìởhailứatuổi6-8và9-

11đanglàlứatuổithayrăngnêncànglớns ố răngcàngthaynhiềunêntỷlệsâurăngcũngnhưchỉsốsmtgiảmđi.Ởtuổit ừ 6-8s m t là5,84,ởtuổitừ9-

11là2,03.Tỷlệsâurăngv ĩn hviễnvàchỉsốSMTtăngdầntheotuổivìtuổicànglớnthờigianphơinhiễmvớitácnhângâyb ệ n h càngdài.Sâurăngởtuổitừ6-

8là26%,ởtuổi15-17là68,6%.SMTởtuổit ừ

6-8là0,49,ởtuổitừ15-17là2,45.Năm2002,NguyễnHoàngAnhvàHoàngTửHùngkhảosáttìnhhìnhsứckhoẻrăngmiệngHStạitỉnhLongAnchothấyt ỷ lệsâurăngvàchỉsốSMTtăngdầntheolứatuổi[27]

Trongviêmlợilứatuổidậythìsựtăngsinhlợikhôngtươngứngvớitìnht r ạ n gmảngbámrăngvàvệsinhrăngmiệngcủabệnhnhân[18]

Ởtuổidậythì,phảnứngtổchứcđốivớimảngbámmạnhmẽhơn,sautuổid ậ y thì,mứcđộnặngcủaviêmlợigiảmxuống.Năm1991theođiềutracơbản

%,viêmlợilà95%).BệnhSRvàviêmquanhrăngtăngtheolứatuổin h ư vậyphùhợpvớithờigianphơinhiễmvớicácyếutốnguycơcàngdàithìtỷlệbệnhcàngcao[38], [39]

Từnhữngnămcủathậpkỷ60đến90đãcónhữngnghiêncứutìnhtrạngsâurăngởViệtNamnóichungvàởtrẻemnóiriêngchothấytỷlệbệnhRMtăngd ầ n theolứatuổivàtăngdầntheothờigian

ViệnRăngHàmMặtHàNộiđãđiềutrabệnhrăngmiệngởViệtNamtrong3 năm2002-

2005chothấytỷlệsâurăngvàchỉsốSMTcủarăngvĩnhviễncũngt ă n g dầntheolứatuổi[40]

Nhưvậycósựphùhợpgiữathờigianphơinhiễmvớicácyếutốnguycơcàngdàithìtỷlệsâurăngcàngcao

TheoTrầnVănTrường,năm1999,điềutrasứckhoẻRMtrênquymôtoànquốcvàchothấytỷlệbệnhquanhrăngcũngtăngdầntheothờigian

Bệnhviêmlợicũngtăngtheolứatuổi,6-8tuổilà50,5%,9-11tuổilà81,7

%,như

vậyphùhợpvớithờigianphơinhiễmvớicácyếutốnguycơcàngdàithìtỷlệbệnhviêmlợicàngcao[27]

Ởlứat u ổ i 12tỷlệsâurăngvàchỉsốSMTtăngdầntheothờigian,năm2 0 0 1 cao h

ơ n năm1991,n ă m 1991lạicaoh ơ n năm 1983[2].ChứngtỏbệnhrăngmiệngđangtăngdầnlênởViệtNamđiềuđócũngphùhợpvớinhậnxétcủaWHObệnhrăngmiệngđangtăngdầnởcácnướcđangpháttriển.Hiệnnay,đờis ố n g c ủ a n h â n dânn g à y càngđ ư ợ

c n â n g c a o , họs ử dụngnhiềuđường,nướcngọt,côngtácphòngbệnhchưatốt

nêntỷlệbệnhRMtăngcao[5],[23]

Năm2003,theosốliệucủasởYtếHàNộitỷlệbệnhrăngmiệngcủahọcs i n h t i ể uhọc,phổt h ô n g c ơ s ở vàp h ổ thôngtrunghọclà36%,n ă m 2 0 0 4 l à 3 6 , 6 6 % , nhưvậy,tỷlệbệnhrăngmiệngcủahọcsinhtiểuhọc,phổthôngcơsởvàphổthôngtrunghọcvẫntăngtheothờigian

1.2 PHÒNGBỆNHRĂNGMIỆNGVÀDỰPHÒNGBIẾNCHỨNGBỆNHSÂURĂNG

1.2.1 Tìnhhìnhphòngbệnhrăngmiệng

1.2.1.1 Trênthếgiới

Từ1908LiênđoànNhakhoaQuốctế(FDI)đãquantâm

đếndựphòngsâurăngvàtìmkiếmcácbiệnphápphòngngừa.TạicáchộinghịcủaFDInăm1951,1 9 6 0 và1966đềukếtluậnviệcfluorhoánướcuốnglàbiệnphápphòngbệnhcóhi

vàonhữngnăm60-70ngànhNhakhoacủahầuhếtcácnướcđềutậptrungvàochữa,phụchồiSRvàviêmquanhrăng,côngviệctốnkém,íthiệuquả[18]

TheobáocáocủaWHOnăm1978hàngnămMỹtốn100triệugiờcônglaođộng,9tỷUSDchoviệcchữarăng,phítổnđiềutrịhơn10USDchomộtrăngởtrẻem.ChiphíchođiềutrịrăngmộtnămởAnhlà180triệubảngAnh,cònởPháplà8tỷfrancevà25triệugiờcônglaođộng[12]

Sauđóc á c nướcpháttriểntậ ptrungvàop h ò n g bệnh, coinhưmộtchínhs ác h lớncủaNhànướcvàcủangànhYtế.Kếtquảlà20nămtrởlạiđây,tỷlệsâurăngởcácnướcBắcÂu,Anh,Mỹ đãgiảmđimộtnửa.ĐâylàmộtthànhtựulớntừđóWHOđãkêugọicácnướcchậmpháttriểnđẩymạnhcôngtácphòngb ệ n h RMnhư

cácnướcpháttriểnđãlàm[5].Nhưvậyvaitròcủacôngtácchămsócrăngmiệng(CSRM)tạicộngđồngrấtlớn

TạiAustralia50%thờigiancủabácsỹnhakhoalàlàmcôngtácphòngbệnh[4].Kemđánhrăngcófluorlàbiệnphápcánhânhàngđầu,fluorhoánướclàbiệnphápcộngđồngtốtnhất,cótácdụngởmọigiaiđoạncủasâurăng.CảhaibiệnpháptrênlànguyênnhânchínhlàmgiảmtỷlệsâurăngởAustralia[56]

-Năm1984WHOđ ã đưarac á c biệnphápdựp h ò n g s â u r ă n g vàviêmq u a n hrăngnhưsau:

+DựphòngSR:fluorhoánướcuống,đưafluorvàomuối,súcmiệngbằngd u n g dịchfluorchotrẻem,dùngkemđánhrăngcófluor,trámbíthốrãnhrăng,chếđộăndựphòng,hướngdẫnvệsinhRM,pháthiệnsớmvàđiềutrịdựphòng

+Dựphòngbệnhquanhrăng:Làmsạchmảngbámrănglàbiệnphápcanthiệpphòngchốngbệnhquanhrăng.Đánhrănglàviệclàmquantrọngđểlàms ạ c h mảngbámrăng.

VớibiệnphápdựphòngSRbằngfluorlàlàmtăngsứcđềkhángcủarăngnhờfluor.Ngườitađồngýlàviệcsửdụngrộngrãicácdạngfluorđãlàmgiảmsâ u răngrõrệtởMỹvànhiềuquốcgiakhác.Fluorhoánướcuốngcộngđồng

giữv a i tròquantrọngdohiệuquảlâmsàngvàkinhtếcủanó.Cácchấtbổxungtrongchếđộănvàfluorhoánướcuốngtrongtrườnghọclàcáchìnhthứcsửdụngfluorở nhữngnơifluorhoánướcuốngkhôngthựchiệnđược.FluorhoámuốiănđangtrởnênphổbiếnhơnởmộtsốnướcnhưởMỹ,cácnướcTâuâu

Hiệnnayfluorđượccôngnhậnlàcóhiệuquảđốivớimọilứatuổivàngàycàng trởnênquantrọngtrongcộngđồngvàđốivớicáclứatuổi

Bệnhsâurănggiảmtheonhiềuh ư ớ n g khácnhau.Ng hi ên cứutrên trẻ12t u ổ iởHàLan,sựgiảmsâurăngđượctómtắtnhưsau:“ChỉsốSMT/

Rtrungbìnhgiảmđềuđặntừ8vàonăm1965xuốngcòn1vàonăm1993”,chothấymứcfluo

rt r o n g nướclàyếutốchínhquyếtđịnhtỷlệsâurăng[60],[61]

Nhữngnăm1996và1998chỉsốSâu-Mất-Trám/mặtrăngởrăngvĩnhviễn(SMT/MR)củatrẻlứatuổi12cóđiềukiệnkinhtếxãhộicaoởĐanMạchrấtthấp:giữa0,4và0,1.Ởtrẻemcóđiềukiệnkinhtếxãhộithấp,SMT/

MRgiữa1 , 6 và2,0,nhưnggầnđâynhất,năm2002chỉcòn0,6[46],[51]

ỞTâyÂuthànhphần“Trám”nhiềuhơnthànhphần“Sâu”và“Mất”.Ởcácnướcc ô n

g n g h i ệ p phátt r i ể n , v ớ i mứcs â u r ă n g rấtthấp,khón h ậ n d i ệ n đ ư ợ c n h ữ n g thayđổitrongtỷlệsâurăng[38]

NhưngviệcsửdụngfluorđểphòngSRnhưthếnàolàthíchhợpcũngcầnp h ả i đặtra.Hơnhaithậpniênqua,tỷlệtoànbộvàtỷlệmắcmớibệnhsâurănggiảmởcácnướcpháttriển,phầnlớnlàdosửdụngfluorrộngrãi.Songsongvớitỷ lệsâurănggiảmlàtỷlệrăngnhiễmfluortăng.Cácnghiêncứuvềnhiễmfluorđượcthựchiệntrongnhữngvùngcóvàkhôngcófluorhoá,đãnhậndạngđược4y ế u tốnguycơchínhgâynhiễmfluorlà:sửdụngnướcuốngcófluor,viênfluor,kemđánhrăngcófluor,vàsữađónghộpcófluortrước8tuổi

Hiệnnay,t ạ i Singapore10 0% dânsốđượcfluorhoánướcuốngvàgiáodụcn h

a khoa,100%họcsinhtiểuhọcvàt r u n g họ cc ơ sở đượcchămsócsứckhoẻRMthườngxuyêntạitrườngtrongchươngtrìnhNHĐ[43]

Từn ă m 1950TrungQuốcđã có hoạtđộngNHĐv ớ i nộidunggiáodụcchămsócsứckhoẻRM,khámvàchữasớm.Năm1970thêmmộtsốchươngtrìnhs ử dụngfluor.Năm1980códựánvềNHĐtạimộtsốkhuvực.Kếtquảlàsau5n ă m tỷlệsâurăngđãgiảm54

%ởkhuvựcnày.Năm1990NHĐđãtriểnkhaiởhầuhếtcáctỉnh,thànhphố.Năm1988thànhlậpUỷbanQuốcgiavềsứckhoẻRM,tổchứcchiếndịchtruyềnthôngphòngbệnhtrongcảnướcvớisựthamgiacủahàngngànbácsỹ[34]

1.2.1.2 CôngtácphòngchốngbệnhrăngmiệngởViệtN a m

Trongnhữngnămgầnđây,ởnướctadođờisốngđượcnângcao,ngườidânsử dụngnhiềuđường,nướcngọt,côngtácphòngbệnhchưatốtnêntỷlệbệnhR M đangtăngcao,dođólàmtốtcôngtácphòngbệnhđểgiảmtỷlệbệnhRMlàrấtcầnthiết

Giáodụcchămsócr ă n g miệngm ớ i chỉđượcđ ư a vàochươngt r ì n h sáchgiáokhoacủahọcsinhtiểuhọc.GiáodụcchămsócsứckhoẻRMchưađượcchút r ọ n g trongtoàndânnênhiểubiếtvềt ựchămsócrăngmiệng,cáchđánhrăngđúng,thứcănnàotốthoặccóhạichorăng,sựcầnthiếtphảiđikhámrăngđịnhkỳ củangườidâncònhạnchế

Quađi ều tradị ch tễ,dạngbệnhRMnàophổbiếnnhấttrongcộngđồng,n g u y ê

n nhângâybệnh,cácbiệnphápphòngngừabệnhđãđượccôngnhậntrênthếgiới:loạibỏmảngbám,giảmlượngaxítdínhtrênrăng,làmchắcrăng.Cách à n h vitíchcựccầncóvàkhảthiđểngừabệnhlà:đánhrăngđúngphươngpháp,giảmănchấtđường,sửdụngfluor,từbỏcácthóiquenhayquanniệmsainơicộngđồng

Kiếnthức,tháiđộ,thựchà nh củahọcsinhrấtcầnthiếttrongphòngtránhb ệ n hRMđặcbiệtlàthựchànhCSRMcủaHSđượctácđộngrấtnhiềucủaho ạt độngNHĐtrongđóquan trọnglàcáchoạtđộnggiáodụcCSRMđểcácemthực

hànhtốt,đâylànộidungđ ư ợ c c á c nướct r ê n thếg i ớ i cũngn h ư c h ư ơ n g trìnhNHĐViệtNamđặtưutiênhàngđầu.

Mặcd ù giáodụcchăms ó c R M đ ã đượcdưavàoc h ư ơ n g t r ì n h g i á o dụcc h í n

h khoáởbậctiểuhọcvàchươngtrìnhNHĐđãđượctriểnkhaimộtthời

giandài,n h ư n g quanghiêncứucủac á c t á c g i ả NgôĐồngKhanh,Đ à o N g ọ c Lan,

N g u y ễ n LêThanh,LêthịKimOanhđềuchothấykiếnthức,tháiđộ,thựchànhcủaHScònthấp[15]

Giáodụcchămsócsứckhoẻlàtrọ ng tâmcủachươngtrìnhchămsócsứckhoẻbanđầuvàlàbiệnphápđầutiên.Trongbốicảnhđó,giáodụcCSRMkhôngthểtáchrờikhỏigiáodụcsứckhoẻchungvàlàmộtnộidungquantrọngtrongc h ư ơ n g trìnhchămsócsứckhoẻbanđầu

1.2.2 Dựphòngbiếnchứngbệnhsâurăng

1.2.2.1 Tiếntriểncủabệnhsâurăng

Sâurăngđượcchialàmnhiềumứcđộtuỳtheothờigiantiếntriển.Nếuởmứcđộnhẹkhôngđiềutrịsẽtiếntriểnthànhmứcđộtiếptheonặnghơntừsâumenthànhsâungà,đếnviêmtuỷ,tuỷhoạitử,viêmquanhcuống,viêmxươnghàm[5]

- Sâumen:Làgiaiđoạnđầutiên,bệnhnhânkhôngđau,nhìncóthểthấymenrăn

gđổimàu,khikhámbằngthámtrâmpháthiệnthấylỗsâu

ỞgiaiđoạnsâumenđượcpháthiệnkịpthờichỉcầndùngGelFluorbôivàohoặcthuốcđánhrăng(cóFluor)trướckhiđingủthìthươngtổncóthểhồiphụcđượchoăcđiềutrịbằngphươngpháptrámbítlỗrãnh,ARTsẽíttốnkém

- Sâungà:Đaukhicókíchthích(thứcănlạnh,chua,ngọt ),hếtđaukhiloạibỏy

ếutốkíchthích.Khámthấylỗsâu,cóthểgâyđaukhithămkhám

KỹthuậtARTcũngchỉápdụngđượckhilỗsâuởgiaiđoạnsâungà,đâylàgiaiđoạnthíchhợpđểhànphòngbiếnchứngviêmtuỷvàviêmcuốngsaunày

- Viêmtủy:Đauthànhcơndữdội,giữa2cơnđauhoàntoànhếtđau.Thămkhámcól

ỗsâulớn,cóthểlộtủy,gõrăngđau

Ởgiaiđoạnnàyđiềutrịkhókhănđỏihỏimáymóc,dụngcụhiệnđại,tốnthêmrấtnhiềukinhphícũngnhưthờigiancủabệnhnhân

- Tủyhoạitử,viêmquanhcuốngrăng:Thườngthìkhôngđautrừkhicó

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

mộtđợtviêmcấptáidiễn.Khámthấyrăngđổimàu,thửnghiệmtủythấyrăngđãchếttủy,chụpphimcóthểthấytổnthươngởvùngcuốngrăng

Ởgiaiđoạnnàyđiềutrịgầngiốngvớiviêmtuỷnhưngphứctạphơnvàcầnnhiềuthờigiancũngnhưkinhphísovớiđiềutrịviêmtuỷ.N h ữ n g trườnghợpn ặ n g khôngđiềutrịđượchoặcrăngvỡtophảinhổsẽphảitốnrấtnhiềucôngsứcc ũ n g nhưkinhphíđểphụchìnhrăng

Hiệnnayngườitađãchứngminhđượclớprăngnàycóthểtáikhoángtốtn ế u nóđượchànbằngcácvậtliệusinhhọcnhưvậysẽgiảmbớtmôrăngbịmấtt r o n g quátrìnhđiềutrị.Trongnhữngnămgầnđâyfluorđóngvaitròquantrọngt r o n g chutrìnhkhử-táikhoáng.Từnăm2003theoquanđiểmmớitrongngànhchữarănglàcanthiệptốithiểu.Mộtsốnhasĩcũđãquenvớiquanniệmvềthảmhoạsâurănglantràntrướcđâyvàsựtiếntriểnnhanhchóngcủacáctổnthươngsâurăngnhỏ.Họcókhuynhhướngướctínhquámứcnguycơsâurăng,khôngtintưởnglờikhuyênhiệnđạilàchờđợicơhộitáikhoánghoá.Vàhọđãđiềutrịquámức,nạovàtrámnhữngtổnthươngnhỏthayvìtrámbíthốrãnhhoặcsửdụngcáctácnhântáikhoánghoáởnhữngtổnthươngSRmới

chớm.Chămsócphòngngừakhôngphụchồiphảihiệu

quảhơnvềmặtlâmsàng,thíchhợpvớinhucầubệnhnhânvàhiệuquảchiphíhơnsovớiđiềutrịphụchồitruyềnthống

Ngàynay,trêntoànthếgiớitìnhhìnhbệnhRMrấtbiếnđổivàsựthayđổiđangxảyratheonhiềuhướngkhácnhau.Ởcácnướccôngnghiệphoá,tìnhtrạngbệnhRM

cósựcảithiệnrấtlớn,nhưngởmộtsốnướcđangpháttriểntìnhhìnhnàyđangngày

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

càngxấuđi,cómộtsốnơibiểuhiệnsâurăngkháổnđịnh.Tuynhiên,ởmộtsốnước,đặcbiệtởChâuPhiđangpháttriểnrấtchậmvàdothiếunguồntàichínhkhôngthểcungcấpcácdịchvụnhakhoahiệnđại,trongnhữngtrườnghợpnàyphươngpháptrámrăngkhôngsangchấn(ART)làmộtlựachọnthoảđáng(FrenckenvàHolmgren1999;Massaravàcộngsự2002)[50],[55]

1.3 VAITRÒ,C H Ứ C NĂNGV À S Ự CẦNTHIẾTPHẢITRIỂNKHAIC H Ư Ơ N G TRÌ NHNHAHỌCĐƯỜNG

1.3.1 Sựcầnthiếtphảitriểnkhaichươngtrìnhnhahọcđường

CTNHĐđểphòngtránhbệnhRMtừsớmchiếmmộtvịtríquantrọngvìnhữnglýdosau:(TheođiềutracủaViệnRHMnăm2001)

TỷlệmắcbệnhRMcao:BệnhRMlàbệnhphổbiếnvàmắcsớmngaytừnhỏ.Tuổihọcsin

h(HS)làtuổi 8tuổi:Sâurăngsữa84,9%,trungbìnhmỗiem5,4răng.Viêmlợivàviêmquanhrăng73%[18], [37]

phátsinhrabệnhnênphảiphòngngay.TỷlệSRởtrẻem6-Mứcđộtrầmtrọng:Răngsữa6tuổitrungbìnhmỗiemsâu5.4răng.Tuylàrăngsữanhưn

gchúngrấtquantrọng:Đảmbảoviệcănnhaichotrẻtừ6thángtuổiđến12tuổi.Đâylàthờikỳpháttriểncủacơthểnênrăngsữaphảiđượcchămsóctốtđểkhôngsâu,khôngphảinhổsớm,đảmbảochứcnăngănnhaihiện tạivàrăngvĩnhviễnmọcđúngchỗthẳnghàngsaunày[29],[38]

ỞLongAnChỉsốSMTởlứatuổi6là0,28;lứatuổi12là1,55;lứatuổi15là1,95.Chỉsốsâucaohơnnhiềusovớichỉsốhàn.Điềunàychothấykhảnăng

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

giảiquyếttrướcđóchưatốtcủacơsởđiềutrịvàcácdịchvụytếcũngnhưý ýthứcđiềutrịquáthấpcủahọcsinhvàcácbậcphụhuynh[31],[32]

TheoTrầnThịNguyệtvàHoàngTửHùngkhảosáttạiquận7thànhphốHồC h í Minh(TPHCM)trongtổngsố2443trẻkhámchỉcó20trẻtrámrăng(tỷlệ0 , 8 % ) chothấymứcđộđápứngvềkhámvàđiềutrịcònquáít,chứngtỏbệnhsâurăngởlứatuổiMẫugiáokhôngđượccáccấpchínhquyềnquantâmvàchútrọng[15]

Mộtsốđịaphươngkhácn h ư YênBái,H à Nội,AnGiang,T h à n h phốHồC h í Minhcũngnhưtoànquốcchỉsốsâurăngcaonhưngchỉsốhàncũngchỉtừ0 , 0 0 đến0,08[11]

Tiếntriểnbiếnchứng

Răngsâukhôngđượcđiềutrịsẽgâyrabiếnchứngnhưtạichỗ:đau,mấtrăngsớm mấtsứcnhai,gâyralệchlạcrăng,toànthân:đaukhôngănkhôngngủđược,phảinghỉhọc,nghỉlàmhoặcdẫntớiviêmkhớp,màngtim,viêmcầuthậnảnhhưởngtớisứckhoẻ

TheođiềutracủaViệnRănghàmmặtvềviệckiểmtrarăngmiệng:Cótrên60%trẻemkhôngbaogiờđikhámrăngvàtrên50%ngườilớnkhôngbaogiờđikhámrăng.Nhưvậyngườidânrấtítquantâmđếnsứckhoẻrăngmiệng,nhiềungườichỉkhinàođaurồimớiđikhám.Chưahiểurằngchămsócthườngxuyênkhichưabịbiếnchứngvừakhôngđau,vừagiữđượcrănglâudài,vừađỡtốnkémvềkinhtế

Thờigianvàkinhphíđiềutrịsâurăng

TheoTrịnhCôngKhởi,năm1980đãphảinhổ278.575răng,hàn119.704răng,tốn4.936.016giờcônglaođộngcủabệnhnhânvàthầythuốc[9].Năm1994ThànhphốHồChíMinhcó85,7%dânsốbịsâurăng(khoảng3,4triệungười)chỉsốSMTlà4,7(khoảng18triệurăng).Trongkhiđóchỉcó130bácsỹRHMtứclà1bácsỹ/

30.000dân[2]

TheoNguyễnHoàngAnhvàHoàngTửHùngtạiLongAntỷlệsâurăngsữaởlứatuổi6rấtcao:92%vàsmtlà6,80chothấynhucầuđiềutrịrấtcao.Thờigianđiềutrịtrung

bìnhchomộttrườnghợpthôngthườngtừ20-25phút,trungbìnhmộtbácsỹ

tạiphòngrăngcóthểđiềutrị15họcsinh/ngày.Khảnăngđápứngvềthờigiancủa

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

cánbộNHĐtrungbìnhniênhọcvới7thánglàmviệc,mộtBácsỹhoặccánbộNHĐcókhảnăngđiềutrị3360răng/năm[26]

TạiLongAnhọcsinhtừ3-17tuổilà420.379vớitỷlệsâurăngởmứctrungbìnhvàtrungbìnhmộthọcsinhcó2răngsâuthìsốrăngcầnđượchànlà1.050.947chiếcrăng,nhưvậyphảicần313cánbộđiềutrịvớilượngthờigianlà437.894giờ.Vớihyvọngsau10nămgiảmtỷlệSRởmứctrungbìnhxuốngmứcđộthấpnhưmụctiêucủaWHO,chươngtrìnhphòngbệnhrăngmiệngtronghọcđườngtạiLongAncầnkhoảng31cánbộnhakhoa[26]

Chămsócrăngmiệngmanglạihiệuquảtolớn

Phòngbệnhrăngmiệngđã n g ă n ngừavàt ừ n g bướclàmgiảmtỷlệbệnhR M Nếukhôngphòngbệnh,hoặckhimớimắcbệnhnhẹkhôngđiềutrịsớmdẫnt ớ i biếnchứnggâyảnhhưởngsứckhoẻ,sẽphảiđiềutrịrấtphứctạp,tốnnhiềuk i n h phívàthờigiancủabệnhnhânvàthầythuốc.VớitỷlệbênhRMcaonhuc ầ u điềutrịrấtlớnnhưhiệnnay,mànglướiphòngkhámRHMmỏngkhôngthểđ á p ứngđược.VìvậyphòngbệnhRMtiếtkiệmđượckinhphí,thờigian,giảmg á n h nặngchongànhytế,giảmchiphíchoxãhội.Ởnướcta,ChínhphủcũngnhưBộYtếđãthấyrõđượctầmquantrọngcủaphòngbệnhRMnóichungvàsựcầnthiếtphảitriểnkhaichươngtrìnhNHĐnóiriêng.VìvậychươngtrìnhNHĐđãtrởthànhchươngtrìnhcấpbộvềCSRMchohọcsinhtạitrườnghọc

1.3.2 Chứcnăngvànhiệmvụcủachươngtrìnhnhahọcđường

ThôngtưliênBộYtếvàBộGiáodụcvàĐàotạosố23/1987ngày21thỏng10năm1987đãquiđịnhnhiệmvụ,tổchứcthựchiệnchươngtrìnhNHĐ.NgànhYtếchịutráchnhiệmchủtrìvềcôngtácđàotạovàchỉđạochuyênmônkỹthuật.NgànhGiáodụcchịutráchnhiệmchủtrìtổchứcthựchiện[10].Gồm3nhiệmvụchính:

- CôngtácgiáodụcnhakhoalànhiệmvụhàngđầutrongcôngtácphòngbệnhRMchohọcsinhtạitrườnghọc,đưagiáodụcsứckhoẻRMvàochươngtrìnhchínhkhoámỗinăm4tiếtởcáctrườngtiểuhọc

- Phòngbệnhbằngfluor:ViệnRHMchịutráchnhiệmxácđịnhnhữngđịaphươngcầnchoHSsúcmiệnghàngtuầnbằngdungdịchNafluor0,2%.Nhàtrường

chịutráchnhiệmtổchứcđiềukhiểnchohọcsinhsúcmiệngfluorcùngcánbộNHĐ

- KiểmtrađịnhkỳtìnhhìnhBRMhọcsinhvàcókếhoạchđiềutrịsớmtạitrườngtránhbiếnchứng.

- NộidungIV:Điềutrịdựphòngbiếnchứng,trámbíthốrãnhrăngvĩnhviễn

TrongquátrìnhtổchứcthựchiêncầnlựachọnưutiênđólànộidungIvàII.TrongbốnnộidungtrênthìnộidungIvàIIlàcầnthiếtvàkhảthivì:

Mộtsốquốcgiatrênthếgiớicũnglựachọncácnộidungưutiên,thứtựưutiêntừngnộidungdotừngđịaphươngdựavàohoàncảnhcụthểđểquyếtđịnh

ThựchiệnnộidungIIIvàIV:Chúngtaphảitiếnhànhsongsonghainộidungnàyvớinộid

ungIvàIInhưngvớitìnhhìnhnhânlựckhanhiếmnênviệcgiải

quyếtưutiênvẫnđặtlêntrước.Cónghĩalàkhichươngtrìnhphòngbệnhđãbaophủđasốởcáctrường,hầuhếthọcsinhđãđượcdựphòng,mớinghĩđếnxâydựngnộidungIIIvàIVvớichiếnlượchànhđộngcụthể

TrongnhiềunămquaCTNHĐđãđượctriểnkhaiđếntấtcảcáctỉnhtrongc ả nước,mộtsốnơiđãthuđượckếtquảkhảquan.TạithànhphốHồChíMinh

nướcmáyđượcf l u o r hoá,đồngthờicôngt ác NH Đ cũngđãđượcxãhộihoá,c h í n h nhờvậy,tỷlệbệnhRMcủaHSđãgiảmđángkể(Trẻem12tuổivùngcófluorhoánướctỷlệsâurănglà77,0%năm1990giảmxuống67,3%năm2003).C á c nghiêncứ ucanthiệpc h ư

ơ n g tr ìn h NHĐ c ủ a mộts ố t á c giảở mộtsốđ ị a p h ư ơ n g cũngchothấykếtquảtốtnhưcủaNguyễnHoàngAnhởLongAnnăm2001sovớinăm1995sâurănggiảmtừ68,82%xuống57,33%;Năm2002ởY ê n BáiĐàoThịNgọcLanđưarakếtquảsauhainăm

canthiệptỷlệsâurăngsữagiảmđược19,4%,răngvĩnhviễngiảmđược6,06%[11],[12].Nhưngcũngc ó nhiềun ơ i h o ạ t độngN H Đ c h ư a đúngvàc h ư a phùhợpn ê nchươngtrìnhCSRM chưađếnđượctấtcảHSvìvậykếtquảchưađượcnhưmongmuốn.TheođiềutracủaviệnRHMHàNộichỉsốSMTcủaHS12tuổiđangtăngdần(ChỉsốSMTnăm1983là1,47;năm1991là1,82;năm2001là2,16)[13]

- Cóthểsửdụngflourthôngqua2conđường:toànthânvàtạichỗ

+Theođườngtoànthân:flourhoàvàonướcmáy,flourhoàvàotrongsữa,t r o n g muốiăn

+Theoconđườngtạichỗ:Nướcsúcmiệngflour,kemđánhrăngcóflour…

Cácphươnghướngdựphòngbệnhviêmlợi

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

-Cácphươngpháphoáhọc

+Dùngflourởnhiềudạng:nhưnướcxúcmiệng.Kemđánhrăng

*Khitrẻembắtđầubướcvàolớp1thìcũnglàlúcbắtđầumọcrăngvĩnhviễn.Dođólúcnàycầnphảiđượcchămsóc,giữvệsinhrăngmiệngsạchsẽthìk h i lớnlêncácemsẽcóhàmrăngvĩnhviễnítbịsâurăng.Tìnhtrạngrăngtốt,khôngbịsâuthìlợicũngđượccảithiện,pháttriểntốtvàkhôngbịviêm.Điềuđók h ẳ n g địnhđượcvaitròquantrọngcũngnhưhiệuquảcủachươngtrìnhNHĐđốivớiviệctăngcườngsứckhoẻrăngmiệngcủahọcsinhnóiriêngvàcủanhândânnóichung

1.3.4-Hànhvisứckhoẻ

Hànhvisứckhoẻlàmộttrongnhiềukháiniệmliênquantớihànhvicủaco nngười.Hànhvisứckhoẻcómộtvaitròvôcùngquantrọngđểtạolậpchosứckhoẻmỗicánhân,giađìnhvàcộngđồng.Nghiêncứuvềhànhvisứckhoẻlàmộtphầnquant r ọ n g trongc á c

Knowledge) (Attitude) (Practice)

Sựhiểubiết(Phụt huộcvàoyếutốvă nhóa,xãhội,kinht

ế)

Tưduy,lậptr ường,quanđi ểm

Cáchoạtđộn gcủaconngư ời

Vềkiếnthức:Sựhiểubiếtcủamỗingườithườngkhácnhauvàthườngbắtn g u ồ n t

ừkinhnghiệm,vốnsốnghoặccủangườikháctruyềnlại.Hiểubiếtnhiềuk h i khôngtươngđồngvớikiếnthứcmàchúngtacóthểtiếpthuthôngquanhữngt h ô n g tinmàthầycôgiáo,chamẹ,bạnbè,sáchvở,báochícungcấp.Hiểubiếtrấtkhóthayđổikhihiểubiếtlàsaivàtrởthànhđịnhkiến

Vềnhữngkiếnthứcnhakhoacủahọcsinhtiểuhọc,tanhậnthấyrằngđiểmxuấtphátcủacácemgầnnhưbằngkhôngbởicácemcònquánhỏđểcónhữngk i n h nghiệm.Hơnnữa,vìsựquansátcũngcònhạnchếnêntácđộngđếntrẻemnhiềunhấtchínhlàcảmgiáckh

thườngđốivớivấnđềrăngmiệng.Đausẽ làcảmgiácđầuti ên màc á c emgặpphải.Đauk

h ô n g ănđược,k h ô n g ngủđược,khôngchơiđượcvàphảinghỉhọcvàcácemđềubiếtđólàvìrăngvànhưv ậ y cácemvẫncónhữngnhậnbiếtnhấtđịnh

Tuynhiên,sựhiểubiếtnàyphụthuộcvàotrìnhđộvănhoá.Họcsinhlớpmộtkhôngthểcósựhiểubiếtbằnghọcsinhlớpnăm.Ngaytrongcùngđộtuổi,c ù n g lớphọc,sựhiểubiếtvềtừnglĩnhvực,từngvấnđềcũngkhácnhau.Trongđ ộ tuổihọcsinhtiểuhọc,khimàkiếnthứcvă nhoácònhạnchế,kiếnthứcv ềb ệ n h răngmiệngcũnghạnchếtheo,dođómuốnbiếtsựhiểubiếtcủacácemđếnmứcđộnào,cầncósựphỏngvấnvàquansát.Muốntrangbịchocácemnhữngkiếnthứccầnthiếtvềbệnhrăngmiệngthìphảicăncứvàothựctế,sựhiểubiết,t r ì n h độcủacácemvàcónhữngphươngpháptruyềnđạthữuhiệu,đólànhữngv ấ n đềđặtratronggiáodụcnhakhoa

Vềtháiđộ:Làtưduy,lậptrường,quanđiểmcủađốitượngđốivớimộtv ấ n đề.

Đốivớihọcsinhtiểuhọcdântộcthiểusốmiềnnúi,tưduylậptrườngvàq u a n điểmcònnhiềuhạnchếcủasựhiểubiếtdolứatuổi,điềukiệnkinhtế-

xãhội,môitrườnggiáodục.Tuynhiên,chínhsựtácđộngcủanhữngkiếnthứcsơ

http://www.Lrc-tnu.edu.vn Sốhóabởi TrungtâmHọc liệu–ĐạihọcTháiNguyên

khaivànhấtlàtácđộngcủađaurăngsẽhìnhthànhnênmộtcáchtưduyvềbệnhrăngmiệngđểtừđóđốitượngcóthểcótháiđộkhôngthờơvớibệnhnàymỗik h i nóxuấthiện.Từchỗkhôngthờơ,tiếntriểntheothờigian,lứatuổi,trìnhđộhiểubiếtvàbiênđộxuấthiệnbệnh,đốitượngsẽhìnhthànhnênquanđiểmphảiloạitrừbệnhtậtvàcộngvớisựhiểubiếtđượcbổxungquathờigianvàthựctếsẽh ì n h thànhnênlậptrường"Khôngchungsốngvớirăngđau"

Vềthựchành:Xuấtpháttừnhữnghiểubiết,cókiếnthứcvàtháiđộsẽdẫnđ ế n nhữn

ghànhđộngcủađốitượng.Kiếnthứcvàtháiđộđúngsẽcóhànhđộngđúngvàngượclại.ởđốitượnghọcsinhtiểuhọcngườidântộcmiềnnúi,nhữngkiếnthứcvàth ái độvềbệnhrăngmiệngs ẽ đượcb i ể u hiệnquah à n h độngđể phòngchốngnó.Đươngnhiên,kiếnthứcvàtháiđộởmứcđộthấpthìhànhđộngc ũ n g ởmứcđộtươngđương

Hànhvisứckhoẻcòncónhữngyếutốkhácnhư:Kỹnănglàbiểulộkhảnăng làmtốthoặcxử

lýmộtviệcgìnhờtàinăngbẩmsinh,quađàotạohoặcthựchành.ởđây,chúngtacầnđàotạoquathựchànhtạinhàtrườngvàgiađìnhđểchohọcsinhcóđượckỹnăngchảirăngđúng,bởivìlàmviệcđókhôngphảilàc h u y ệ n dễdàng.Rấtnhiềungườikểcảngườilớn,hàngngàyđềuchảirăngnhưngc h ả i răngđúngthìchưahẳnđãcónhiềungườilàmđược.Ngoàikiếnthức,hànhđộng,tháiđộvàhànhđộngđúngtacầnlàmchođốitượngcóniềmtin

1.3.5Nhữngkhảosátvềkiếnthức,tháiđộvàthựchành

Bệnhrăngmiệnglàbệnhphổbiếnvàmangtínhchấtxãhội,muốncôngtácNHĐmanglạihiệuquảcao,rấtcầnthiếtphảikhảosátvềkiếnthức,tháiđộvàthựchànhcủacộngđồnghọcsinhđốivớibệnhrăngmiệng.Hiệnnaycácnghiêncứutìmhiểuthựctrạngbệnhlý,kiếnthức,tháiđộvàthựchànhcủahọcsinhvềbệnhrăngmiệngcònrấtítđặcbiệtđốivớicácemhọcsinhvùngcao,vùngsâuvùngxa,vùngdântộcthiểusố

ViệnRHMthànhphốHồChíMinhđãcónhữngđiềutravềnhữngkiếnthứcvàthựchànhcủangườidânvềCSSKRMvàkếtluậncó70-

80%sốngườichưabaogiờđếnphòngkhámchuyênkhoaRHM(kểcảphòngkhámtưnhân)mặcdùhọcó

chỉcó40%sốngườilàbiếtcócơsởRHMcủanhànước,có30%sốngườikhôngcóbànchảiđánhrăngmàphảidùngchungvớingườikhác.Cónhiềunơiphảiđixahàngngàyđườngmớitớiđượccơsởkhámchữabệnhvềrăngmiệng[13],[22]

Năm1999,HoàngTrọngHùng,NguyễnThanhHà,TrầnĐứcThành…

(khoaRăngHàmMặtĐạihọcY-DượcthànhphốHồChíMinh)đãcócôngtrìnhnghiêncứu:"Bướcđầukhảosátkiếnthức,thựchànhcủacácbàmẹ,giáoviênvàtìnhhìnhSKRMcủatrẻmẫugiáo6tuổiquận3TPHồchíMinh"kếtquảchothấytrẻemthựchànhtốtphòngchốngbệnhRMvàtỷlệbàmẹcókiếnthứcchămsócbệnhrăngmiệngchiếmtỷlệcaodođóbệnhrăngmiệngcủatrẻcótỷlệrấtthấp[25]

TheoNôngNgọcThảotìmhiểuvềkiếnthức,tháiđộvàthựchànhđốivớibệnhrăngmiệngnóichungvàbệnhsâurăngnóiriêngởđồngbàodântộcthiểusốthuộc6tỉnhmiềnbắcnăm1999chothấy:

20%sốngườicóbệnhsâurăngmàkhôngbiếtmìnhcóbệnh.80%s

ốngườikhôngbiếtcáchgiảiquyếtkhicóbệnh

28%không biếtvềbệnhsâurăngcóthểchữađượcvàkhông

biếtchữaởđâu.34%sốngườichorằngkhibịsâurăngthìcóthểđiềutrịbằngthuốcnam,4%

chọnbệnhviệntỉnh,26,4%sốngườichọnthầylang,15%sốngườichọncởsởytếtưnhânđểchữarăng

56%sốngườiđượcphỏngvấnchưabiếtvềphòngbệnhrăngmiệng[18]

Nhưvậyvấnđềđánhgiákiếnthức,tháiđộ,thựchànhcủangườidânđốivớisứckhỏerăngmiệnglàhếtsứcquantrọngđặcbiệtlàởvùngcao,vùngsâuvùngxa,vùngdântộcthiểusốsinhsống,trìnhđộhiểubiếtcònhạnchế…thìviệcđánhgiánàyrấtcầnthiết

1.3.6 C¸cyÕutènguyc¬cñabÖnhr¨ngmiÖng

1.3.6.1 Yếutốnguycơđốivớibệnhsâurăng

Ngàynayvớisựtiếnbộcủakhoahọc,ngườitabiếtrằngsâurănglàmộtdẫychungcủan h ữngsựkiệnđộngh ọcdướiảnhhưởngcủanhiềuy ếutốl i ê n qu anvớinhaunhư:đặctínhsinhhọc,hoàncảnhxãhội,hànhvi,tâmlývàmứcs ốngcủađốitượng.Càngngày,càngcónhiềuyếutốnguycơđượcbiếtliênquanđ ế nsâurăng[27].Tuynhiêntừkinhnghiệmlâmsàngcủanhasỹvềsựhiệndiệnsốlượngvàđộtrầmtrọngcủasâurăngsữa,sựhiệndiệnvàsốlượngsâurăngởmặtbênrăngvĩnhviễnngườitađãđánhgiáđượcnhữngyếutốnguycơsâurăngnổitrộigồm:vikhuẩn,dinhdưỡng,sứcđềkhángcủarăngvànướcbọt.SựđánhgiágiúpchoviệcđềrachiếnlượcđiềutrịtuỳthuộcvàoyếutốnổitrộivàtốiưuhoáviệcsửdụngFluorliệupháp[19].

ContreasB,đãphântíchnhiềunguycơgâysâurăngtrongđócóy ếutốFluorcủanướccùngvớicácyếutốsinhhọc,xãhội,hànhvivàtâmlýđượcnhấnm ạnhnhiềuhơncả[51]

Mộtsốnghiêncứuvềnhữngnguycơgâysâurăngởtrẻemúc2thậpkỷqua,chothấytìnhtrạngsâurăngphụthuộcvàotuổivàđiềukiệnsống.Nhữngthửnghiệmđểđánhgiáng uy cơsâurăngcóthểđượcđánhgiábằngdựđoán,n h ưngdấuhiệnlâmsàngvàtiềnsửlàdấuhiệuquantrọngđểđánhgiánguyênnh ânchínhcủasâurăngtrongmộtcánhân.Nhữngnghiêncứuliênquantớimộtsốyếutố,tiềnsửsâurăngnhấtlàrănghàmvĩnhviễnthứnhấttrởthànhyếutốtiênđoántốtnhấtchosâurăngởtrẻem.Cầnthiếtmộtnghiêncứudọctheovùngđ á nhgián hữngyếutốn gu y cơđượcxácđịnhtheoyêucầucóthểkhôngphải

n ằmtrongnhómcótỷlệbệnhthấp.Đánhgiábấtcứyếutốnguycơnàocũngđit ớicóbiệnphápcanthiệpthíchhợpđểphòngbệnh[58],[59]

Đánhgiánguycơsâurăngởtrẻemlàmộtphầntrongviệcđánhgiásứckhoẻtoànthân,đặcbiệtlàtiềnsửFluor,thóiquenvệsinhrăngmiệng[28]

TiềnsửF l u o r b a o g ồmliềul ượngvàtầns u ấtsửdụngFluort ừnhữngn g u ồnkhácn h a u nhưnước,c h ếđộănbổsung,nướcsú c m i ệngvàkemđánhrăng.PhảiđánhgiáFluortrongnguồnnướcsinhhoạtcủatrẻ.Nếunguồnnước