MỘT SỐ LOẠI HÌNH THỜI TIẾT ĐẶC BIỆT Ở THỪA THIÊN - HUẾ VÀ MỘT SỐ LƯU Ý TRONG VIỆC XÁC ĐỊNH THỜI GIAN GIEO TRỒNG ĐỐI VỚI CÂY NGẮN NGÀY Lê Văn  n Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế H
Trang 1MỘT SỐ LOẠI HÌNH THỜI TIẾT ĐẶC BIỆT
Ở THỪA THIÊN - HUẾ VÀ MỘT SỐ LƯU Ý TRONG VIỆC XÁC ĐỊNH
THỜI GIAN GIEO TRỒNG ĐỐI VỚI CÂY NGẮN NGÀY
Lê Văn  n
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Hiện tượng thời tiết đặc biệt theo quan niệm của chúng tôi là những loại hình thời tiết gây những đột biến lớn trong diễn biến trạng thái vật lý khí quyển
và có những tác động mạnh mẽ đến đời sống và sản xuất xã hội Với quan niệm này chúng tôi thấy các loại hình thời tiết đặc biệt ở Thừa Thiên - Huế bao gồm các loại hình và tác hại của nó như sau:
I Các loại hình thời tiết đặc biệt và tác hại của nó đối với sản xuất nông nghiệp
I.1 Bão áp thấp nhiệt đới và tác hại
Trang 2Theo số liệu nhiều năm của Nha khí tượng (bảng 1), thì từ thế kỷ 19 trở lại đây có 7 năm không có hoặc chỉ có 1 cơn bão Đó là các năm: (1885,1922, 1930,
1945, 1976) Cũng có những năm xuất hiện 10 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trở lên (1909, 1910, 1929, 1964, 1973, 1978, 1989)
Bảng 1: Tần suất bão, áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào Việt Nam
(số liệu quan trắc từ 1982-1997)
Trung bình mỗi năm Việt Nam chịu 7 cơn bão và áp thấp nhiệt đới (có 3,15 cơn bão và 2,93 áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp, ảnh hưởng gián tiếp có 0,83 cơn bão và 0,04 áp thấp nhiệt đới) Trong đó miền Trung chiếm 65% số cơn bão và áp thấp nhiệt đới Trung bình mỗi năm có 4 cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến miền Trung và được phân bố như sau:
- Từ Quảng Bình đến Thừa Thiên Huế (Bình Trị Thiên) 26,2%
- Từ Đà Nẳng đến Bình Định 20,4%
Trang 3- Từ Phú Yên đến Bình Thuận 22,3%
Như vậy so với cả nước và khu vực miền Trung, Bình Trị Thiên trong đó có Thừa Thiên - Huế là nơi có số lượng bão thuộc loại nhiều
Tần
suất
Bảng 2: Số cơn bão đổ bộ vào BTT qua các tháng quan trắc trong nhiều
năm
Các cơn bão thường tập trung chủ yếu vào các tháng từ tháng 7 đến tháng
11, đặc biệt là tháng 9 (35%) tháng 10 (28%) và tháng 8 (18%)
Bão và áp thấp nhiệt đới thường gây tác hại rất lớn đến sản xuất nông nghiệp thông qua sự gây tác hại trực tiếp về mặt vật lý như: làm cây đổ, đánh rụng hạt bông quả Mặt khác bão và áp thấp nhiệt đới còn tác hại thông qua yếu
tố mưa Thông thường bão và áp thấp nhiệt đới đều gây mưa lớn và có thể tạo lũ
ở các vùng ven sông nhất là hạ lưu
Trang 4I.2 Gió Tây khô nóng và tác hại
Gió Tây khô nóng là một loại hình thời tiết rất đặc trưng của các tỉnh nằm ở phía Đông Trường Sơn vào mùa hạ Hiện tượng này là do hiệu ứng foehn của gió Tây Nam mùa hạ khi vượt qua dãy Trường Sơn sang phía Đông Đặc trưng của kiểu thời tiết này là nhiệt độ cao, độ ẩm thấp, gió có hướng Tây Dựa vào chỉ tiêu xác định thời tiết gió Tây khô nóng của các nhà khoa học Việt Nam, ngày có gió Tây khô nóng là ngày có nhiệt độ trung bình ngày 350C và độ ẩm tương đối tối thiểu lúc 13h 56% Với chỉ tiêu này thì gió Tây khô nóng ở Thừa Thiên - Huế bắt đầu xuất hiện vào khoảng cuối tháng 2 và kết thúc muộn nhất vào khoảng tháng 9
Tháng
Đ/điểm
11
Tổn
g
Nam Đông 0,6 4,9 7,5 9,4 9,4 12,4 8,5 1,9 54,6
Bảng 3: Số ngày trung bình có gió tây khô nóng của một số địa điểm ở Thừa
Thiên - Huế
Như vậy trung bình mỗi năm ở Thừa Thiên - Huế số ngày gió Tây khô nóng tại vùng đồng bằng có 35 ngày và ở Nam Đông (đại diện cho vùng thung lũng thấp
Trang 5khuất gió) lên tới 55 ngày Riêng A - Lưới nằm ở phía Tây nên phơn Tây Nam không đáng kể Điểm đáng lưu ý là thời kỳ cực thịnh của gió Tây khô nóng ở vùng đồng bằng vào khoảng tháng 5-8, cực đại trong tháng 6 (10 ngày) còn tại thung lũng thấp thì vào tháng 3-8 và thời gian gây hiệu ứng đối với nông nghiệp cũng vào khoảng cuối tháng 5 đến tháng 7 Đây là thời kỳ khô của không khí và khô kiệt của đất, do đó cây không sinh trưởng và phát triển được
I.3 Dông, gió lốc, mưa đá, và tác hại
Dông là hiện tượng phóng điện (sấm sét) gây gió giật, mưa lớn và thường xuất hiện trong các đám mây vũ tích và giữa đám mưa vũ tích với mặt đất Điều kiện để hình thành dông là sự phát triển đối lưu mạnh mẽ trong những khối không khí có lượng ẩm cao Sự hình thành dông phụ thuộc vào điều kiện nhiệt động lực và địa hình Ở Thừa Thiên - Huế dông thường xuất hiện khi có không khí lạnh tràn về, dải hội tụ nhiệt đới ảnh hưởng hoặc gió mùa mùa hạ từ phía Tây thổi sang Vì vậy số ngày dông diễn biến theo tháng được minh họa ở bảng 4
Tháng
Đ.điểm
Cả năm
Trang 6A-Lưới 0 0,4 3,8 9,5 9,5 6,1 6,4 3,2 5,8 3,4 0,2 0 48,
3
Nam
Đông
0 0,7 2,6 9 11,8 8,8 9,4 6,3 6,3 3,3 0,2 0 58,
4
Bảng 4: Số ngày dông trung bình các tháng và năm ở một số địa điểm thuộc
T.T.Huế
Qua bảng trên chúng ta thấy ở Nam Đông và A- Lưới số ngày dông so với thành phố Huế lớn hơn Điều đó chứng tỏ dông liên quan đến địa hình rất chặt chẽ Thời gian xuất hiện nhiều dông nhất ở các địa điểm là vào thời kỳ chuyển tiếp từ đông sang hạ (tháng 4,5) và thời kỳ hạ sang đông (tháng11) vào thời kỳ này cũng là thời kỳ xuất hiện lốc và mưa đá
Dông thường có gió mạnh và mưa lớn Lốc ngoài gió mạnh, mưa lớn còn gây tác hại nghiêm trọng thông qua gió xoáy giật mạnh Nói chung, tác hại của dông và lốc đều rất lớn, đặc biệt là lốc
Còn mưa đá là mưa ở dạng băng hạt có kích thước rất lớn, nên khi có mưa
đá thường gây tác hại đối với cây cối thông qua quá trình phá hoại: vật lý và nhiệt độ thấp Sự kết hợp cả 2 quá trình này nhiều khi tàn phá cây cối hàng loạt trên diện rộng
Trang 7II Xác định mức độ gây tác hại của các hiện tượng thời tiết đặc biệt và thời gian gieo trồng nhằm giảm nhẹ thiệt hại
II.1 Xác định mức độ gây hại của một số hiện tượng thời tiết đặc biệt
Dựa vào diễn biến theo thời gian và tần suất xuất hiện các loại hình thời tiết đặc biệt, chúng tôi lập các bảng đánh giá mức độ gây hại của bão và áp thấp nhiệt đới (bảng 5) và gió Tây khô nóng (bảng 6)
Mức
độ
Tác
hại
Tác hại
ít (gián
tiếp)
Tác hại
ít (gián tiếp)
Vừa (chủ yếu gián tiếp)
Mạnh (trực tiếp)
Mạnh (trực tiếp)
Mạnh (trực+gi
án tiếp)
Vừa (chủ yếu gián tiếp)
Biểu
hiện
gây hại
Chủ yếu
lũ tiểu
mãn (ít
xảy ra)
Lũ tiểu mãn (hay xảy ra)
Phá hoại
vật lý
lũ lụt
Phá hoại
vật lý
lũ lụt
Phá hoại
vật lý
lũ lụt
Phá hoại
vật lý
lũ lụt
Lũ lụt
Trang 8Tháng 2 3 4 5 6 7 8 9
Tác
hại
Không
đáng
kể
Không đáng
kể
Tác hại ít Mạnh Mạnh ít
không đáng
kể
Biểu
hiện
gây hại
Khô
Khô hạn mặn
Khô hạn mặn
Khô
Bảng 6: Gió Tây Nam khô nóng và tác hại
Đối với các hiện tượng dông, gió lốc và mưa đá là các hình thái thời tiết có tính biến động rất lớn về mặt thời gian và có tính cục bộ theo không gian Mặt khác, sự diễn biến có tính quy luật theo thời gian thường cũng trùng vào thời gian của các hiện tượng thời tiết bất thường khác, vì thế chúng tôi không lập bảng
II.2 Xác định thời gian gieo trồng hợp lý
Dựa trên cơ sở tác hại và nhu cầu sinh thái cũng như thời gian sinh trưởng của từng loại cây để chúng ta xác định thời vụ cụ thể chi tiết cho từng loại cây trồng Dựa theo phân tích và đánh giá mức độ gây hại chúng tôi thấy thời gian gieo trồng hợp lý - thời gian trồng trọt tránh được sự tác động bất lợi của các yếu
Trang 9tố trên là từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau là thuận lợi và được tóm tắt bằng bảng
7
Mức
độ
thuận
lợi đối
với
thời
tiết đặc
biệt
Thuậ
n lợi
Thuậ
n lợi
Thuậ
n lợi vừa
Khôn
g thuận lợi:
khô
Khôn
g thuận lợi:
khô, tiểu mãn, mặn
Khôn
g thuận lợi:
khô, mặn,
có thể lũ lụt
Khôn
g thuận lợi:
lụt, bão
Khôn
g thuận lợi:
lụt bão
Khôn
g thuận lợi:
lụt bão
Khôn
g thuận lợi:
lụt bão
Khôn
g thuận lợi:
lụt bão
Thuậ
n lợi:
có thể lụt bão, lốc, mưa
đá
Lưu ý Phòn
g
chốn
g
nhiệt
độ
Nhiệt cực đoan
Trang 10đoan
Bảng 7: Mức độ thuận lợi gieo trồng cây ngắn ngày ở Thừa Thiên Huế
Trên cơ sở bảng thời gian gieo trồng và các lưu ý chúng ta có thể xác định thời vụ cho từng loại cây cho phù hợp Tuy nhiên đây là thời gian gieo trồng của tuyệt đại bộ phận các địa phương trong tỉnh Riêng A- Lưới và Nam Đông là 2 vùng có những khác biệt nhất định về diễn biến các yếu tố thời tiết đặc biệt Do vậy ở 2 địa phương này chúng ta phải linh hoạt thay đổi thời gian để gieo trồng phù hợp với địa phương
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Văn Ân Mưa Thừa Thiên Huế Tập san Khoa học số 8/1993, trường
ĐHSP Huế
2 Lê Văn Ân Tính trái mùa và biến động của mưa Thừa Thiên Huế, tác hại
của nó đối với sản xuất nông nghiệp và định hướng giải pháp để tránh thiệt hại thông báo Khoa học số 1/2002, trường ĐHSP Huế
3 Đài khí tượng thủy văn Bắc Trung Bộ - số liệu thống kê các năm các yếu
tố thời tiết
Trang 114 Đài khí tượng thủy văn Bình Trị Thiên: Đặc điểm khí hậu khu vực Bình Trị Thiên 1985
5 Đài khí tượng thủy văn Thừa Thiên - Huế Đặc điểm khí hậu Thừa Thiên - Huế 1995
6 Chương trình 42A Tập số liệu khí tượng thủy văn Việt Nam 1989
7 Lê Khắc Phò Tìm hiểu dông và mưa ở Huế Báo cáo khoa học ĐHSP
Huế 1983
8 Một số khóa luận, luận văn tốt nghiệp cử nhân Địa Lý trường ĐHSP Huế
TÓM TẮT
Các loại hình thời tiết đặc biệt ở T-T-Huế bao gồm: bão, áp thấp nhiệt đới, gió Tây khô nóng, dông, lốc và mưa đá Các loại hình thời tiết đặc biệt có tác hại
Trang 12Huế, chúng ta phải xác định thời gian gieo trồng hợp lý trên cơ sở diễn biến và tần suất xuất hiện của các loại hình thời tiết, mức độ tác hại của nó Kết hợp cả 2
cơ sở này chúng tôi đưa ra thời gian gieo trồng đối với cây ngắn ngày là từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau là thuận lợi Tuy nhiên trong thời kỳ nói trên cũng
có thể xuất hiện các loại hình thoài tiết đặc biệt này nhưng rất ít và mức độ tác hại không lớn mà chúng ta có thể có những biện pháp phòng chống cấp thời đạt hiệu quả
Trang 13SOME SPECIAL TYPES OF WEATHER IN THUA THIEN HUE - SOME IMPORTANT ATTENTION IN DETERMINING THE PROPER PRODUCTION TIMES FOR SHORT- TERM CROPS
Le Van An
SUMMARY
The special types of the weather in Thua Thien Hue are storm, hot and dry westerly wind, tempest eddy and hail These special weather types do hard to production, especially in agriculture
To avoid damages in agriculture caused by these types of weather, we must set rational time of production based on development and frequence of occurrence of the weather types and their harmful effects With these parameters,
we have set a cultivation a genda for types of short- term crops It is favourable for them to be planted November till May next year However, during this time the special weather types may occur, but very seldom, and level of the damage is not big Many effective measures of prevention have been suggested
