Tính bất khả tín và hàm hồ trong văn xuôi đương đại

MỞ ĐẦU1.Lí do chọn đề tài1.1.Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể vẹn toàn sinh động được tạo nên bởi những nguyên tắc tư tưởng và chịu sự tác động, chi phối của quan niệm của nhà văn. Là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, thế giới nghệ thuật có cấu trúc và quy luật nội tại riêng mang đậm dấu ấn phong cách và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ. Nhà văn sáng tạo tác phẩm xét đến cùng là tái tạo lại thế giới hiện thực một cách có nghệ thuật, đặt nó trong mô hình không gian, thời gian nghệ thuật và một hình thức ngôn từ tương ứng. Cho nên, có thể nói rằng, thế giới nghệ thuật bộc lộ cái nhìn trong đó chứa đựng toàn bộ nhân sinh quan của nhà văn về cuộc sống, con người. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật, vì thế, một mặt giúp chúng ta nhận diện được văn học ở bề sâu, bề sau, bề xa của nó. Mặt khác, con đường đi vào khám phá những giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng được mở ra theo hướng tiếp cận này. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề tài: “Tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại” sẽ khẳng định sự sáng tạo, cách tân cũng như phong cách của nhà văn đối với việc đổi mới văn học dân tộc.1.2.Văn xuôi xét từ góc độ thể loại không cam chịu một hình thức hòa kết. Vì vậy, đổi mới trong văn xuôi luôn là đề tài bàn luận sôi nổi và được quan tâm không chỉ của các nhà nghiên cứu phê bình mà cả nhà văn. Ở Việt Nam, từ năm 1986 đến nay, sự đổi mới của đời sống, văn hóa, xã hội đã tạo điều kiện cho văn học vận động và phát triển, đặc biệt là văn xuôi. Giai đoạn này đã xuất hiện nhiều tác phẩm của các nhà văn đại diện cho hệ hình tư tưởng thẩm mĩ mới làm nên những hiện tượng văn học mới lạ, gây dư luận ồn ào, nhiều tranh cãi như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Bảo Ninh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà,…1.3.Văn xuôi Việt Nam đương đại có nhiều đổi mới trong cấu trúc thế giới nghệ thuật so với giai đoạn văn học trước đó. Điều này thể hiện sự thay đổi trong hệ hình tư duy, cách tiếp cận đối tượng của người nghệ sĩ. Đề tài khóa luận này sẽ nghiên cứu văn xuôi Việt Nam đương đại từ khía cạnh tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật để cho thấy sự chuyển dịch trong cái nhìn, ý thức của nhà văn về đối tượng, chủ thể, bạn đọc và bản thân văn học. Từ hướng tiếp cận này sẽ giúp chúng ta hiểu văn học đa diện, nhiều chiều hơn.1.4.Văn học Việt Nam đương đại luôn luôn vận động, cách tân, đặc biệt là trong xây dựng thế giới nghệ thuật. Chính vì vậy cách đánh giá chúng chưa có sự thống nhất, điều này thể hiện rõ “tính chất động”, không ổn định của giai đoạn văn học này. Việc lựa chọn đề tài thuộc mảng văn học đương đại, cụ thể là văn xuôi cho thấy sự quan tâm của chúng tôi đối với đời sống văn học hôm nay; đồng thời, nó cũng góp phần khắc phục sự chia cắt giữa văn học đương đại và văn học trong nhà trường. Thực hiện đề tài khóa luận là bước tập nghiên cứu văn học, qua đó giúp chúng tôi giải thích, đánh giá các hiện tượng văn học tốt hơn và đóng góp thêm một cách nhìn mới về thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Việt Nam đương đại.2.Lịch sử nghiên cứu vấn đềVăn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là văn xuôi đã có những đổi mới độc đáo, khác lạ trong cấu trúc thế giới nghệ thuật so với văn xuôi giai đoạn trước, tạo ra nhiều luồng ý kiến ở cả giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc. Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Việt Nam đương đại đã có nhiều công trình của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Có thể nêu ra một số ý kiến đánh giá, một số công trình với các cấp độ khác nhau như sau: Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình trong Văn xuôi Việt Nam sau 1975 đặc biệt nhấn mạnh đến những biến đổi, cách tân trong thế giới nghệ thuật văn xuôi đương đại so với giai đoạn văn học trước đó. Tác giả khẳng định: “Văn xuôi chuyển từ tính thống nhất, một khuynh hướng cảm hứng sang tính nhiều khuynh hướng cảm hứng từ chịu các quy luật thời chiến sang chịu tác động của các quy luật thời bình, nhất là các quy luật kinh tế thị trường và xu hướng toàn cầu hóa. Tính sử thi vốn bao trùm giai đoạn văn học chiến tranh giờ chuyển mạnh sang nhãn quan thế sự đời tư phong hóa. Hệ thống tiêu chí thẩm mĩ bị thay đổi, nhiều giá trị cũ tỏ ra lỗi thời, bên cạnh nhiều giá trị mới được xác lập” 5, tr. 7. Để chứng minh sự chuyển mình của văn xuôi, tác giả đi sâu nghiên cứu một số bình diện cơ bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa nội dung và hình thức, cụ thể chỉ ra được sự chi phối của ý thức văn học đối với các yếu tố quan trọng nhất của nghệ thuật tự sự như hệ thống đề tài, nhân vật, thể loại, ngôn ngữ và giọng điệu,… Những nghiên cứu của Nguyễn Thị Bình cho thấy hệ hình ý thức của nhà văn đã có những biến chuyển bước ngoặt, đặc biệt là trong mối quan hệ giữa nhà văn với văn học hiện thực, nhà văn và công chúng, nhà văn với chính mình. Điều này cho thấy văn học đã được nhận thức lại, điều chỉnh lại. Chính những biến đổi của hệ hình ý thức của nhà văn đã dẫn đến sự thay đổi trong cách nghĩ, cách viết cũng như cách xây dựng các yếu tố của cấu trúc nghệ thuật. Tác giả đã chỉ rõ nhân vật đã chuyển dần từ kiểu sử thi sang quan niệm con người đời tư thế sự và được soi rọi từ nhiều từ nhiều chiều; không gian và thời gian không ngừng được mở rộng, nó không chỉ ở không gian và thời gian tuyến tính của hiện thực mà còn là sự phi tuyến tính trong cõi vô thức, bị dồn nén; ngôn ngữ và giọng điệu đa dạng, phong phú với những sự cách tân mới lạ.

Trang 1

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Bố cục khóa luận 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ MỘT SỐ ĐỔI MỚI TRONG CẤU TRÚC THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 7

1.1 Khái quát về thế giới nghệ thuật 7

1.1.1Khái niệm thế giới nghệ thuật 7

1.1.2Các yếu tố cơ bản của cấu trúc thế giới nghệ thuật 9

1.2 Một số đổi mới trong cấu trúc thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại 17

1.2.1 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người 17

1.2.2 Đổi mới không gian và thời gian nghệ thuật 20

1.2.3 Đổi mới ngôn ngữ và giọng điệu 24

CHƯƠNG 2: ĐẶC TÍNH BẤT KHẢ TÍN, HÀM HỒ TRONG THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 28

2.1 Người trần thuật không đáng tin 28

2.2 Hình thức kết mở, đa kết 37

2.3 Không gian và thời gian đậm chất huyền thoại 43

2.4 Ngôn ngữ mơ hồ, bất định 51

2.5 Sự giải thiêng văn học qua hình tượng nhà văn 54

KẾT LUẬN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trang 2

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể vẹn toàn sinh động được tạo nên bởi

những nguyên tắc tư tưởng và chịu sự tác động, chi phối của quan niệm của nhàvăn Là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, thế giới nghệ thuật có cấu trúc và quy luậtnội tại riêng mang đậm dấu ấn phong cách và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ.Nhà văn sáng tạo tác phẩm xét đến cùng là tái tạo lại thế giới hiện thực một cách cónghệ thuật, đặt nó trong mô hình không gian, thời gian nghệ thuật và một hình thứcngôn từ tương ứng Cho nên, có thể nói rằng, thế giới nghệ thuật bộc lộ cái nhìntrong đó chứa đựng toàn bộ nhân sinh quan của nhà văn về cuộc sống, con người.Tìm hiểu thế giới nghệ thuật, vì thế, một mặt giúp chúng ta nhận diện được văn họcở bề sâu, bề sau, bề xa của nó Mặt khác, con đường đi vào khám phá những giá trịthẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng được mở ra theo hướng tiếp cận này Trên cơ

sở đó, nghiên cứu đề tài: “Tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn

xuôi Việt Nam đương đại” sẽ khẳng định sự sáng tạo, cách tân cũng như phong cách

của nhà văn đối với việc đổi mới văn học dân tộc

1.2 Văn xuôi xét từ góc độ thể loại không cam chịu một hình thức hòa kết Vì

vậy, đổi mới trong văn xuôi luôn là đề tài bàn luận sôi nổi và được quan tâm không chỉcủa các nhà nghiên cứu phê bình mà cả nhà văn Ở Việt Nam, từ năm 1986 đến nay, sựđổi mới của đời sống, văn hóa, xã hội đã tạo điều kiện cho văn học vận động và pháttriển, đặc biệt là văn xuôi Giai đoạn này đã xuất hiện nhiều tác phẩm của các nhàvăn đại diện cho hệ hình tư tưởng thẩm mĩ mới làm nên những hiện tượng văn họcmới lạ, gây dư luận ồn ào, nhiều tranh cãi như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn BìnhPhương, Tạ Duy Anh, Bảo Ninh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà,…

1.3 Văn xuôi Việt Nam đương đại có nhiều đổi mới trong cấu trúc thế giới

nghệ thuật so với giai đoạn văn học trước đó Điều này thể hiện sự thay đổi trong hệhình tư duy, cách tiếp cận đối tượng của người nghệ sĩ Đề tài khóa luận này sẽnghiên cứu văn xuôi Việt Nam đương đại từ khía cạnh tính bất khả tín, hàm hồ trong

Trang 3

thế giới nghệ thuật để cho thấy sự chuyển dịch trong cái nhìn, ý thức của nhà văn vềđối tượng, chủ thể, bạn đọc và bản thân văn học Từ hướng tiếp cận này sẽ giúp chúng

ta hiểu văn học đa diện, nhiều chiều hơn

1.4 Văn học Việt Nam đương đại luôn luôn vận động, cách tân, đặc biệt là

trong xây dựng thế giới nghệ thuật Chính vì vậy cách đánh giá chúng chưa có sựthống nhất, điều này thể hiện rõ “tính chất động”, không ổn định của giai đoạn vănhọc này Việc lựa chọn đề tài thuộc mảng văn học đương đại, cụ thể là văn xuôi chothấy sự quan tâm của chúng tôi đối với đời sống văn học hôm nay; đồng thời, nócũng góp phần khắc phục sự chia cắt giữa văn học đương đại và văn học trong nhàtrường Thực hiện đề tài khóa luận là bước tập nghiên cứu văn học, qua đó giúpchúng tôi giải thích, đánh giá các hiện tượng văn học tốt hơn và đóng góp thêm mộtcách nhìn mới về thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là văn xuôi đã có những đổi mới độcđáo, khác lạ trong cấu trúc thế giới nghệ thuật so với văn xuôi giai đoạn trước, tạo

ra nhiều luồng ý kiến ở cả giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc Tìm hiểu thế giớinghệ thuật trong văn xuôi Việt Nam đương đại đã có nhiều công trình của các nhànghiên cứu, phê bình văn học Có thể nêu ra một số ý kiến đánh giá, một số côngtrình với các cấp độ khác nhau như sau:

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình trong Văn xuôi Việt Nam sau 1975 đặc biệt

nhấn mạnh đến những biến đổi, cách tân trong thế giới nghệ thuật văn xuôi đươngđại so với giai đoạn văn học trước đó Tác giả khẳng định: “Văn xuôi chuyển từ tínhthống nhất, một khuynh hướng cảm hứng sang tính nhiều khuynh hướng cảm hứngtừ chịu các quy luật thời chiến sang chịu tác động của các quy luật thời bình, nhất làcác quy luật kinh tế thị trường và xu hướng toàn cầu hóa Tính sử thi vốn bao trùm giaiđoạn văn học chiến tranh giờ chuyển mạnh sang nhãn quan thế sự - đời tư - phong hóa.Hệ thống tiêu chí thẩm mĩ bị thay đổi, nhiều giá trị cũ tỏ ra lỗi thời, bên cạnh nhiềugiá trị mới được xác lập” [5, tr 7] Để chứng minh sự chuyển mình của văn xuôi,tác giả đi sâu nghiên cứu một số bình diện cơ bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa

Trang 4

nội dung và hình thức, cụ thể chỉ ra được sự chi phối của ý thức văn học đối với cácyếu tố quan trọng nhất của nghệ thuật tự sự như hệ thống đề tài, nhân vật, thể loại,ngôn ngữ và giọng điệu,… Những nghiên cứu của Nguyễn Thị Bình cho thấy hệhình ý thức của nhà văn đã có những biến chuyển bước ngoặt, đặc biệt là trong mốiquan hệ giữa nhà văn với văn học - hiện thực, nhà văn và công chúng, nhà văn vớichính mình Điều này cho thấy văn học đã được nhận thức lại, điều chỉnh lại Chínhnhững biến đổi của hệ hình ý thức của nhà văn đã dẫn đến sự thay đổi trong cáchnghĩ, cách viết cũng như cách xây dựng các yếu tố của cấu trúc nghệ thuật Tác giảđã chỉ rõ nhân vật đã chuyển dần từ kiểu sử thi sang quan niệm con người đời tư thếsự và được soi rọi từ nhiều từ nhiều chiều; không gian và thời gian không ngừngđược mở rộng, nó không chỉ ở không gian và thời gian tuyến tính của hiện thực màcòn là sự phi tuyến tính trong cõi vô thức, bị dồn nén; ngôn ngữ và giọng điệu đadạng, phong phú với những sự cách tân mới lạ.

Trong Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Hồng Giang, Vũ Lê Lan

Hương, Võ Thị Thanh Hà đã đi sâu nghiên cứu Tạ Duy Anh để làm nổi rõ nhữngđóng góp của nhà văn đối với văn xuôi Việt Nam đương đại Các tác giả đã chỉ ranhững cú hích sáng tạo và làm mới trong sự đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyếtcủa nhà văn, đồng thời, cũng chỉ rõ Tạ Duy Anh luôn viết với một ý thức tìm tòi vànỗ lực tìm tòi đổi mới được thể hiện trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu tácphẩm, ngôn ngữ Có thể thấy, nhân vật trong tác phẩm của Tạ Duy Anh phong phúvới tính cách đa chiều có cả phần thánh thiện và ác quỷ Điều đó cho thấy cái nhìntrung thực, dũng cảm nói cho con người hiểu rõ về cái ác tiềm ẩn mục đích lay thứccon người về cõi thiện và cái nhìn bi quan của ông về sự đổ vỡ, nhàu nát, phi nhântính,… Nhân vật của Tạ Duy Anh được xây dựng bằng các thủ pháp lắp ghép, phânmảnh, gấp bội điểm nhìn,… Kết cấu trong tác phẩm của Lão Tạ là sự lắp ghép và lạhóa mô típ Điều này làm cho nội dung tác phẩm có điểm xoáy ám ảnh người đọc,hiện thực được tập trung, xâu chuỗi theo một chủ đề trung tâm Ngôn ngữ và giọngđiệu của trong tác phẩm Tạ Duy Anh đa dạng, trộn lẫn nhiều mảng màu đối lập,…

Trang 5

Từ sau năm 1975, nhất là sau năm 1986, văn xuôi đã có sự khởi sắc, trong đótiểu thuyết vẫn là thể loại chủ đạo Chính vì vậy, thể loại này đã thu hút được sự

quan tâm của giới nghiên cứu phê bình Trong bài Ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, nhà nghiên cứu Nguyễn Bích Thu đã chỉ rõ sự đổi mới ở tư duy

nghệ thuật trong sáng tạo tiểu thuyết sẽ dẫn đến hệ quả tất yếu là sự thay đổi về cơcấu của tiểu thuyết như đề tài, cốt truyện, ngôn ngữ, Tất cả những thay đổi ấy thểhiện nhãn quan nghệ thuật của nhà văn về hiện thực và cách xây dựng thế giới nghệthuật trong tác phẩm văn học Nhìn tiểu thuyết từ góc độ thể loại ở mỗi giai đoạn khác

nhau, thấy có sự khác biệt rõ rệt Trong bài Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 - nhìn từ góc

độ thể loại, tác giả Bùi Việt Thắng đã làm rõ điều đó Theo tác giả thì sự khác biệt này

thể hiện ở nhiều phương diện như: vấn đề dung lượng, vấn đề giản lược nhân vật vàcốt truyện, vấn đề cấu trúc - thể loại tiểu thuyết Tiểu thuyết có sự chuyển dịchchính là do hệ ý thức của người cầm bút thay đổi Ngoài các bài nghiên cứu trên còn

có một số bài như: Về một hướng thử nghiệm của tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thập

kỉ 80 đến nay của Nguyễn Thị Bình, Một vài khuynh hướng vận động của điểm nhìn trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 của Nguyễn Văn Hiếu,

Nghiên cứu về thế giới nghệ thuật đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu phê bìnhsong về cơ bản, họ chỉ đi sâu tìm hiểu trong khuôn khổ một tác giả hay bao quát cảthế giới nghệ thuật chứ chưa chú ý nhiều đến tính chất bất khả tín, hàm hồ trong thếgiới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại Về bình diện trên, tiêu biểu có bài viết:

Tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới văn xuôi Việt Nam đương đại của Phùng Gia Thế đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 12 - 2012 Trong bài viết này, tác giả đã

xác nhận tính bất khả tín, hàm hồ như là một đặc tính nổi bật trong các thế giới nghệthuật văn xuôi Việt Nam đương đại Đặc tính này xuất phát từ tâm thức giải thiêngxuất hiện chủ yếu trong các tác phẩm của các nhà văn cách tân theo khuynh hướnghậu hiện đại Trên cơ sở gợi ý của những người đi trước, tác giả khóa luận sẽ tậptrung đi sâu khám phá tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn xuôi ViệtNam đương đại qua một số tác phẩm của các nhà văn tiêu biểu như Nguyễn HuyThiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương

Trang 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là tìm hiểu, phân tích những đổi mớitrong thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại so với văn học Việt Namgiai đoạn trước đó, đồng thời thấy được ý nghĩa của sự cách tân đó đối với giá trịtác phẩm, phong cách nhà văn và sự vận động của văn học Việt Nam qua từng giaiđoạn phát triển

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát về thế giới nghệ thuật và một số đổi mới trong cấu trúc thế giớinghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại

- Phân tích đặc tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn xuôiViệt Nam đương đại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Với khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp và khả năng làm chủ tư liệu còn hạnchế, chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệthuật văn xuôi Việt Nam đương đại ở một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu:

- Nguyễn Huy Thiệp: Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Nxb Hội

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài khóa luận này, tác giả khóa luận kết hợp sử dụng nhữngphương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Phương pháp hệ thống

Trang 7

- Phương pháp hệ thống lịch sử - chức năng

- Phương pháp phân tích loại hình

- Phương pháp so sánh

6 Bố cục khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và phần tài liệu tham khảo, nội dungchính của khóa luận được triển khai theo hai chương như sau:

Chương 1: Khái quát về thế giới nghệ thuật và một số đổi mới trong cấu trúc thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại.

Chương 2: Đặc tính bất khả tín, hàm hồ trong thế giới nghệ thuật văn xuôi

Việt Nam đương đại

Trang 8

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ MỘT SỐ ĐỔI MỚI TRONG CẤU TRÚC THẾ GIỚI

NGHỆ THUẬT VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Khái quát về thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật là một vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn quan trọngtrong nghiên cứu văn học Một thế giới nghệ thuật nhất định với tư cách là một hệthống không chỉ là đặc trưng cho tác phẩm ấy mà còn đặc trưng cho nhà văn nói chung

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thế giới nghệ thuật được hiểu là “khái niệm

chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm,sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tácnghệ thuật là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khácvới thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý con người, mặc dù nó phản ánh cácthế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quan hệ xãhội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng,… chỉ xuất hiện một cách cóước lệ trong sáng tác nghệ thuật” [10, tr 302] Chẳng hạn, trong thế giới cổ tích,con người và loài vật, cây cối và thần Phật đều có thể nói chung một tiếng người,đôi hài có thể đi một bước bảy dặm, nồi cơm vô tận ăn mãi không hết,… Trong vănhọc lãng mạn, quan hệ nhân vật thường xây dựng trên cơ sở cảm hóa; trong văn họccách mạng, nhân vật thường chia thành hai tuyến địch - ta, người chiến sĩ cáchmạng và quần chúng Như thế, mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuậttrong việc phản ánh thế giới Sự hiện diện của thế giới nghệ thuật không cho phépđánh giá và lí giải tác phẩm văn học theo lối giản đơn giữa các yếu tố hình tượngvới các sự thực đời sống riêng lẻ, xem có “giống” hay không, “thật” hay không, màphải đánh giá trong chỉnh thể tác phẩm, xem xét tính chân thật của tư tưởng chỉnh

Trang 9

thể của tác phẩm so với chỉnh thể hiện thực Các yếu tố của hình tượng chỉ có ýnghĩa trong thế giới nghệ thuật của nó.

Giáo trình Lý luận văn học (Trần Đình Sử chủ biên) viết: “Thế giới nghệ

thuật là một thế giới kép: thế giới được miêu tả và thế giới miêu tả Thế giới đượcmiêu tả bao gồm nhân vật, sự kiện, cảnh vật,… Thế giới miêu tả là thế giới củangười kể chuyện, người trữ tình,… Hai thế giới này gắn kết không tách rời như mặtcủa một tờ giấy Không có thế giới miêu tả thì không có thế giới được miêu tả vàngược lại Tuy nhiên, chúng không thể liên thông Người kể chuyện không trực tiếptham gia vào các sự kiện trong thế giới được miêu tả như một nhân vật” [27, tr 82].Thế giới được miêu tả trong tác phẩm có các bình diện của nó Đó là con ngườiriêng (nhân vật), không gian, thời gian, đồ vật, âm thanh, màu sắc có ý nghĩa tượngtrưng riêng không đồng nhất với thực tại Các bình diện trên đều là các yếu tố củathế giới nghệ thuật, mỗi yếu tố có một vị trí nhất định và không thể thiếu đối với hệthống Thế giới nghệ thuật của tác phẩm ngôn từ là hệ thống hoàn chỉnh bao gồmnhững giới hạn nhất định Bởi hệ thống đó sống theo các quy luật, nguyên tắc vốncó của nó, có không gian, thời gian, tâm lý, đạo đức xã hội và hoàn cảnh vật chấtriêng, tất cả đều là phạm trù có ý nghĩa khi phân tích tác phẩm Không nên đánh giátác phẩm chỉ trong một bình diện, cũng như không nên xem xét các bình diện trênmột cách tách rời, bỏ qua mối quan hệ và liện hệ qua lại của chúng Chỉ có nghiêncứu đồng bộ các bình diện mới đem lại bức tranh đầy đặn về thế giới mà nhà vănsáng tạo ra

Cũng với cách hiểu trên, tác giả cuốn Tác phẩm văn chương, một sinh thể nghệ thuật, PGS TS Phùng Minh Hiến không dùng thuật ngữ “thế giới nghệ thuật”

mà thay vào đó là cụm từ “cái được miêu tả” “Cái được miêu tả được sáng tạo nênbằng tổ chức nghệ thuật của tác phẩm Đó là hệ thống những hình tượng của tácphẩm trong sự tự mở ra của nó, từ đầu đến cuối, bộc lộ một cách tập trung tính siêulogic của tư duy nghệ thuật: Sự xem xét các mặt đối lập của hiện thực trong sựthống nhất và đấu tranh của chúng, cái tĩnh tại trong cái năng động, bản chất trongcái hiện tượng, cái tất yếu trong cái ngẫu nhiên” [11, tr 37] Nó được coi là thứ “tư

Trang 10

duy nội dung” bởi vì sinh ra những nghĩa mới phức tạp Nhiệm vụ của người tiếpnhận văn học là phải tìm ra “mã khóa” để bước vào thế giới nghệ thuật đó.

Như vậy, thế giới nghệ thuật là một phạm trù rất rộng Thuật ngữ này chỉdùng trong văn học, trong sáng tác nghệ thuật Có nhiều định nghĩa, quan niệm khácnhau về thế giới nghệ thuật Qua các định nghĩa trên, chúng ta có thể rút ra cáchhiểu: thế giới nghệ thuật là thế giới mà nhà văn sáng tạo ra trong tác phẩm củamình Thế giới ấy là hình bóng của thế giới vật chất nhưng không hoàn toàn là thếgiới vật chất Bước vào thế giới nghệ thuật, người đọc đã tự nguyện cùng nhà vănbắt đầu hành trình khám phá bản chất của cuộc sống và bản thể của con người Thếgiới nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố trong tác phẩm văn học Có bao nhiêu yếutố cấu thành nên tác phẩm văn học sẽ có bấy nhiêu yếu tố thuộc thế giới nghệ thuật

1.1.2 Các yếu tố cơ bản của cấu trúc thế giới nghệ thuật

1.1.2.1 Nhân vật

- Khái niệm nhân vật:

Nhìn một cách tổng quát nhất, nhân vật là khái niệm không chỉ được dùng

trong văn chương mà còn nhiều lĩnh vực khác Theo bộ Từ điển tiếng Việt của Trung

tâm Từ điển học do Hoàng Phê chủ biên thì nhân vật là khái niệm mang hai nghĩa:Thứ nhất, đó là “đối tượng (thường là con người) được miêu tả thể hiện trong tácphẩm văn học” [22, tr 881] Thứ hai, đó là “người có vai trò nhất định trong xã hội”[22, tr 881] Tức là thuật ngữ nhân vật được dùng phổ biến ở nhiều mặt cả đời sốngnghệ thuật lẫn đời sống xã hội - chính trị và đời sống sinh hoạt hàng ngày Nhưngtrong phạm vi nghiên cứu của khóa luận này, chúng tôi chỉ đề cập đến khái niệm nhân

vật theo nghĩa thứ nhất mà bộ Từ điển tiếng Việt định nghĩa, đó là nhân vật trong tác

phẩm văn chương

Cuốn Lý luận văn học do tác giả Phương Lựu chủ biên định nghĩa về nhân

vật văn học như sau: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tảthể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học” [17, tr 277] Đó có thể lànhững nhân vật có tên riêng (Tấm, Cám, anh Pha, ), cũng có thể không có tên

riêng (thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều, ) Đó là những con vật trong

Trang 11

truyện cổ tích, thần thoại, đồng thoại, bao gồm cả quái vật lẫm thần linh, ma quỷ,những con vật mang nội dung và ý nghĩa như con người,… Khái niệm nhân vật đôikhi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể mà chỉ là mộthiện tượng nổi bật trong tác phẩm nhưng chủ yếu là hình tượng con người Nhân vậtvăn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu riêng để nhận ra.

Trong cuốn giáo trình Lí luận văn học do GS Hà Minh Đức chủ biên, các tác

giả cho rằng: “Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đókhông phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sựthể hiện của con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tínhcách,… (…) Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉlà một hình tượng con người về con người hoặc có liên quan tới con người, đượcthể hiện nổi bật trong tác phẩm” [8, tr 126]

Như vậy, các nhà nghiên cứu lí luận văn học, bằng cách này hay cách khác,khi định nghĩa về nhân vật vẫn cơ bản gặp nhau ở những nội hàm không thể thiếuđược của khái niệm này: Thứ nhất, đó phải là đối tượng mà văn học miêu tả, thểhiện bằng những phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người, hoặc nhữngcon vật, đồ vật, hiện tượng mang linh hồn con người, là hình ảnh ẩn dụ của conngười Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sốnghiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn

- Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học:

Là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành nên mỗi tác phẩm văn học, nhânvật có một vai trò và vị trí hết sức quan trọng:

Trước tiên, nhân vật văn học là đơn vị cơ bản, là phương tiện tất yếu và quantrọng giúp nhà văn phản ánh một cách chân thực đời sống Bằng sự suy nghĩ, chiêmnghiệm, bằng những tìm tòi khám phá, nhà văn xây dựng nên nhân vật và hệ thốngnhân vật trong tác phẩm để từ đó khái quát tính cách xã hội và mảng đời sống gắnliền với nó

Tính cách là sự thể hiện các phẩm chất xã hội, lịch sử của con người qua cácđặc điểm cá nhân, gắn liền với phẩm chất tâm sinh lý của họ Ở mỗi thời đại, do yêu

Trang 12

cầu lịch sử, con người lại xuất hiện với những tính cách tiêu biểu, điển hình khácnhau Mỗi tính cách thường gắn liền với những khía cạnh, vấn đề mà nhà văn muốnđề cập đến trong tác phẩm văn học Sự thấu hiểu thực sự chức năng phản ánh kháiquát nhân vật không chỉ dừng ở việc phát hiện ra các đặc điểm, các nét tính cáchcủa nhân vật mà còn thấy được những vấn đề xã hội đằng sau những tính cách đó.

Bên cạnh việc phản ánh, khái quát hiện thực cuộc sống với những mảng đờisống xã hội gắn liền với nó, nhân vật còn có chức năng thể hiện quan niệm nghệthuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người, về cuộc đời Văn học phản ánhthế giới bằng hình tượng Song, điều đó không có nghĩa là nhà văn sao chép nguyên

xi hiện thực cuộc sống vào trong tác phẩm Nhà văn phải là người sáng tạo trên cơsở trải nghiệm, suy ngẫm theo sự cảm thụ của bản thân mình

- Các cách phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng đa dạng về mặt kiểu loại Có rất nhiềucách phân chia nhân vật văn học:

Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vậtvăn học được chia thành: nhân vật chính và nhân vật phụ

Dựa vào đặc điểm tính cách, việc truyền đạt lí tưởng của nhà văn, nhân vậtvăn học được chia thành: nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Dựa vào thể loại văn học, ta có: nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình và nhân vật kịch.Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành: nhân vật chức năng(hay mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng

Trên đây là những loại nhân vật thường gặp Sự phân biệt này chỉ mang tínhchất tương đối Nó chỉ nhằm nhấn mạnh nét trội, nét đặc trưng cơ bản của một loạinhân vật nào đó

1.1.2.2 Không gian và thời gian nghệ thuật

- Không gian nghệ thuật:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, không gian nghệ thuật được hiểu là “hình

thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả,trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong

Trang 13

một trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toànbộ quảng tính của nó: cái này bên cái kia, liên tục Cách quãng, nối tiếp, cao, thấp,

xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn liềnvới cảm thụ về không gian mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, có khônggian tư tưởng” [10, tr 160] Không gian trong tác phẩm văn học có tác dụng môhình hóa các mối quan hệ của bức tranh thế giới như tôn giáo, xã hội, đạo đức, tôn titrật tự,… Ngôn ngữ của không gian nghệ thuật rất đa dạng và phong phú Cặp phạmtrù cao - thấp, xa - gần, rộng - hẹp, cong - thẳng, bên này - bên kia,… đều đượcdùng để biểu thị các phạm vi giá trị phẩm chất của đời sống xã hội Không giannghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc bên trong của tác phẩm văn học, các ngônngữ tượng trưng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tácgiả hay một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độcđáo cũng như nghiên cứu loại hình các hình tượng nghệ thuật

Trong cuốn Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, nhà nghiên cứu Trần Đình

Sử cho rằng: “Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, làphương thức tồn tại và phát triển của thế giới nghệ thuật, là thế giới của cái nhìn vàmang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở ra từ một điểm nhìn,cách nhìn” [26, tr 31] Không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian vậtchất bên ngoài Nó thể hiện tính chất của một thế giới tinh thần, trong đó sự vật cócách biểu hiện và tính chất theo một ý nghĩa riêng

Do gắn liền với điểm nhìn, trường nhìn, môi trường hoạt động, không giannghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống Đồng thời, do gắn với giá trị,không gian nghệ thuật trở thành biểu tượng nghệ thuật, một hình tượng ước lệ mangý nghĩa cảm xúc Không gian nghệ thuật trong văn chương có những đặc trưng cơbản: nó xuất hiện lần lượt tuần tự theo sự trình bày của tác giả, không gian mangtính quan niệm và không bị một hạn chế nào

- Thời gian nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học

chính là “hình thức nội tại hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó

Trang 14

Cũng giống như không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học bao giờcũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian Và cái được trần thuậtbao giờ cũng diễn ra trong thời gian và biết qua thời gian nghệ thuật Sự phối hợpgiữa hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệchỉ có trong thế giới nghệ thuật Khác với thời gian khách quan được đo bằng đồnghồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược quay về quá khứ, có thể bay vượttới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát thành vôtận” [10, tr 322].

Nhà lí luận Nga Đ.X Likhachôp cho rằng: “Thời gian vừa là khách quan vừalà chủ thể và đồng thời là công cụ phản ánh văn học Văn học ngày càng thấmnhuần ý thức và cảm giác về sự vận động của thế giới trong hình thức hết sức đadạng của thời gian” Trong tác phẩm văn chương, thời gian chỉ trở thành nghệ thuậtkhi nó trực tiếp tác động vào nhân vật, vào môi trường mà ở đó đang diễn ra sốphận của nhân vật và những biến động tâm tư, tình cảm của con người Thời giannghệ thuật là hình thức của hình tượng nghệ thuật thể hiện tài năng và cá tính sángtạo của người nghệ sĩ,… Nghệ sĩ có thể chọn điểm bắt đầu và kết thúc, có thể kểnhanh hay chậm, có thể kể xuôi hay đảo ngược Có thể chọn điểm nhìn từ quá khứ,thực tại, tương lai, có thể chọn độ dài một khoảnh khắc hay nhiều thế hệ, nhiều cuộcđời Thời gian thể hiện ý thức sáng tạo nghệ thuật Thời gian nghệ thuật được nhậnbiết nhờ các mối quan hệ giữa các biến cố, có thể là quan hệ nhân quả, quan hệ tâmlý hay liên tưởng Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là cách biểu thị thời gianmà là quan niệm, cách hiểu thời gian của tác giả

Trong Một số vấn đề thi pháp học hiện đại , GS Trần Đình Sử nhận xét:

“Thời gian nghệ thuật là cái được cảm nhận bằng tâm lý qua chuỗi liên tục các biếnđổi (biến cố) có ý nghĩa thẩm mĩ xảy ra trong thế giới nghệ thuật” Thời gian nghệthuật được xây dựng theo cách cảm nhận thời gian của con người

Tóm lại, không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật là hai khái niệm luônluôn đi đôi song hành với nhau, tạo ra tính cấu trúc và tính quá trình của tác phẩm,là yếu tố mở ra thế giới nghệ thuật của nhà văn

Trang 15

1.1.2.3 Ngôn ngữ và giọng điệu

- Ngôn ngữ:

Ngôn ngữ có vai trò đặc biệt trong đời sống của con người Theo quan niệmcủa ngôn ngữ học, ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp trọng yếu trong đời sống củacon người Ngôn ngữ là ý thức thực tại thực tiễn, ngôn ngữ cũng tồn tại cho ngườikhác nữa, như vậy cũng tồn tại lần đầu tiên cho bản thân tôi nữa, và cũng như ýthức, ngôn ngữ chỉ sinh ra do nhu cầu, do cần thiết phải giao dịch với người khác

Đi vào đời sống như là một công cụ giao tiếp quan trọng, ngôn ngữ trong nghệ thuậtcó những điểm khác biệt cơ bản

Trong văn học, ngôn ngữ mang những giá trị đặc biệt, vừa truyền tải dunglượng thông tin nhất định, vừa mang tính thẩm mĩ cao Ngôn ngữ ở vị trí trung tâmcủa văn học thể hiện phông văn hóa, cá tính sáng tạo của nhà văn và xu hướng ngônngữ chung của thời đại Phân biệt ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ có tính chất nghệ

thuật cao của tác phẩm văn học, Từ điển thuật ngữ văn học viết: “Ngôn ngữ văn học

là ngôn ngữ có tính chất nghệ thuật cao của tác phẩm văn học Trong ngôn ngữ họcthuật ngữ này có ý nghĩa rộng lớn, nhằm bao quát các hiện tượng ngôn ngữ dùngmột cách chuẩn mực trong các biên bản ngôn ngữ trên báo chí, trên đài phát thanh,trong văn học và trong khoa học” [10, tr 215]

Giải thích về cội nguồn của ngôn ngữ văn học, Từ điển thuật ngữ văn học

nhận xét: “Ngôn ngữ văn học chính là dạng ngôn ngữ đời sống được lựa chọn đưavào trong tác phẩm văn học Cội nguồn của nó bắt nguồn từ kho tàng ngôn ngữ củanhân dân Ngôn ngữ của nhân dân càng phong phú thì ngôn ngữ văn học càng tiếpthu và sáng tạo nhiều hơn” [10, tr 215] Ngôn ngữ văn học không vì thế mà từ bỏcội nguồn tự nhiên của nó Từ cội nguồn này nhà văn đã lựa chọn, chắt lọc để tạonên vốn ngôn ngữ riêng của mình

Trong tác phẩm văn học, ngôn ngữ là yếu tố quan trọng đặc biệt, gắn liền vớicác phẩm chất như: tính hình tượng, tính chính xác, tính hàm súc,… Ngôn ngữ vănhọc là hình thái ý nghĩa mang tính thẩm mĩ Nằm trong tổ chức nội tại của văn học,ngôn ngữ văn học được phân hóa qua các loại thể của văn học Mỗi loại thể có đặc

Trang 16

trưng ngôn ngữ riêng biệt, độc đáo: trữ tình là ngôn ngữ cách điệu, gợi cảm, giàunhịp điệu; ngôn ngữ kịch gắn với đối thoại, gần gũi với ngôn ngữ đời thường; ngônngữ tự sự lại gắn bó chặt chẽ với ngôn ngữ trần thuật Bắt nguồn từ nhu cầu trao đổithông tin mà ngôn ngữ ra đời, bắt đầu từ nhu cầu thưởng thức cái hay, cái đẹp màvăn học ra đời Ngôn ngữ văn học đã đem lại bản chất nghệ thuật cho tác phẩm vănhọc, tạo nên nét khu biệt giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ nói chung.

M Gorki cho rằng: “Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học” Nếu tácphẩm văn học là tổng hòa của nhiều yếu tố thì ngôn ngữ chính là yếu tố căn cốt, yếutố đầu tiên kiến tạo nên tác phẩm văn học Vai trò của ngôn ngữ đối với văn họcđược thể hiện ở một số điểm sau:

Ngôn ngữ là chất liệu của văn học Khác với các loại hình nghệ thuật khác

như: hội họa, kiên trúc, điêu khắc, hình tượng nghệ thuật trong văn học được xâydựng bằng ngôn từ Vì thế, nó không trực tiếp tác động vào các giác quan của côngchúng, mà tác động sâu xa đến trí tưởng tượng, cảm xúc của người đọc, lay độngtâm hồn người đọc Đó chính là tính phi vật thể của hình tượng nghệ thuật ngôn từ

Ngôn ngữ văn học có vai trò quan trọng trong việc khai thác và khám phá đời sống của văn học Ngôn ngữ giúp cho văn học mở rộng phạm vi, đối tượng

phản ánh theo không gian, thời gian, giúp người đọc sống nhiều cuộc đời, nhiềucảm xúc, sống với chiều trôi chảy của thời gian quá khứ, hiện tại, tương lai Nhưthế, chính ngôn ngữ văn học đã giúp người đọc mở rộng tầm hiểu biết của mình

Ngôn ngữ đóng vai trò trong việc thể hiện cá tính của nhà văn Nó là sự biểu

hiện phong cách, tâm lý, quan điểm, lập trường, ý thức sáng tạo, tâm huyết của nhàvăn gửi gắm trong đó Trong đây, có ngôn ngữ mực thước, trang nghiêm của ngườiuyên thâm, tao nhã; có thứ ngôn ngữ chua xót, đau đớn, hoài nghi của người luôntrăn trở về nhân tình thế thái, Nhưng dù nói thế nào đi nữa một khi đã gắn vớingười nghệ sĩ thì ngôn ngữ cũng là thứ đã được ý thức sáng tạo một cách sâu sắc

Ngôn ngữ có vai trò quan trọng, dẫn dắt người đọc tìm hiểu tác phẩm Theo

góc nhìn của thi pháp học hiện đại, ý nghĩa tác phẩm là một thuộc tính hàm ẩn, nóphải được khám phá qua nhiều lần cảm thụ Tiếp cận văn học từ góc độ ngôn ngữ

Trang 17

giúp cho bạn đọc tránh được lối đọc thụ động, tránh lối suy diễn tài tử được đâutrúng đó Điều kiện để đến với tác phẩm bằng con đường chân chính là nắm vữngngôn ngữ tác phẩm Có như vậy mới là đối xử công bằng với tác phẩm văn học.Ngôn ngữ là cầu nối tác phẩm với bạn đọc, giữa nhà văn với độc giả Đọc có nghĩalà đồng sáng tạo cùng nhà văn.

- Giọng điệu:

Giọng điệu là một phương diện cơ bản cấu thành hình thức nghệ thuật của vănhọc Giọng điệu không những thể hiện bản lĩnh mà còn quyết định bản sắc tác giả.Một tác phẩm thành công là một tác phẩm đa giọng điệu nhưng luôn có một giọngchủ âm Giọng điệu là mối giao lưu cảm nhận giữa người đọc và người kể, thiếu mộtgiọng đặc trưng tác phẩm sẽ trở nên mờ nhạt

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa giọng điệu như là một phạm trù thẩm

mỹ, có vai trò rất lớn trong việc xác lập phong cách nhà văn Giọng điệu làm thànhbản sắc riêng của một trào lưu, một trường phái hay một thời đại văn học Giọngđiệu là “thái độ, tình cảm, lập trường, tư tưởng đạo đức của nhà văn đối với hìnhtượng được miêu tả thể hiện lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắcđiệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca haychâm biếm,…” [10, tr 134]

Tác giả Nguyễn Thái Hòa trong cuốn Những vấn đề thi pháp của truyện đã

khẳng định: “Giọng điệu chính là mối quan hệ giữa chủ thể và hiện thực khách quanthể hiện bằng hành vi ngôn ngữ trong đó bao hàm cả việc định hướng, đánh giá vàthói quen cá nhân sử dụng ngôn từ trong những tình huống cụ thể” [12, tr 154]

Trong Dẫn luận thi pháp học, GS Trần Đình Sử đã nhận định: “Giọng điệu giúp

ta nhận ra tác giả Có điều giọng điệu ở đây không đơn giản là tín hiệu âm thanh có âmsắc đặc thù để nhận ra người nói, mà là một âm điệu mang nội dung, tình cảm, thái độ,ứng xử trước các hiện tượng đời sống” [25, tr 142]

Đặc biệt, M.B Khrapchencô trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học cũng dành một số lượng trang không ít để nói về giọng điệu.

Theo ông, giọng điệu là yếu tố cơ bản của phong cách nghệ thuật Một nhà văn tài

Trang 18

năng bao giờ cũng tạo ra một giọng điệu độc đáo M.B Khrapchencô khẳng định:

“Đề tài, tư tưởng, hình tượng chỉ được thể hiện trong một môi trường và một giọngđiệu nhất định đối với đối tượng sáng tác, đối với những mặt khác nhau của nó.Hiệu suất cảm xúc của lối kể chuyện, của hành động kịch, của lời lẽ trữ tình trướchết thể hiện ở giọng điệu chủ yếu vốn là đặc trưng của tác phẩm văn học với tư cáchlà một thể thống nhất hoàn chỉnh” [14, tr 167 - 168]

Với cách hiểu trên về giọng điệu, có thể nhận thấy, dù diễn đạt khác nhaunhưng các nhà nghiên cứu gặp nhau ở một số điểm, đó là kiểu cách dùng để kể, làlập trường quan điểm và nổi bật nhất là thái độ đối với hình tượng được miêu tả.Như vậy, giọng điệu là một phạm trù của tác phẩm văn học, cùng với các phạm trùkhác nó góp phần tạo nên sự thành công và bản sắc riêng cho tác giả

Tóm lại, thế giới nghệ thuật là một phạm trù rộng và được tạo nên từ nhiềuyếu tố Các yếu tố này có vị trí, vai trò nhất định trong hệ thống và có mối quan hệbiện chứng với nhau tạo thành tính chỉnh thể của hệ thống đó Thế giới nghệ thuậtcủa tác phẩm ngôn từ là hệ thống hoàn chỉnh vận hành theo các quy luật và nguyêntắc vốn có của nó Không nên đánh giá tác phẩm chỉ thông qua một bình diện hoặcxem xét các bình diện trong sự tách rời mà phải đặt chúng trong chỉnh thể Như vậy,thế giới nghệ thuật trong tác phẩm mới hiện ra sinh động và toàn vẹn trong sự cảmnhận, chiếm lĩnh của bạn đọc

1.2 Một số đổi mới trong cấu trúc thế giới nghệ thuật văn xuôi Việt Nam đương đại

1.2.1 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm trung tâm của thi pháphọc Nó phản ánh một các sâu sắc và toàn diện bản chất nhân học của văn học Ởmột phương diện nào đó, thuật ngữ quan niệm nghệ thuật về con người có giá trịtương đương với khái niệm “tính tư tưởng” trong tác phẩm văn học Nếu tư tưởng làlinh hồn của tác phẩm (Kôrôlenco) thì quan niệm nghệ thuật về con người là tưtưởng cốt lõi, chiều sâu nhân bản của tác phẩm đó, đồng thời là thước đo sự tiến bộcủa nhà văn Quan niệm nghệ thuật về con người gắn liền với vốn sống, vốn văn

Trang 19

hóa, tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn và ý thức hệ của cộng đồng xã hội Nóingắn gọn, quan niệm nghệ thuật về con người chính là cách cắt nghĩa cả văn họcthông qua các phương tiện nghệ thuật đặc thù Mỗi nhà văn đều có một quan niệmnghệ thuật riêng và chịu sự chi phối của quan niệm đó Có tác phẩm văn học tức làđã tồn tại quan niệm nghệ thuật về con người và cuộc đời.

Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người được xem như là cách tân quantrọng nhất của văn học nói chung ở mọi thời kỳ Giai đoạn 1945 - 1975, với nguyênlí “văn học phản ánh hiện thực” và yêu cầu quán triệt lí luận về hiện thực xã hội chủnghĩa, văn học trở nên gắn bó với đời sống xã hội hơn, theo sát từng biến cố lịch sử.Chính vì vậy, văn học nhìn con người với tư cách là người công dân, con người dântộc, con người giai cấp Bởi vậy, lí luận văn học luôn xem xét nhân vật ở các kiểucố định và xem xét nhân vật ở các phương diện khái quát nhất Các nhà văn thiên vềxây dựng những nhân vật sử thi, những con người đại diện cho cộng đồng, dân tộc,phơi phới lạc quan dù gặp muôn vàn khó khăn, gian khổ nhưng cuối cùng nhất địnhchiến thắng Song, có thể nhận thấy, văn học thời kì này còn mang tính khắc khổ,chưa chú ý đến những vấn đề của cuộc sống cá nhân, thế sự, đời thường,… Điều đócó nghĩa là mỗi cá nhân trong đời sống cũng như trong văn học phải “khép mình”,

“thu mình” lại trước cái ta tập thể cộng đồng, dân tộc khiến con người riêng tưnhiều khi trở nên thiếu chân thực, sinh động,…

Từ sau năm 1975, đất nước hòa bình, hiện thực xã hội và cuộc sống của conngười có sự thay đổi Để bắt kịp hiện thực, văn học đã có những đổi mới về tư duynghệ thuật cũng như phương thức thể hiện Văn học nới rộng phạm vi hiện thực,hiện thực lúc này là cái chưa biết, không thể biết hết, hiện thực phức tạp, cần khámphá, tìm tòi Văn học, đặc biệt là văn xuôi đã tìm đến hiện thực con người, quychiếu về số phận con người với mối quan hệ xung quanh sự tồn tại của nó, phát hiệnnhững “vấn đề tự nó”

Lịch sử văn học, nhìn theo một góc độ nào đó là lịch sử của những quan niệmnghệ thuật khác nhau về con người Trong văn xuôi Việt Nam từ sau năm 1975 đến nay,con người cá nhân phức tạp và bí ẩn đã thay thế cho kiểu con người sử thi - con

Trang 20

người cộng đồng trước đó Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người đang dầnhướng về con người cá nhân, con người của những số phận riêng tư trong mối quanhệ nhiều chiều của đời sống xã hội Nhờ đó, các nhân vật tồn tại như một nhân cách,chứ không còn là một ý niệm Nó đã trở thành đối tượng thẩm mỹ quan trọng củavăn xuôi Việt Nam đương đại Trên khuynh hướng chú ý đến con người cá nhân,trong văn xuôi thời kì đổi mới, nhiều nhà văn đã làm rõ nét, sinh động hơn quanniệm này Trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu là con người sám hối, con ngườithức tỉnh, con người nhận đường và đầy suy tư dằn vặt Trong truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp là con người cô đơn đầy cay đắng Trong truyện ngắn Nguyễn QuangLập là con người vừa anh hùng vừa hèn hạ Trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng là conngười vừa đáng ghét vừa đáng thương,…

Nếu trong văn xuôi sử thi quan niệm về con người tốt xấu rạch ròi, thì ở giaiđoạn này con người được nhìn nhận trong cái đa diện của nó Một kẻ từng đượcxem như là anh hùng có thể trong một phút nào đó là một tên hiếp dâm để rồi suốt

đời ân hận, day dứt khôn nguôi về lỗi lầm ấy (Đò ơi - Nguyễn Quang Lập) Trương

Chi khát khao bài hát của tình yêu nhưng rồi cũng phải hát bài hát đông người, bàihát ca ngợi danh vọng, tiền tài để rồi lúc kết thúc tiếng hát cũng là lúc văng tục

(Trương Chi - Nguyễn Huy Thiệp) Một người chạy theo lối sống xô bồ tưởng như chỉ bỏ đi như Lý trong Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng vẫn khiến

chúng ta xót xa, cảm thương và cả phần nào quý trọng Các diện mạo đa dạng ấy đãtạo cho văn xuôi từ sau năm 1975 những hình tượng nhân vật đa diện, sinh độngchứ không “khô cứng”, “công thức” sơ lược như phần lớn nhân vật văn học trướcđây Điều đó đã tạo cho văn xuôi đương đại sự hấp dẫn đặc biệt Gần đây, nhiềucuộc hội thảo về truyện ngắn đã thu hút sự quan tâm của giới văn nghệ sĩ, giớinghiên cứu phê bình cùng đông đảo bạn đọc như hội thảo về truyện ngắn NguyễnMinh Châu, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Qua đó, các nhà phê bình văn học đãđưa ra nhiều “cách đọc”, “cách giải mã” đối với tác phẩm văn xuôi đương đại

Quả là, văn xuôi sau năm 1975 đã mở rộng cái nhìn đối với quan niệm nghệthuật về con người Đó là cái nhìn đa diện, nhiều chiều, phức tạp, “con người không

Trang 21

trùng khít với chính mình” Vì thế, đem lại cảm giác con người là một tiểu vũ trụ đầy bíẩn, không thể biết trước và không thể biết hết Sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về

con người đã đưa đến việc thay đổi hệ thống miêu tả, phương thức thể hiện, phương

thức tư duy, đề tài, cấu trúc,… tạo nên những bước phát triển mạnh và nhiều đổi mớicủa văn xuôi từ sau năm 1975 đến nay

1.2.2 Đổi mới không gian và thời gian nghệ thuật

1.2.2.1 Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật trong văn học luôn có sự đổi mới và vận động Nógắn liền với sự đổi thay của cuộc sống hiện thực muôn màu muôn vẻ Hiện thực vănxuôi giai đoạn này không còn là hiện thực cách mạng, hiện thực của những biến cốlịch sử và cộng đồng mà đó còn là hiện thực của đời sống hằng ngày với các quanhệ thế sự vốn dĩ đa đoan đa sự, phức tạp, chằng chịt, đan dệt nên những mạch nốimạch ngầm của đời sống Hiện thực đó cũng là hiện thực của mỗi đời sống cá nhâncon người với những vấn đề riêng tư, số phận, tính cách, với khát vọng mọi mặt, cảhạnh phúc và bi kịch Hiện thực cuộc sống trong tính toàn vẹn của nó đã mở ranhững không gian vô tận cho văn học thỏa sức chiếm lĩnh và khám phá

Không gian nghệ thuật trong văn xuôi đương đại được sử dụng làm nổi bậtcảm giác của con người trong một thế giới ảo - thế giới đã được xử lý, nhằm thểnghiệm nhưng với tư cách là con người tự ý thức về tồn tại và hiện sinh Nghệ thuậtxử lý không gian trong các tác phẩm văn xuôi đương đại có khi là mở rộng hoặc thuhẹp, có khi dồn nén, chồng xếp,… Và trong mỗi kiểu không gian, con người hiệnđại lại bộc lộ những trạng thái tâm lý khác nhau

Kiểu không gian thường được sử dụng để con người có cơ hội đối diện vớibản thân mình, với cái tôi bé giữa rộng lớn không gian, đó là không gian xa lạ Ởđó, con người không còn cảm thấy an nhiên tự tại, hòa mình vào vũ trụ theo kiểuthiên - nhân hợp nhất nữa mà là sự nhỏ bé trước sự hùng vĩ, vô biên của tạo hóa.Con người trong không gian xa lạ ấy mới cảm thấy hết sự hữu hạn của cuộc sống,

sự cô đơn của kiếp người Trong Muối của rừng của Nguyễn Huy Thiệp, không

gian núi rừng hiểm trở trong cuộc đi săn đã làm cho ông Diểu nhận ra sự ngưng lại

Trang 22

của cuộc sống và sự mỏng manh của kiếp người Một mình trong rừng sâu núithẳm, cũng là cơ hội để ông đối diện với chính mình, nó cũng hiểm ác chẳng khácgì vực sâu trước mặt ông Rồi trong khoảnh khắc, ông chợt nhận ra rằng, mọi hammuốn dục vọng, những nhỏ nhen ích kỉ đều vô nghĩa trước cuộc sống chông chênh,hữu hạn này Ông tự băng bó cho con khỉ và thả nó về rừng đó cũng là hành độnggiải thoát tâm hồn đang trĩu nặng bởi những toan tính tội lỗi Thiên nhiên chợt trởnên hài hoà “mưa xuân dịu đang trên cánh đồng” và “ông cứ trần truồng như thế, côđơn như thế mà đi” Như vậy, không gian có tác động sâu sắc tới tâm trạng con

người và con người tạo sự thay đổi cảm nhận về không gian.Trong truyện Những người thợ xẻ, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp cũng đặt nhân vật trong không gian thiên

nhiên rộng lớn, hiểm trở để mở ra sự suy ngẫm về thân phận con người: “Nhữngdãy núi đá vôi trập trùng, cao ngất Chúng tôi đi men ở dưới chân núi, vừa bé nhỏ,vừa cô đơn, lại liều lĩnh, mà bất lực, thậm chí vô nghĩa”

Bên cạnh đó, không gian xa lạ, mới mẻ cũng gợi nhiều suy ngẫm Trongkhông gian có khi không gian bị dồn nén, xâm lấn bởi thế giới đồ vật, tạo thành một

thế giới phi lí Trong Man nương của Phạm Thị Hoài, mọi cảm giác, mọi nhận thức

của con người bị đóng khung trong một căn phòng bức bí, chật hẹp Và cũng có khicon người bị xô đẩy trên những con đường bụi bặm, đông đúc, hoặc quẩn quanh, ngơ

ngác, cô đơn ngay trong ngôi nhà của chính mình (Nhà trọ - Nguyễn Thị Châu Giang),…

Không gian luân chuyển là không gian kiểu người xê dịch Trên hành trìnhkiếm tìm chân lý, con người phải trải qua nhiều không gian khác nhau, nhiều hoàncảnh khác nhau buộc họ phải lựa chọn và hành động Không gian luân chuyển chínhlà môi trường thích hợp để con người thể nghiệm bản thân, tìm kiếm chính mình

Trong Con gái thuỷ thần, Nguyễn Huy Thiệp đã đẩy nhân vật vào cuộc thử thách,

lựa chọn và hành động “Tôi đi, tôi cứ đi, đi mãi” Những cuộc ra đi nối tiếp nhauthể hiện sự bất an trong tâm hồn và sự khó khăn tìm một điều gì như kiếm tìm chínhbản thân mình

Không gian giấc mơ là không gian ảo, chủ yếu là để cho nhân vật tự thể hiệnmình, bộc lộ những ẩn ức, dự cảm, khát vọng Với không gian giấc mơ, thế giới tiềm

Trang 23

thức của con người, là nơi con người bộc lộ mình rõ nhất Không gian trong giấc mơ thểhiện những khát vọng, ám ảnh, những mặc cảm của con người Như vậy không giangiấc mơ làm rõ những ám ảnh về quá khứ, về tội lỗi và số phận bi đát không thể lý

giải của nhân vật Trong Thoạt kỳ thuỷ của Nguyễn Bình Phương, qua giấc mơ

hỗn độn của Tính, ta hiểu thêm về những ám ảnh sợ hãi và cả những khát vọngđầy huỷ diệt của nhân vật: “Máu rỉ ra từ ngực Sông hút máu như chậu hút máu

lợn, bát hút máu gà, con dao ông Điện hút máu ai nhỉ?” Trong Người đi tìm giấc

mơ của Nguyễn Thị Thu Huệ, nhân vật mơ thấy mình gặp lại những người trong gia

đình đã chết từ lâu: “Mỗi người gánh một gánh phân bốc mùi thối hoăng, sóng sánh

đi tới chỗ tôi, rồi từng người, từng người một lấy cái gầu, múc một gầu dội thẳngvào mặt tôi…”

Như vậy, có thể nhận thấy, trong văn xuôi đương đại Việt Nam, các nhà vănđã tạo ra nhiều kiểu không gian nghệ thuật khác nhau Mỗi kiểu không gian có tácdụng tạo nên những cảm nhận khác nhau để nhân vật có thể bộc lộ tất cả nhữngphức tạp trong suy nghĩ và tâm hồn một cách đầy đủ và chân thật nhất Đổi mới vềkhông gian nghệ thuật là một trong những cách tân của văn xuôi đương đại Việt Nam

1.2.2.2 Thời gian nghệ thuật

Cùng với không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật chính là nơi phản ánhsự cảm thụ thời gian của con người trong từng thời kì lịch sử, từng gian đoạn pháttriển Đồng thời, nó cũng thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phương thứctồn tại của con người trong thế giới

Văn xuôi Việt Nam trong thời kì đổi mới đã có những bước phát triển trongsự cách tân đổi mới cả về nội dung và nghệ thuật Cũng giống như không gian nghệthuật, thời gian nghệ thuật cũng có những vận động trong cách tái tạo của nhà văn.Có thể nhận thấy, văn xuôi giai đoạn trước năm 1975 do hoàn cảnh lịch sử gắn liềnvới hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ lợi ích dân tộc được đặt lên hàngđầu Văn học nói chung và văn xuôi giai đoạn này nói riêng đã trở thành vũ khíchiến đấu tiên phong nhằm động viên khích lệ quần chúng nhân dân hăng say vàosự nghiệp đấu tranh giành độc lập cho dân tộc Vậy nên, nó cũng ảnh hưởng trực

Trang 24

tiếp tới việc xây dựng thời gian nghệ thuật trong văn xuôi giai đoạn này Có thểnhận thấy, thời gian nghệ thuật trong văn xuôi giai đoạn này chủ yếu là thời gianmang tính sử thi, thời gian lịch sử, thời gian gắn liền với các sự kiện lịch sử, gắn vớicông cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, phản ánh những bước đi của đất nước.

Tuy nhiên, văn xuôi sau năm 1975 cùng với sự đổi thay của lịch sử, đất nướctừ chiến tranh chuyển sang hòa bình, thị hiếu thẩm mĩ của bạn đọc ngày một cao,cuộc sống không còn nhìn nhận một cách đơn giản một chiều nữa mà bộc lộ rấtnhiều những phức tạp bên trong Con người cá nhân được đề cao Các nhà văn bắtđầu đào sâu nghiên cứu vào thế giới riêng tư đó của con người Cùng với đó, trongvăn xuôi đương đại thấy có sự xuất hiện của rất nhiều kiểu thời gian khác nhaunhằm làm nổi bật nội dung tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm Đó là thời gian củasinh hoạt hàng ngày, thời gian đời tư với những lo toan cuộc sống trong các truyện

Không có vua, Sống dễ lắm, Thương nhớ đồng quê,… của Nguyễn Huy Thiệp; thời

gian gắn với những suy tư, những dòng trải nghiệm của cá nhân và bị chi phối bởi tâm

lí tình cảm của cá nhân trong Trí nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phương; hay đó là dòng thời gian đan xen giữa hư - thực, giữa quá khứ - hiện tại - tương lai trong Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh Hơn nữa là thời gian của cõi vô thức, tâm linh trong Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình Phương Thoạt kỳ thủy có dòng thời gian về cuộc đời của con cú,

biểu tượng sức mạnh tăm tối của cõi âm Dòng đời của nó diễn ra trong 45 phút vớitừng thời điểm xuất hiện song lại không biết xảy ra vào ngày, tháng năm nào Thờigian tưởng như cụ thể mà lại không xác định Hay cuộc sống ở xóm Soi lại được đobằng thời gian sống của Tính,…

Không chỉ có vậy, thời gian trong văn xuôi đương đại lại đậm chất huyềnthoại bởi yếu tố thời gian mơ hồ, bất định Điều này được thể hiện rõ nét trong cáctruyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp Các khoảng thời gian có dáng dấp truyện cổ

tích trong Những ngọn gió Hua Tát thiếu minh xác về thời gian để khẳng định câu chuyện mang hơi thở hiện đại Trong Tướng về hưu, khi nói về cái chết của ông

Thuấn, nhà văn đã bỏ trống thời gian Điều này gợi đến sự hi sinh của những ngườilính trong chiến tranh

Trang 25

Như vậy, đổi mới về thời gian nghệ thuật là một cách tân độc đáo của vănxuôi đương đại Việt Nam Nghiên cứu phạm trù thời gian nghệ thuật sẽ cung cấpmột cơ sở để phân tích cấu trúc bên trong của hình tượng văn học, cũng như nghiêncứu loại hình các hiện tượng nghệ thuật trong lịch sử.

1.2.3 Đổi mới ngôn ngữ và giọng điệu

1.2.3.1 Ngôn ngữ

Văn xuôi là ngôn ngữ, một thứ ngôn ngữ vô cùng phức tạp Cùng với kết cấuvà nhân vật, ngôn ngữ giữ một vai trò trong quá trình đổi mới tư duy văn học, sứcsống cho văn xuôi Việt Nam Ngôn ngữ văn xuôi đương đại đã có những cách tânmới lạ Về vấn đề này, có nhiều ý kiến khác nhau Chẳng hạn, nhiều người đánh giácao bước phát triển của ngôn ngữ văn xuôi hiện nay Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềmtrong lần nói chuyện với cán bộ, sinh viên khoa Ngữ văn - Đại học Sư phạm Hà Nộingày 16 - 4 - 1994 cho rằng: “Lớp trẻ đã có ngôn ngữ mới Nguyễn Huy Thiệp là ngườithực sự cách tân ngôn ngữ truyện ngắn Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh cũng thế”.Nhưng cũng nhiều người phản ứng, hoảng sợ, họ thấy văn Nguyễn Huy Thiệp

“dung tục”, “kinh tởm”, văn Phạm Thị Hoài là văn của người “nhìn đời Việt Nambằng con mắt Do Thái và văn viết bằng tiếng của F Kapka” (ý kiến của tác giả

Triệu Minh về Phạm Thị Hoài trên Văn nghệ số 2 - 1996) Tiếng Việt trong sáng

nhờ được mỹ lệ hoá hay chính xác hoá, nhờ sự khu biệt hay khả năng hội nhập?

Văn chương giai đoạn 1945 – 1975 mang khuynh hướng sử thi và cảm hứnglãng mạn, bởi vậy, ngôn ngữ được sử dụng cũng đậm chất trữ tình, thi vị hoặc trùngđiệp đanh thép Đó là một thứ ngôn ngữ nhất quán, tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc ngữpháp, chọn lựa kĩ lưỡng ngôn từ để đạt mục đích biểu cảm và truyền tải thông điệpcuộc sống Văn chương không dung nạp, không chấp nhận thứ ngôn ngữ thô tục, nólà tấm thảm nhiều màu được nhà văn dệt nên từ ý tưởng sáng tạo đẹp đẽ Văn chươngsau năm 1975 đã nổi rõ ý thức chối từ thứ ngôn ngữ đó Đến thế hệ các nhà văn trongthời kì đổi mới, ngôn ngữ đã thực sự trở thành đối tượng miêu tả của văn chương.Khi văn xuôi tiếp cận đời sống ở cự ly gần chứ không phải qua một “khoảng cách sửthi tuyệt đối” (M Bakhtin) với thái độ thân mật suồng sã chứ không phải tôn kính thì

Trang 26

hệ lời cũng phải thay đổi, từ thứ ngôn ngữ trang trọng, chuẩn mực chuyển sang thứngôn ngữ đời thường, đậm tính khẩu ngữ, thông tục, triết luận.

Nói về sự đổi mới trong ngôn ngữ văn xuôi đương đại, tác giả Phùng Gia

Thế trong bài viết Tính chất cac-na-van trong ngôn ngữ văn xuôi đương đại đã chỉ

ra những biểu hiện cách tân của ngôn ngữ trên ba bình diện cơ bản: Sự thông tụchoá phi thẩm mĩ ngôn từ; sự bành trướng của cái biểu đạt; sự hỗn loạn của diễnngôn Sự cách tân của ngôn ngữ trên các bình diện này được thể hiện rõ nét trong

các tác phẩm của Chảy đi sông ơi, Trương Chi, Tướng về hưu, của Nguyễn Huy Thiệp; Thoạt kì thủy, Ngồi, Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương; Giã biệt bóng tối, Lão khổ, Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh; Đò ơi của Nguyễn Quang Lập, Một chút chắn tàu của Nguyễn Thị Mai, Bảy ngày trong đời, Minu xinh đẹp của Nguyễn

Thị Thu Huệ; Các công trình nghiên cứu về văn xuôi sau năm 1975 của các tácgiả Nguyễn Thị Bình, Mai Hải Oanh, Phạm Quốc Ca cũng đã chỉ ra hướng đổi mớicủa văn chương đương đại nước ta như ngôn ngữ đậm chất hiện thực đời thường,ngôn ngữ tăng cường thông tin và tính triết luận với sự đa dạng về giọng điệu triếtlí, hài hước, châm biếm, giễu nhại Ngôn ngữ văn xuôi còn có đặc điểm thẩm thấuhòa trộn các thể loại khác nhau Ngoài ra, ngôn ngữ đương đại còn mang tính mơ hồbất định trong tính sinh hoạt và tính đa thanh

Cùng với hình thức đã có nhiều thay đổi, ngôn ngữ của văn học ngày naylinh hoạt, sinh động và giàu chất đời thường Ba chục năm qua, nhìn lại ngôn ngữcủa văn học nói chung, văn xuôi nói riêng đã hiện diện qua “các cuộc thí nghiệm”.Đã là thí nghiệm không tránh khỏi phiêu lưu Tuy nhiên, cùng với thời gian và độ chíncủa các tài năng, ngôn ngữ của truyện ngắn đã và đang đạt đến độ ngưng kết mới

1.2.3.2 Giọng điệu

Văn chương trước năm 1975, do đặc điểm hoàn cảnh lịch sử đất nước đangphải gồng mình chống hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ nên văn họcthời kì này là một nền văn học phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu Văn học phảiphản ánh một cách trung thực các sự kiện, chính trị của đất nước Vậy nên, phần lớncác sáng tác văn xuôi thời kì này đều hướng tới góp phần khích lệ, cổ vũ, động viên

Trang 27

quần chúng nhân dân đứng lên đấu tranh giành độc lập cho dân tộc Do đó, giọng điệubao trùm các sáng tác văn xuôi thời kì này là một giọng nhất quán: giọng khẳng định,ngợi ca, giọng điệu mang tính sử thi, hào hùng mang âm hưởng anh hùng ca Nó thểhiện một cái nhìn tin tưởng, lạc quan trước niềm tin tất thắng của dân tộc.

Hòa bình lập lại, đất nước bước sang một trang sử mới, tất yếu văn học cũngcó những bước chuyển mình Đời sống xã hội đổi mới, bức tranh hiện thực đã đổithay hết sức phong phú muôn màu muôn vẻ đan xen cả tích cực và hạn chế, nền vănhọc bắt đầu có sự dịch chuyển Văn học Viêt Nam có sự thay đổi căn bản về giọngđiệu Văn học không còn giữ riêng giọng đơn âm mà trở thành giọng đa âm, phứchợp Sau năm 1975, ý thức cá nhân vươn cao nhu cầu bộc lộ cá tính của mình quavăn chương ngày càng mạnh mẽ Giọng điệu là yếu tố cơ bản làm nên cái tôi rõ rệtcủa người nghệ sĩ, Nó được biểu hiện bằng những cảm thụ đời sống khác nhauphát triển phong phú trên tinh thần dân chủ hóa Bên cạnh giọng tự tin, tự hào xuấthiện giọng hoài nghi theo kiểu “luôn luôn có sự nhận thức lại, đánh giá lại mọi thứ”(M Bakhtin)

Ở giai đoạn này, ý thức cá nhân lên ngôi, cái công thức, nhàm tẻ, đơn điệu bịchế giễu, bị coi là thiếu thẩm mỹ Chính vì thế rất dễ nhận ra giọng chế giễu dànhcho những gì phi cá tính như: “Chúng mình không biết hôn một cách chuyênnghiệp Chúng ta chẳng có gì giống thế, nếu cần nói về em, tôi luôn chỉ biết em

không như thế nào (Phạm Thị Hoài - Man Nương) Bên cạnh đó, còn có giọng hoài nghi chứa đựng nỗi đau nhân bản và niềm khao khát cái đẹp như trong Heo may gió lộng của Ma Văn Kháng, Con gái thủy thần của Nguyễn Huy Thiệp,…

Như thể bổ sung cho giọng điệu hoài nghi là giọng chất vấn đay đả Giọngnày thường đi với lối hành văn nửa nghiêm túc nửa đùa cợt mỉa mai, nhấn mạnhvào phần định ngữ mở rộng hay mệnh đề phụ của câu, hoặc đi với những so sánhliên tưởng tạt ngang có tính cường điệu hay cực tả Có thể thấy điều đó trong các

tác phẩm Đất xóm chùa của Đoàn Lê, Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn

Kháng, Mặt khác, hứng thú nghiên cứu đời sống và trải nghiệm cá nhân cùng tháiđộ tự tin về mình là giọng điệu từng trải, lọc lõi Điều này được thể hiện trong nhiều

Trang 28

truyện như Con chó và vụ li hôn của Dạ Ngân, Cát bụi chân ai của Tô Hoài, Phở của Nguyễn Tuân,

Nhìn chung, với sự đổi mới trong giọng điệu, các nhà văn đương đại đã tạo rabước vận động, chuyển mình cho văn xuôi phát triển Đồng thời, với những sáng tạotrên, nó đã góp phần khẳng định cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

Tóm lại, những đổi mới trong cấu trúc thế giới nghệ thuật văn xuôi đươngđại là một bước chuyển mạnh mẽ của văn học Việt Nam Văn xuôi đương đại đãvượt qua những quan niệm nghệ thuật truyền thống để bước đến những cách tânmới lạ, độc đáo, táo bạo về tư duy cũng như phương thức nghệ thuật thể hiện Quasự tìm hiểu trên, có thể khẳng định, văn xuôi đương đại là một cuộc cách tân nghệthuật đưa văn học lên một tầm cao mới Hơn thế nữa, sự cách tân trong cấu trúc thếgiới nghệ thuật văn xuôi đương đại còn thể hiện đặc điểm tư duy nghệ thuật, tàinăng cũng như cá tính của các nhà văn theo các khuynh hướng văn học khác nhau

Trang 29

1.1 Người trần thuật không đáng tin

Người trần thuật là một dạng hình tượng do tác giả hư cấu, sáng tạo nên, làngười đại diện phát ngôn cho tác giả trong tác phẩm tự sự Trong tác phẩm tự sự,người trần thuật là yếu tố giữ vai trò trung tâm trong số các yếu tố trong cấu trúcvăn bản Người kể chuyện chính là cây cầu nối dẫn dắt người đọc đến với tác phẩm,vì vậy giữa người kể chuyện với người đọc bao giờ cũng có những mối quan hệnhất định Nếu trong văn học trước đây, chúng ta thường thấy giữa người kể chuyệnvà người đọc có mối quan hệ một chiều thì trong văn xuôi đương đại, người kểchuyện có vị trí ngang bằng với độc giả, cả hai bình đẳng với nhau cả về sự hiểubiết, độ từng trải Quan hệ giữa người kể chuyện và người đọc là quan hệ hai chiều,tương tác Người kể chuyện không coi nhiệm vụ chính là dạy dỗ, bảo ban ngườiđọc, anh ta chỉ thay người đọc chọn lấy một trong nhiều cách có thể đưa ra để giảiquyết câu chuyện Trong kiểu quan hệ này, việc người đọc có ý kiến khác, thậm chí

Trang 30

trái ngược với người kể chuyện là điều đã được tác giả tiên liệu từ trước Người kểchuyện chỉ là người gợi mở để người đọc tham gia vào cuộc đối thoại, vì vậy, ngườiđọc có thể nói lên tiếng nói của mình, dù đó là tiếng nói đồng tình hay phản đối.Nếu trong quan hệ một chiều giữa người kể chuyện và độc giả của truyện ngắntruyền thống, người kể chuyện luôn phải tạo ra được một thứ lực hấp dẫn lôi cuốnngười đọc theo sự khám phá, và cách đánh giá của mình để cuối cùng họ bị thuyếtphục, đi tới một sự nhất trí hoàn toàn với mình thì ở kiểu quan hệ hai chiều của vănxuôi đương đại, người kể chuyện luôn gợi mở ra những vấn đề trong cuộc sống, đòihỏi người đọc, bằng tất cả hiểu biết, kinh nghiệm, sự từng trải của mình đưa ra mộtcách đánh giá riêng, một cách giải quyết riêng đối với những vấn đề đó Chính kiểuquan hệ này dẫn đến những thay đổi quan trọng trong điểm nhìn trần thuật, tronggiọng điệu của người kể chuyện và cả trong sự xác tín của lời người kể chuyện, Tất cả những điểm khác biệt đó tạo ra một hình tượng người kể chuyện độc đáo,mới mẻ, khác lạ trong văn xuôi đương đại.

Thông thường, với tư cách giữ vai trò “môi giới” giữa câu chuyện với độc

giả, người kể chuyện phải là người nắm rõ câu chuyện hơn ai hết Truyện ngắn Một bữa no của Nam Cao kể về một bà lão bị đói khát hành hạ lâu ngày Suy nghĩ, tính

toán mãi, cùng đường bà quyết định tìm đến nhà bà phó Thụ - nơi đứa cháu đang ởđợ Sau khi được ăn một bữa no, trở về nhà, bà đã bội thực mà chết trong vật vã,

đau đớn Bà lão loà trong truyện ngắn Bà lão loà của Vũ Trọng Phụng, sau khi bị

vợ chồng đứa cháu họ cố tình bỏ quên ngoài đường đê trong cơn mưa giông đã bịgió thổi bay xuống ruộng, thân xác bà cuối cùng trở thành mồi cho lũ quạ Sở dĩ, cókết cục bi thảm này là vì đã từ lâu bà lão lòa trở thành món nợ đè nặng thêm đôi vaimòn yếu của hai vợ chồng bác đánh giậm Trong những câu chuyện như thế, ngườiđọc có thể biết rất rõ về diễn biến cũng như kết thúc của câu chuyện Song, trongnhiều tác phẩm văn xuôi đương đại, điều này lại không xảy ra Người đọc khôngbiết được kết thúc câu chuyện, thậm chí có khi chính người kể chuyện cũng khôngbiết câu chuyện cuối cùng được kết thúc như thế nào Vì vậy, những gì anh ta kể cókhi không chiếm được sự tin cậy hoàn toàn từ phía người đọc Người trần thuật

Trang 31

trong các tác phẩm văn học đương đại đã lái tác phẩm theo nhiều hướng khác nhaubởi lối kể đầy hồ nghi, không đáng tin Khảo sát các văn bản văn xuôi sau năm

1986, chúng ta thấy xuất hiện hàng loạt hình tượng người trần thuật không đáng tinvới nhiều dạng thức khác nhau: hàm hồ về nhận thức, bất trắc về tư liệu, sự tráiquan điểm với khát vọng của tác giả, với lí tưởng cả bạn đọc Hình tượng người trầnthuật không đáng tin dẫn đến bất khả tín của hiện thực Ở đây, sự hàm hồ chồngchéo, hỗn độn của cái biểu đạt và cái được biểu đạt mất dạng Bản gốc hiện thựckhông còn Văn bản chỉ còn là bản quy ước về hiện thực hay chính xác chỉ hơn làmột diễn ngôn về hiện thực Kiểu hình tượng người trần thuật không đáng tin trênthực tế đã phá hủy phần lớn các quan niệm về đời sống và văn học theo cách hiểutruyền thống Hình tượng người trần thuật không đáng tin được thể hiện phong phútrong nhiều tác phẩm của nhiều nhà văn đương đại như Nguyễn Huy Thiệp, NguyễnBình Phương, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Bảo Ninh,…

Khảo sát truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, ta có thể nhận thấy tính hệ thống

của sự sáng tạo hình tượng này Trong Vàng lửa, ngay khi bắt đầu truyện, tác giả đã

nói đến việc ông Quách Ngọc Minh cho xem tư liệu, “Tôi (tác giả) lên Đà Bắc thămgia đình ông Minh rồi về Hà Nội mới viết truyện Khi viết lại, “tự ý thay đổi một vài chitiết phụ và sắp xếp, chỉnh lý lại các tư liệu để hợp với việc kể chuyện” [30, tr 149].Ngay đầu câu chuyện, người trần thuật đã hé mở cho bạn đọc tính chân thật của cácchi tiết được kể Điều này cho thấy sự sáng tạo của Nguyễn Huy Thiệp và đồng thờikhơi dậy ở độc giả những tò mò và suy nghĩ mới lạ Người kể chuyện tiếp tục đưa

ra hàng loạt những chi tiết ẩn chứa tính hàm hồ Ở sự kiện quan trọng: chuyến đàovàng năm 1814, người kể chuyện Phăng lại “không để lại tư liệu nào về chuyến tìm vàng

đi này” [30, tr 153], “hồi ký của người Bồ Đào Nha không viết gì thêm” [30, tr 154].Tiếp đến, “tôi, người viết truyện này đã cất công đi tìm các thư tịch cổ và hỏi hannhiều bậc bô lão” và kết quả là “không có tài liệu gì và cũng không ai biết gì vềthung lũng Quạ và chuyện của người châu Âu thời Gia Long Mọi cố gắng của tôitrong nhiều năm nay vô hiệu” [30, tr 154] Hoá ra, người kể chuyện không phải làngười chứng kiến câu chuyện, cũng không phải người biết rõ về nó Anh ta chỉ làm

Trang 32

nhiệm vụ thu thập những tư liệu còn sót lại từ một quyển nhật kí của một người xalạ Cuối cùng, vì không biết câu chuyện kết thúc như thế nào, người kể chuyện đànhđưa ra ba kết thúc dự đoán khác nhau để người đọc dựa vào đó mà đưa ra nhữngphán đoán của riêng mình Với mỗi phán đoán, người đọc có thể hoàn chỉnh câuchuyện theo một cách riêng.

Trong Phẩm tiết, câu chuyện bắt đầu bằng việc ‘tôi”, tác giả lên Đà Bắc vì

việc tìm ra ngôi mộ cổ “Ông Quách Ngọc Minh ngờ rằng ngôi mộ này là của bàNgô Thị Vinh Hoa sống cách đây gần hai trăm năm Truyền thuyết người Mườngvùng này kể rằng bà đã lập ra dòng họ Quách” [30, tr 157] “Con gái ông QuáchNgọc Minh là Quách Thị Trình hỏi tôi có biết gì về người phụ nữ nằm trong ngôimộ hay không? Tôi băn khoăn quá Phải là người mộng mơ và nghiêm khắc mớihiểu rằng biết hoặc không biết, đều là những ước lệ mơ hồ có tính lịch sử và hạnchế” [30, tr 158] Câu chuyện kể về người phụ nữ năm trong ngôi mộ ấy Một lốimở truyện khá độc đáo tạo ra sự hoài nghi trong độc giả bởi sự thiếu lôgic trong cáctình tiết Chính vì vậy, độc giả phải dùng lí trí để đọc

Cùng lấy cảm hứng từ những nguyên mẫu trong lịch sử, truyện ngắn Mưa Nhã Nam kể về một đoạn đời của vị anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám Nguyễn

Huy Thiệp mở đề bằng lối trần thuật lấp lửng: “Tôi không chắc ông Hoàng HoaThám, tức Đề Thám, tức Hàm xám Yên Thế trong lịch sử có giống ông Đề Thámmà tôi kể không? Còn ông Đề Thám (tôi biết rõ ông ta): ông là một anh hùng, cũnglà một người nhu nhược” [30, tr 184] Nguyễn Huy Thiệp thường kể về nhữngnhân vật của lịch sử, song ông không xây đài vinh quang cho họ hay kể với thái độthành kính mà ông đưa họ trở về với con người thường với những tính cách rất “conngười” Dường như nhà văn đã cho bạn đọc thấy những phần khuất lấp bên trongnhững vị anh hùng bằng phương thức xây dựng hình tượng nghệ thuật của văn học.Điều này được tạo nên rất tự nhiên qua cách kể đầy bất trắc về tư liệu của người trầnthuật Với cách tạo ra sự hàm hồ ngay từ cách mở truyện, tác giả đã nhắc nhở bạn đọcphải có một sự suy lí và suy ngẫm để lý giải những điều ẩn dấu trong lối kể như vậy

Cao Kim Lan, tác giả của bài viết Lịch sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp và

Tiêu đề	Tính bất khả tín và hàm hồ trong văn xuôi đương đại
Trường học	Trường Đại Học
Thể loại	khóa luận

Định dạng
Số trang	64
Dung lượng	369,5 KB