tóm tắt giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên việt nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Vì thế, việc phát huy các giá trị truyền thống, đặc biệt là giá trị đạo đức, nhằm xây dựng lối sống mới con người Việt Nam nói chung, sinh viên nói riêng trong điều kiện hiện nay là một

NGUYỄN THỊ THANH HÀ

GI¸ TRÞ §¹O §øC TRUYÒN THèNG D¢N TéC

VíI VIÖC X¢Y DùNG LèI SèNG MíI CHO SINH VI£N VIÖT NAM TRONG BèI C¶NH TOµN CÇU HãA HIÖN NAY

Chuyên ngành : CNDVBC & CNDVLS

tãm t¾t LuËn ¸n tiÕn sÜ triÕt häc

Hµ Néi - 2014

tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS,TS NGUYỄN THẾ KIỆT

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2014

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

1.1 Tính c ấp thiết của đề tài nghiên cứu

Mỗi con người phải biết quá khứ của mình, mỗi dân tộc phải biết lịch sửcủa mình, một dân tộc mà đánh mất quá khứ thì cũng là đánh mất chính bảnthân mình Trong các truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, nổi bật lên

là đạo đức truyền thống Nó là dòng chảy liên tục nảy sinh, tồn tại, phát triển

trong suốt tiến trình dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước của cha ông ta

Đây là cơ chế tích lũy, lưu truyền chắt lọc, chuyển giao tiếp nối từ thế hệ này

qua thế hệ khác, từ đời này qua đời khác, hình thái kinh tế - xã hội này quahình thái kinh tế - xã hội khác Vì thế, việc phát huy các giá trị truyền thống,

đặc biệt là giá trị đạo đức, nhằm xây dựng lối sống mới con người Việt Nam

nói chung, sinh viên nói riêng trong điều kiện hiện nay là một trong những yêucầu bức thiết của sự nghiệp đổi mới, hiện đại hóa đất nước Văn kiện Đại hội Xcủa Đảng khẳng định: Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con ngườiViệt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời kỳ côngnghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế Bồi dưỡng các giá trị vănhoá trong thanh niên, học sinh, sinh viên; đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống,năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam Sinh viên làlực lượng đông đảo, là những người có tri thức, năng động nhạy bén trong tiếp thucái mới và trong mọi hoạt động xã hội

Ở đây, giá trị đạo đức truyền thống dân tộc là yếu tố tạo nên bản sắc vănhóa của dân tộc Trong quá trình phát triển của xã hội, các giá trị đạo đức còn

là yếu tố nội sinh, có tác dụng thúc đẩy quá trình vận động và phát triển nền vănhóa, một yếu tố không thể thiếu trong xây dựng lối sống của mỗi con người, trong

đó có thanh niên - sinh viên

Mối quan hệ giữa giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với xây dựng lốisống là điều không ai nghi ngờ Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường,toàn cầu hóa hiện nay, giá trị đạo đức truyền thống có vai trò như thế nào trongxây dựng lối sống cho sinh viên Việt Nam, nó cản trở hay là động lực, là cơ sở

định hướng cho xây dựng lối sống? Và nội dung, yêu cầu phát huy giá trị đạođức truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho sinh viên là gì, và đòi

hỏi phương hướng với những giải pháp gì để phát huy giá trị đạo đức truyềnthống trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên

Cho nên, để xây dựng lối sống hiện nay, chúng ta không ngừng nâng caonhận thức của toàn xã hội nói chung và của sinh viên nói riêng về vai trò, tầmquan trọng của giá trị đạo đức truyền thống, phát huy các giá trị đó trong việcxây dựng lối sống mới cho sinh viên Từ đây, nẩy sinh nhiều vấn đề đặt ra, làmsao định hướng đúng đạo đức cho sinh viên trong điều kiện hiện nay - khi mà

các giá trị đạo đức truyền thống đang có những biến đổi, làm thế nào để sinh

viên có một tình cảm thực sự, một thái độ đúng đắn và một niềm tin vững chắckhi thực hiện các hệ chuẩn giá trị xã hội để họ xây dựng lối sống mới của

mình Và, chính các giá trị đạo đức truyền thống có vai trò quan trọng tạo nênđặc trưng lối sống của người Việt Nam nói chung và của sinh viên nói riêng

Vấn đề xây dựng lối sống mới cho sinh viên hiện nay cũng đang đặt ra những

thách thức mới Hiện tượng suy thoái đạo đức, lối sống trong xã hội và trongsinh viên đã và đang diễn ra phức tạp Những biểu hiện của nó ngày càng rõnét hơn đến mức không thể không quan tâm Lối sống thực dụng, cá nhân, vị

kỷ trong thanh niên sinh viên có xu hướng gia tăng, gây nhức nhối đời sống xã

hội Tại Đại hội X, Đảng ta đã nhấn mạnh: “Tình trạng suy thoái, xuống cấp về

đạo đức, lối sống, sự gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm đáng lo ngại, nhất là

trong giới trẻ”

Vì thế, có thể thấy tầm quan trọng hàng đầu của sự nghiệp “trồngngười” trong sinh viên hiện nay Việc phát huy các giá trị đạo đức truyềnthống vô cùng quan trọng và là cơ sở để sinh viên xây dựng lối sống mới, gắnliền với việc xây dựng người sinh viên toàn diện, hiện đại Cho nên, việcnghiên cứu vai trò của các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xâydựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay là việc làm cần thiết vàcấp bách Xuất phát từ căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài “Giá trị đạo đức truy ền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong b ối cảnh toàn cầu hóa hiện nay” làm luận án tiến sĩ Triết học.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu tổng quát

Làm rõ tầm quan trọng, thực trạng việc phát huy các giá trị đạo đức

truyền thống dân tộc trong việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Từ đó, đềxuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá trị đạo đứctruyền thống đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trongbối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Làm rõ khái niệm lối sống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới chosinh viên

- Làm rõ giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và tầm quan trọng của nó

đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn

cầu hóa hiện nay

- Phân tích, đánh giá thực trạng phát huy giá trị đạo đức truyền thống dântộc đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh

toàn cầu hóa hiện nay và những vấn đề đặt ra

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy giá

trị đạo đức truyền thống dân tộc đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh

viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề xây dựng lối sống mới cho sinh

viên hiện nay là vấn đề lớn và bao gồm nhiều phương diện khác nhau Trongkhuôn khổ đề tài này, luận án chỉ tập trung vào giá trị đạo đức truyền thốngdân tộc và phát huy vai trò của nó trong việc xây dựng lối sống mới cho sinhviên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ nghiên cứu trong phạm vi là sinh

viên đang học trong các trường đại học Số liệu khảo sát chủ yếu là ở Hà Nội

và thành phố Hồ Chí Minh Đề tài chỉ khảo sát thời gian từ 1986 cho đến nay

2 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận án chủ yếu dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng Sản Việt Nam về đạo đức,giá trị đạo đức truyền thống, lối sống thanh niên, sinh viên, ngoài ra luận áncòn dựa vào những thành tựu khoa học của các công trình nghiên cứu trong vàngoài nước liên quan tới nội dung được đề cập trong luận án

- Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp: lịch sử và lôgíc, phân tích

và tổng hợp, so sánh, đối chiếu, phương pháp điều tra xã hội học nhằm thực

hiện mục tiêu mà luận án đã đặt ra

3 Đóng góp mới của luận án

- Luận án góp phần làm rõ khái niệm lối sống, lối sống của sinh viên, xâydựng lối sống sinh viên

- Luận án góp phần xác định rõ tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyềnthống với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh

toàn cầu hóa hiện nay

- Luận án làm rõ thực trạng phát huy giá trị đạo đức truyền thống trongviệc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm phát huy tốt

các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng lối sống mới cho sinh

viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

4 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án góp phần làm sáng tỏ tầm quan trọng và đưa ra một số giải pháp

cụ thể nhằm phát huy các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựng lối

sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các tổ chức, đoàn thể,

cá nhân trực tiếp làm công tác giáo dục sinh viên và hoạt động phong trào của

sinh viên

- Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong công tác nghiên cứu,

giảng dạy trong các trường và học viện

5 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội

dung luận án gồm 4 chương 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐẾN LỐI SỐNG; LỐI SỐNG SINH

VIÊN VÀ ĐẶC ĐIỂM LỐI SỐNG MỚI CỦA SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

Ở nước ta vào những năm 80 của thế kỷ trước đã xuất hiện những công

trình trình bày những vấn đề có tính lý luận về lối sống như “Bàn về lối sống

và nếp sống xã hội chủ nghĩa” của tập thể tác giả, Trần Độ (chủ biên), xuất

bản năm 1985 Tác giả Tương Lai đã đề cập tới mối quan hệ giữa đạo đức và

lối sống của con người trong công trình “Chủ động và tích cực xây dựng đạo

đức mới”, (1983), tác giả đã nhấn mạnh: “đạo đức mới của chúng ta phải được

biểu hiện ra trong lối sống của những người lao động”

Những năm 90 của thế kỷ XX, trong thời kỳ đổi mới, những thay đổi sâusắc về kinh tế, xã hội diễn ra trên đất nước đã có nhiều công trình nghiên cứulối sống, bước đầu mô tả được bức tranh sinh động về thực trạng lối sống củathanh niên, sinh viên và đề ra những giải pháp giáo dục lối sống mới cho họ.Chẳng hạn tác giả Đỗ Long đã đề cập vấn đề mối quan hệ giữa lối sống và việc

hình thành nhân cách cho thanh niên với công trình: “Lối sống và nhân cách của thanh niên” (1996) Viện nghiên cứu phát triển giáo dục (Bộ Giáo dục & Đào tạo) có nghiên cứu đề tài “Đặc điểm lối sống sinh viên hiện nay và những phương hướng, biện pháp giáo dục” (1995), mã số B94-38-32 do Mạc Văn

Trang làm chủ nhiệm Công trình này đã xác định khái niệm lối sống sinh viên

và nêu ra một hệ thống những đặc điểm chủ yếu của lối sống sinh viên được

biểu hiện qua định hướng giá trị, trong các hoạt động cụ thể, trong hành vi giaotiếp ứng xử và trong sinh hoạt cá nhân

Thanh Lê (chủ biên) “Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hóa”

(2001), công trình đã đi sâu nghiên cứu khái niệm “lối sống” với nghĩa là mộthình thái kinh tế - xã hội Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vấn đề lối sống đang là

“điểm nóng”, phải chứng minh được những ưu thế nổi bật của “lối sống xã hộichủ nghĩa” Điều này hoàn toàn phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam trong giaiđoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nguyễn Viết Chức (chủ biên) công trình

“Xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội

trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” (2001), công

trình đã đề cập đến tầm quan trọng và cần thiết của việc xây dựng tư tưởng,

đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội

Công trình “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”

(2001) do Huỳnh Khái Vinh (chủ biên) đã cho thấy rõ: lối sống, đạo đức vàchuẩn giá trị xã hội là những yếu tố cơ bản trong đời sống xã hội của mỗi conngười Trong đó, đạo đức về cơ bản đóng vai trò là lẽ sống; còn lối sống mà

hạt nhân là các khuôn mẫu ứng xử và thể chế xã hội mang biểu trưng văn hóađiển hình và đóng vai trò định hình, định tính văn hóa và con người Tác giả

Hà Nhật Thăng có bàn về đạo đức lối sống của thanh niên sinh viên trong bài

“Thực trạng đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của thanh niên, sinh viên” đăng trên tạp chí Giáo dục (3), (2002); Nguyễn Văn Huyên có bàn về “Lối

sống người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hóa” (2003).

Từ bình diện xem xét bản sắc văn hóa dân tộc, PGS,TS Lê Như Hoa đã đềcập đến vấn đề nếp sống, lối sống, lối sống đô thị trong giai đoạn hiện nay

Những vấn đề này tác giả đề cập trong quyển “Bản sắc dân tộc trong lối sống

hiện đại” (Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội 2003) Tác giả

Nguyễn Thị Hằng nghiên cứu “Tìm hiểu lối sống của sinh viên thành phố Hồ

Chí Minh qua việc sử dụng thời gian rỗi”, Luận văn thạc sĩ Triết học, (2004).

Công trình gần đây nghiên cứu “Đặc điểm tư duy và lối sống của con

người Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn” (2011) của tập

thể tác giả và tác giả Nguyễn Ngọc Hà (chủ biên) Đề tài đã cho thấy tư duy vàlối sống có ảnh hưởng quan trọng đến hoạt động của con người và qua đó ảnhhưởng đến sự phát triển kinh tế, xã hội Trong bài viết của GS, TS Trần Văn

Bính với “Xây dựng văn hóa đạo đức và lối sống văn hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường và hội nhập quốc tế” (Lý luận chính trị - số 7/2013).

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐỀ CẬP ĐẾN GIÁ TRỊ, GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG, GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM SỰ TÁC

ĐỘNG TOÀN CẦU HÓA ĐẾN VIỆC PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN

THỐNG VIỆT NAM

Nhiều nhà khoa học nước ta đã đi sâu nghiên cứu nhằm xác định các giá trịtinh thần truyền thống dân tộc làm cơ sở cho việc xây dựng đời sống văn hóa vàcon người Việt Nam trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa Một số công

trình tiêu biểu như “Tìm hiểu tính cách dân tộc” của GS Nguyễn Hồng Phong,

(Nxb Khoa học, Hà Nội, 1963); “Đạo đức mới” do GS Vũ Khiêu chủ biên, (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1974); “Chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới”

của Tương Lai, (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1983); “Giá trị tinh thần truyền thống của

dân tộc Việt Nam” của GS Trần Văn Giàu, (Nxb Khoa học xã hội, 1980).

Ngoài ra còn phải kể đến một số công trình nghiên cứu riêng về đạo đức

như: “Nguyên lý đạo đức cộng sản” của A.Sixkin, (Nxb Sự thật, Hà Nội,

1961), trong đó tác giả khẳng định lại quan điểm mácxít về nguồn gốc của đạo

đức, rằng đạo đức là một hình thái ý thức xã hội và nói đến đạo đức là nói đến

những lề thói và tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa người với người

trong quan hệ với nhau hàng ngày; “Đạo đức học”, tập 1 và 2 của tác giả

G.Bandzeladze, (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1985) đã phân tích và luận giải về vai

trò của đạo đức, làm sáng tỏ nhiều hiện tượng đạo đức xã hội cũng như mối

quan hệ giữa đạo đức với “tính người” của con người

Về giá trị truyền thống nói chung, giá trị đạo đức truyền thống nói riêng

cũng có nhiều công trình khoa học của nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu Khẳng

đinh vai trò của giá trị đạo đức truyền thống, sự cần thiết phải bảo vệ, giữ gìn,

kế thừa và phát huy chúng trong quá trình xây dựng xã hội mới Công trình

“Về giá trị văn hóa tinh thần Việt Nam” (tập thể tác giả gồm 2 tập, Nxb Thông

tin Lý luận, Hà Nội, 1983) và “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt

Nam” của GS Trần Văn Giàu, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh (tái bản 1993) đã

phân tích một cách sâu sắc về các giá trị tinh thần truyền thống của người Việt

Nam Nguyễn Ngọc Long (1987), “Quán triệt mối quan hệ biện chứng giữa

kinh tế và đạo đức trong việc đổi mới tư duy” được đề cập đến trong tạp chí

Nghiên cứu lý luận (1-2); “Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt

Nam trong điều kiện kinh tế thị trường” do Thái Duy Tuyên chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994; “Giá trị - định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị” do Nguyễn Quang Uẩn chủ biên, tháng 4, 1995.

Công cuộc đổi mới toàn diện đất nước làm nảy sinh nhiều vấn đề trong xãhội mới, vấn đề đạo đức vì thế cũng phải được nghiên cứu trong điều kiện kinh

tế thị trường với những tác động đa chiều, đan xen của nó Đáp ứng yêu cầu

này, đã có công trình “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý ở nước ta hiện

nay” (1999), do PGS.TS Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) cùng với nhiều tác giả

như: PGS.TS Nguyễn Thế Kiệt, PGS.TS Nguyễn Tĩnh Gia, GS Trần PhúcThăng, PGS.TS Trần Hậu Kiêm, PGS.TS Trần Thành, PGS.TS Trần VănPhòng Trong đó, các tác giả đã gợi mở một số vấn đề đạo đức mới, luận giải

sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong cơ chế thị trường, từ đó, đề xuất

phương hướng, giải pháp hình thành thang giá trị đạo đức mới, xây dựng đạođức mới cho cán bộ quản lý trong nền KTTT định hướng XHCN

GS,TS Nguyễn Trọng Chuẩn và PGS,TS Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ

biên) công trình: “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu

hóa” (2002), gồm các bài viết đề cập đến giá trị truyền thống Việt Nam và

những vấn đề đặt ra trong xu thế toàn cầu hóa; giữ gìn và phát huy bản sắc văn

hóa Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa Cùng với những vấn đề này còn có

những công trình như “Giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức của

toàn cầu hóa” (2002) của GS,TS Đỗ Huy Và bài viết “Hội nhập quốc tế: Cơ

hội và thách thức đối với giá trị truyền thống trong điều kiện toàn cầu hóa hiện

nay” của GS,TS Nguyễn Trọng Chuẩn (2004) Các công trình của GS Trần Đình Hượu với “Đến hiện đại từ truyền thống” do chương trình khoa học -

công nghệ cấp nhà nước KX - 07 xuất bản

Bàn về đạo đức, giá trị đạo đức còn có những bài viết như “Giá trị đạo đức

truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh

tế thị trường” của Trần Nguyên Việt (Tạp chí Triết học, số 5, 2002); “Từ “cái thiện” truyền thống đến “cái thiện” trong cơ chế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của GS Nguyễn Hùng Hậu (Tạp chí Triết học, số 8, 2002); “Tiêu chuẩn

đạo đức của người cán bộ lãnh đạo chính trị hiện nay” của PGS.TS Trần Văn Phòng (Tạp chí Lý luận chính trị, số 5, 2003) “Phát huy truyền thống yêu nước

Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, Nguyễn Thị Nga (Tạp chí Cộng sản số 1,

2006); tác giả Mai Thị Quý với bài viết “Tác động của toàn cầu hóa đến truyền

thống cần cù, tiết kiệm của dân tộc Việt Nam” (Triết học, số 5/2007).

PGS,TS Nguyễn Thế Kiệt (2006) đã đề cập đến một số giá trị đạo đức

truyền thống qua bài viết: “Một số giá trị đạo đức Việt Nam: Từ truyền thống

đến Hồ Chí Minh” (Tạp chí Lý luận chính trị, số 7, 2006) Với công trình

“Mấy vấn đề về đạo đức học mácxít và xây dựng đạo đức trong điều kiện kinh

tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” (2012), trong đó tác giả đã làm rõ sự biến

đổi thang giá trị đạo đức dưới tác động của kinh tế thị trường ở Việt Nam, vì

thế cần phải có những giải pháp mang tính định hướng nhằm xây dựng đạo đứcmới gắn liền với việc đấu tranh chống lại sự thoái hóa biến chất về đạo đức, lốisống hiện nay

1.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ, THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VỚI VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

Các nhà khoa học đã nghiên cứu và cho ra đời nhiều công trình có giá trị

lý luận và thực tiễn cao Nguyễn Khắc Vinh với bài viết “Xây dựng đạo đức lối

sống và chuẩn giá trị xã hội để phát triển toàn diện con người” (Tạp chí Thông

tin lý luận, số 3, 1999); Đó là luận án tiến sỹ triết học của Trần Sỹ Phán với đề

tài: “Giáo dục đạo đức với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên ViệtNam trong giai đoạn hiện nay”, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1999;

“Lý tưởng đạo đức và việc giáo dục lý tưởng đạo đức cho thanh niên trong điều kiện hiện nay” của Đoàn Văn Khiêm (Tạp chí Triết học, số 2, 2001);

Tác giả Võ Minh Tuấn phân tích những biểu hiện về mặt đạo đức sinh

viên dưới tác động toàn cầu hóa qua bài “Tác động toàn cầu hóa đến đạo đức

sinh viên hiện nay” (2004), (Tạp chí Triết học, số 4-155) Đặng Quang Thành

trong Luận án tiến sĩ Triết học nghiên cứu: “Xây dựng lối sống có văn hóa của

thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng

xã hội chủ nghĩa”(2005) “Xây dựng nếp sống văn hóa của sinh viên trên địa bàn thủ đô Hà Nội trong giai đoạn hiện nay” (2005) , Luận văn thạc sĩ Triết

học của Lê Cao Thắng

Tác giả Võ Văn Thắng với bài viết “Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện

nay (từ góc độ văn hoá truyền thống dân tộc)”, Nxb Văn hoá thông tin và Viện

văn hoá, Hà Nội 2006 Trong giai đoạn toàn cầu hoá, tác giả Nguyễn ThịHuyền (2007) có nói về nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống con người Việt

Nam qua bài viết “Toàn cầu hoá và nguy cơ suy thoái đạo đức, lối sống con

người Việt Nam hiện nay”, (Tạp chí Triết học).

1.4 CÁC CÔNG TRÌNH ĐỀ XUẤT PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP, KẾ THỪA VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CON NGƯỜI VIỆT NAM, TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CHO SINH VIÊN VIỆT NAM NÓI CHUNG, TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA NÓI RIÊNG

Lưu Thu Thủy (2000), với bài trong kỷ yếu Hội thảo quốc gia bàn về “Thực trạng và giải pháp giáo dục đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống cho học sinh,

sinh viên Việt Nam” Trên cơ sở thực trạng đạo đức, tư tưởng, lối sống của thanh

niên, sinh viên đã đưa ra những giải pháp thiết thực nhằm giáo dục, kế thừa và

phát huy giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống dân tộc cho sinh viên

Tháng 8 năm 2004, Viện Khoa học xã hội Việt Nam công bố kết quả

nghiên cứu đề tài: “Đạo đức xã hội ở nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp”

do GS.VS Nguyễn Duy Quí làm chủ nhiệm với sự tham gia của các nhà khoa

học có uy tín lớn như: GS Nguyễn Đức Bình, GS Vũ Khiêu, GS Nguyễn Trọng

Chuẩn, GS Hoàng Chí Bảo, PGS,TS Nguyễn Văn Phúc Trên cơ sở phân tích,

mổ xẻ hiện thực cuộc sống trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa, các nhà khoa học đã chỉ ra nguyên nhân suy thoái đạo đức trong

xã hội và đề xuất phương hướng, giải pháp xây dựng đạo đức xã hội

Các tác giả tiếp cận khái niệm lối sống như là một phạm trù đạo đức học

trong quyển “Về giáo dục đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên hiện nay

- Thực trạng và giải pháp”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; Võ Văn

Thắng có đưa ra một số giải pháp trong xây dựng lối sống hiện nay, thông quaviệc nâng cao nhận thức của sinh viên về vai trò của giá trị văn hóa truyền

thống với bài viết “Nâng cao nhận thức của sinh viên về vai trò của giá trị văn

hóa truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống hiện nay”, (Tạp chí Giáo

dục, số 234, 2010)

1.5 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỂ LUẬN ÁN TIẾP TỤC GIẢI QUYẾT

Một là, các công trình bàn về đạo đức, giá trị đạo đức truyền thống, lối

sống sinh viên được thể hiện chủ yếu dưới dạng bài báo khoa học hay đề tàikhoa học nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới

góc độ triết học về giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối

sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Những công trình nghiên cứu trong giai đoạn vừa qua cũng chỉ chủ yếu

mô tả được một bức tranh chung về lối sống, lối sống sinh viên với các mặtbiểu hiện còn dàn đều, chưa làm nổi bật và đi sâu vào yếu tố nào là cơ bản,quyết định nhất, đặc trưng cho lối sống sinh viên và chưa xem xét mối liên kết,

tác động qua lại giữa các yếu tố đó và các yếu tố liên quan

Vấn đề đặt ra cho luận án là tiếp tục kế thừa, bổ sung, làm sâu sắc hơnkhái niệm lối sống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới cho sinh viên; xác

định rõ tầm quan trọng của giá trị đạo đức truyền thống trong việc xây dựng lối

sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Hai là, trong các công trình đã công bố, các tác giả đã cố gắng phân tích,

làm rõ thực trạng lối sống sinh viên nhưng không nhiều và còn mờ nhạt Ở

đây, các tác giả chủ yếu bàn về thực trạng lối sống con người Việt Nam.Nhưng chưa có công trình nào luận chứng một cách toàn diện, hệ thống với đốitượng cụ thể dưới góc độ triết học về thực trạng phát huy giá trị đạo đức truyền

thống trong xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàncầu hóa hiện nay

Ba là, các công trình của các nhà khoa học đã công bố cũng đã đưa ra hệ

thống giải pháp nhằm phát huy giá trị đạo đức truyền thống trong giáo dục đạo

đức cho sinh viên hay trong xây dựng lối sống hiện nay Hệ thống những giảipháp đưa ra sâu sắc và toàn diện, mang tính khả thi, tập trung kế thừa và phát

huy các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay Tuy nhiên, chưa có công trìnhnào tập trung luận chứng toàn diện, mang tính khả thi và tập trung vào đối

tượng mang tính cụ thể đó là đưa ra phương hướng và một số giải pháp chủ

yếu nhằm phát huy tốt các giá trị đạo đức truyền thống đối với việc xây dựnglối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Những công trình trên đã đề cập các vấn đề có liên quan đến đề tài luận

án ở những góc độ khác nhau, cách tiếp cận khác nhau, phương pháp khác

nhau Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống dưới

góc độ triết học vấn đề giá trị đạo đức truyền thống với việc xây dựng lối sống

cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Xuất phát từnhững nội dung trên, luận án đi sâu nghiên cứu dưới góc độ triết học vấn đề:

Giá trị đạo đức truyền thống dân tộc với việc xây dựng lối sống mới cho sinh viên Vi ệt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Chương 2 LỐI SỐNG VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC TRONG VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG

MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH

TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY

2.1 LỐI SỐNG, TẦM QUAN TRỌNG, NỘI DUNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG MỚI CHO SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1.1 Khái niệm lối sống, lối sống mới, xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam hiện nay

2.1.1.1 Khái ni ệm lối sống

“Lối sống” từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành

khoa học như tâm lí học, giáo dục học, đạo đức, triết học, văn hóa học Từ lối

sống trong tiếng Pháp là mode de vie, trong tiếng Anh là mode of life hoặc way

of life, còn trong tiếng Đức là Lebensweise Mặc dù có nhiều tác giả, nhiều tài

liệu đề cập đến khái niệm lối sống, nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định

nghĩa thống nhất về vấn đề này

Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, Mác - Ăngghen viết: không nênnghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sảnxuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức

hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt

động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ.

Như vậy, Mác đã cho thấy, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại của cá

nhân và phương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con người, là

phương thức sinh sống của con người, là mặt cơ bản của lối sống

Tiếp cận lối sống trên phương diện phương thức hoạt động và tổng thểnhững quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của những cá nhân trong một

hình thái kinh tế - xã hội, Rútkêvích cho rằng “Lối sống là một tổng thể, một

hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giaicấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình tháikinh tế - xã hội nhất định”

Trong tiếng Việt, lối sống là một danh từ ghép gồm lối và sống Lối là lềlối, thể thức, kiểu cách, phương thức Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt độngsinh vật và xã hội của con người Trong từ điển tiếng Việt và Hán - Việt cũng

chỉ đề cập khái niệm “lối sống giản dị” làm ví dụ minh họa cho từ “lối” và dẫn

“nếp sống” khi đề cập đến khái niệm “sống”

Khái niệm “lối sống” bắt đầu được đề cập trong Văn kiện Đại hội đại

biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng và tiếp tục được đề cập đến ở các kỳ đạihội tiếp theo Đại hội XI khẳng định: “Tình trạng suy thoái về chính trị, tư

tưởng, đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên và

tình trạng tham nhũng, lãng phí, quan liêu, những tiêu cực và tệ nạn xã hội

chưa được ngăn chặn, đẩy lùi mà còn tiếp tục diễn biến phức tạp…làm giảm

lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước” Sự suy thoái về đạo đứckhông chỉ diễn ra ở một bộ phận cán bộ, đảng viên mà còn diễn ra ở nhiều tầnglớp dân cư, đặc biệt là trong giới trẻ

Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống,

GS Vũ Khiêu trong tác phẩm “Văn hóa Việt Nam, xã hội và con người” đã

định nghĩa: Lối sống là phạm trù xã hội, khái quát toàn bộ hoạt động của các

dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện củamột hình thái kinh tế - xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đờisống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trongsinh hoạt tinh thần và văn hóa

Từ định nghĩa này đã khái quát được những nét đặc trưng cơ bản của lốisống, từ phương diện vật chất của lối sống: phương thức sản xuất vật chất và

hình thái kinh tế - xã hội đến phương diện sinh hoạt tinh thần của lối sống

Xét lối sống gắn liền với hoạt động sống của con người và gắn với mộthình thái kinh tế - xã hội, thì GS Thanh Lê đã định nghĩa: “Lối sống là một hệ

thống những nét căn bản nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, cáctập đoàn xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế -

xã hội nhất định” TS Nguyễn Viết Chức cho rằng: “Lối sống là tổng hòa

những dạng hoạt động sống điển hình và tương đối ổn định của con người

được vận hành theo một bảng giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với cácđiều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định”

Như vậy, trên cơ sở những quan điểm mà các tác giả đưa ra khi định nghĩa

về lối sống, từ đó chúng ta có thể đưa ra một số đặc điểm cơ bản của lối sống:

- Lối sống là tổng hòa những hoạt động sống của con người trong sựthống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định

- Lối sống chịu sự quy định của phương thức sản xuất và điều kiện sống

của xã hội

- Lối sống là sự tổng hòa các mối quan hệ giữa vật chất và tinh thần, cánhân và xã hội, dân tộc và quốc tế

- Lối sống nói chung đều mang tính văn hóa

Vậy lối sống là phương thức sống của con người trong một chế độ xã hội nhất

định được biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống như lao động, sản xuất, hoạt động chính trị, hoạt động văn hóa tinh thần và hoạt động giao tiếp hàng ngày.

Ở những góc độ tiếp cận khác nhau, khái niệm lối sống có liên quan chặt

chẽ với các khái niệm lẽ sống, nếp sống, mức sống

2.1.1.2 Lối sống mới - lối sống xã hội chủ nghĩa, xây dựng lối sống

m ới ở Việt Nam hiện nay

Sự xuất hiện của những quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa đã mở đầu cho

sự hình thành trong thực tế của lối sống xã hội chủ nghĩa Lối sống xã hội chủ

nghĩa là lối sống đáp ứng với những nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội, góp

phần vào việc giải quyết những nhiệm vụ đặt ra; những nét điển hình trong

hành vi của con người đều được đánh giá theo thước đo ấy

Theo GS Thanh Lê: “Lối sống xã hội chủ nghĩa là lối sống trong những

điều kiện đặc thù của hình thái kinh tế - xã hội xã hội chủ nghĩa, gắn vớiphương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa”

Lối sống xã hội chủ nghĩa là sự kết hợp giữa những giá trị truyền thốngtốt đẹp với những giá trị, tư tưởng mới của thời đại, trong mọi hoạt động, hànhvi Lối sống mới, nếp sống mới không chỉ là những biểu hiện đơn thuần về

phương thức sản xuất, về mặt kinh tế, đó còn là sự phản ánh đời sống tinh thầncủa dân tộc, trong văn hóa, trong lối ứng xử

Xây d ựng lối sống mới ở Việt Nam hiện nay

Lối sống mới là phương thức sống của con người thể hiện ở sự lựa chọn các hoạt động và cách thức thực hiện các hoạt động đó mang tính dân tộc,

hiện đại, nhân văn trong quá trình xây dựng CNXH nhằm thực hiện mục tiêu phát triển con người toàn diện trên các lĩnh vực đức, trí, thể, mỹ.

Xây dựng lối sống mới chính là quá trình tác động đến con người nhằm

hình thành và hoàn thiện ở mỗi cá nhân những nguyên tắc, chuẩn mực đúng

đắn trong lối sống phù hợp với yêu cầu quá trình xây dựng đất nước theo địnhhướng XHCN Nhờ đó, mà cá nhân có thể tự điều chỉnh, đánh giá, hướng dẫn

và kiểm soát hành vi lối sống của mình hướng tới các quá trình hiện thực xãhội và con người mang tính dân tộc, hiện đại, nhân văn

Đó là lối sống có tính dân tộc - hiện đại - nhân văn, phải gắn liền với quátrình xây dựng nền văn hóa tiên tiến Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc Ở đây,khi đặt ra nội dung xây dựng lối sống mới cần quán triệt quan điểm lịch sử - cụ

thể, làm sao bảo đảm thống nhất biện chứng giữa trước mắt và lâu dài, giữatruyền thống và hiện đại

Xuất phát từ những yêu cầu trên cần chú ý một số nội dung sau:

Thứ nhất, lối sống mới ở Việt Nam mà chúng ta xây dựng là lối sống có

chuẩn mực đạo đức, lý tưởng cao đẹp, có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thốngtốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại

Thứ hai, xây dựng lối sống mới chính là nhằm thực hiện mục tiêu phát

triển con người toàn diện, có nhân cách phong phú

Thứ ba, xây dựng lối sống mới hiện nay là sống và làm việc theo hiến

pháp và pháp luật

2.1.2 Tầm quan trọng, nội dung xây dựng lối sống mới cho sinh viên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

2.1.2.1 Sinh viên và đặc điểm hoạt động của sinh viên Việt Nam

Sinh viên Việt Nam là những người đang theo học tại các trường Đại

học, cao đẳng của Việt Nam Họ là một tầng lớp xã hội đặc thù, đang trên conđường học tập, rèn luyện và định hình nhân cách, đạo đức, lối sống Mặc dù cótrình độ nhận thức, trình độ khoa học cơ bản, có năng lực tư duy, nhưng ở độ

tuổi còn rất trẻ, độ tuổi từ 18 đến 25 và kinh nghiệm sống chưa nhiều, họ chịusức ép rất lớn từ nhiều hướng khác nhau, dễ bị dao động trong bối cảnh toàncầu hóa hiện nay

Sinh viên, ở cấp độ xã hội, là đại biểu của một nhóm xã hội đặc biệt Ởcấp độ cá nhân, sinh viên là người đang trưởng thành về mặt xã hội, chín muồi vềthể lực, định hình về nhân cách, đang học tập tiếp thu những tri thức, kỹ năng củamột lĩnh vực nghề nghiệp nhất định Đây là thời kỳ sinh viên phát triển tư duytrừu tượng, đặc biệt là sự phát triển thế giới quan, nhân sinh quan, chứa đựng hoàibão vươn tới lý tưởng cao đẹp, phát triển hứng thú nghề nghiệp…

Mặc dù có trình độ nhận thức, trình độ khoa học cơ bản, có năng lực tưduy, nhưng tuổi còn rất trẻ và kinh nghiệm sống chưa nhiều, họ chịu sức ép rấtlớn từ nhiều hướng khác nhau, dễ bị dao động trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện