TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011 LỐI KỂ ðẢO THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN Nguyễn Thị Tịnh Thy Trường ðại học Sư phạm, ðại học Huế TÓM TẮT Nhiều nhà văn thường có khuynh
Trang 1TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011
LỐI KỂ ðẢO THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN
Nguyễn Thị Tịnh Thy Trường ðại học Sư phạm, ðại học Huế
TÓM TẮT
Nhiều nhà văn thường có khuynh hướng kể chuyện theo kiểu xáo tung trật tự thời gian ðảo thuật là một trong những kĩ thuật làm nên sự sai lệch lớn giữa thời gian sự kiện và thời gian trần thuật nhằm nâng cao hiệu quả trần thuật Bằng việc sử dụng một cách hợp lí hai hình thức ñảo thuật hoàn chỉnh và ñảo thuật bộ phận, Mạc Ngôn ñã thể hiện một cách có hiệu quả quan niệm riêng của mình về một thế giới ña chiều và một hiện thực hỗn loạn Với lối kể ñảo thuật, tiểu thuyết Mạc Ngôn ñã thật sự có những ñổi mới trong nghệ thuật tự sự
1 Mở ñầu
Các nhà tự sự học ñều thống nhất nhận ñịnh mỗi tác phẩm tự sự ñều có hai loại thời gian, ñó là thời gian của chuyện và thời gian của truyện Thời gian của chuyện là trạng thái thời gian tự nhiên của sự phát sinh câu chuyện, thời gian của truyện là thời gian tự sự, là trạng thái thời gian thể hiện trong văn bản tự sự “Thời gian của chuyện và thời gian tự sự thường có sự sai biệt, cho nên từ xưa ñến nay thời gian tự sự ñã trở thành một loại diễn ngôn tự sự và sách lược tự sự quan trọng của các nhà văn” [9, trang 132] Trong phân tích thời gian tự sự, các nhà nghiên cứu thường chú ý ñến sự sai lệch giữa thời gian câu chuyện và thời gian kể chuyện biểu hiện ở nhiều cấp ñộ: trật tự (ñảo thuật,
dự thuật), khoảng cách (tóm lược, tỉnh lược, gia tốc, giảm tốc); tần suất (số lần và số sự kiện ñược kể)
Khi nghiên cứu thời gian tự sự trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, chúng tôi chú ý ñến các cấp ñộ thời gian nêu trên Tuy nhiên, trong giới hạn của bài báo này, chúng tôi chỉ tập trung giới thiệu sự phá vỡ trật tự thời gian bằng lối kể ñảo thuật Từ lối kể này, có thể thấy ñược những kế thừa và cách tân của tay bút Mạc Ngôn trong nghệ thuật tự sự
2 Các hình thức ñảo thuật trong tiểu thuyết mạc ngôn
Trong Dẫn luận tự sự học, nhà nghiên cứu La Cương dùng thuật ngữ “时间倒 错” (Anachronies) ñể nói ñến sự “lạc ñường của thời gian”, một biểu hiện của ñảo thuật trong tự sự Ông cho rằng: “Vô luận là ở tự sự truyền thống của phương Tây hay Trung
Quốc, việc ứng dụng sách lược tự sự này ñều không hiếm thấy” [9, trang 132] Khẳng
ñịnh này của La Cương là rất có căn cứ Ở phương Tây, hai sử thi lừng danh của Hy Lạp
ra ñời từ thế kỷ thứ VIII trước công nguyên là Iliad và Odysse cũng ñã sử dụng hình
Trang 2thức ựảo thuật Iliad mở ựầu câu chuyện bằng cuộc tranh cãi giữa Achille và
Agamemnon, sau ựó mới quay lại kể nguyên nhân của cuộc tranh cãi ấy Cuộc chiến
tranh trong Iliad kéo dài suốt mười năm, nhưng sử thi này lại bắt ựầu câu chuyện vào
năm mươi ngày gần cuối của cuộc chiến tranh Tương tự, hành trình trở về từ thành
Troy của người anh hùng Ulysses trong Odysse bắt ựầu diễn ra từ năm thứ mười, ngay
sau khi kết thúc chiến tranh Vậy mà người kể chuyện lại kể những sự kiện của hai mươi năm sau ựó trước trong tám khúc ca ựầu, ựến khúc ca thứ chắn, bằng thủ pháp hồi
cố và hình thức kể chuyện từ ngôi thứ nhất, câu chuyện lại rẽ ngược trở về quá khứ Khúc ca thứ mười ba tiếp nối chuyện của khúc ca thứ tám, tạo nên một cốt truyện gấp
khúc và sự ựứt gãy thời gian ựộc ựáo cho nghệ thuật của sử thi này ỘKiểu bắt ựầu ở
giữa, sau ựó mới quay trở lại giải thắch, về sau ựã ựược xem là thủ pháp truyền thống của tự sự văn học phương TâyỢ [9, trang 132]
Tự sự trong văn học cổ ựại Trung Quốc thoát thai từ sử truyện, mà trong sử truyện - những tác phẩm lấy thời gian biên niên làm trọng - cũng ựã có rất nhiều thời
gian ựảo chiều Có thể kiểm chứng nhận ựịnh này bằng Tả truyện - một kiệt tác lịch sử
vào hàng sớm nhất của văn xuôi tự sự Trung Quốc Ở phần ỘTuyên Công tam niênỢ,
ựoạn ựầu trần thuật cái chết của Trịnh Mục Công, sau ựó mới hồi cố sự ra ựời và mệnh
danh của ông ta là một ựảo thuật ựiển hình Trong Tả truyện, kiểu ựảo thuật này hầu
như ựã trở thành thường lệ và thông thường ựược cắm mốc bằng chữ ỘsơỢ (初) (trước
ựây) Về sau, các tiểu thuyết thoại bản, tiểu thuyết chương hồi như Tam hiệp ngũ nghĩa, Tam quốc diễn nghĩa và các tiểu thuyết thế sự mà tiêu biểu là Hồng lâu mộng cũng ựều
có phép ựảo thuật này với dấu hiệu là các từ: Ộthả thuyếtỢ ( 且说) (lại nói) hoặc Ộnguyên laiỢ (原来) (nguyên trước ựây, vốn là) Các nhà phê bình như Mao Tôn Cương, Kim Thánh Thán gọi hình thức ựảo thuật này là Ộựảo quyển bố phápỢ và nhà tự sự học La Cương khẳng ựịnh ựây là Ộmột kỹ xảo ựảo thuật ựặc thù của tiểu thuyết cổ ựiển Trung
QuốcỢ [9, trang 137], ựồng thời chỉ ra ựược chức năng chắnh của ựảo thuật truyền thống là bổ sung tình tiết, làm sáng tỏ lai lịch nhân vật
Tiếp thu lý thuyết tự sự từ Genette, La Cương ựưa ra hai hình thức ựảo thuật:
Ộựảo thuật hoàn chỉnhỢ (bắt ựầu truyện bằng ựoạn kết hoặc ựoạn giữa) và Ộựảo thuật
bộ phậnỢ (xáo trộn trật tự các sự kiện) Trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, cả hai hình
thức ựảo thuật này ựều ựược sử dụng rất tốt làm tăng hiệu quả cho công năng tự sự
2.1 Hình thức ựảo thuật hoàn chỉnh
đây là lối mở ựầu của tất cả 11 tiểu thuyết của Mạc Ngôn Câu mở ựầu của đàn hương hình, Sống ựọa thác ựày chắnh là những tình tiết của câu kết thúc ỘSáng hôm ấy,
bố chồng tui là Triệu Giáp có nằm mơ cũng không thể nghĩ rằng, bảy hôm sau, lão sẽ
chết dưới tay tui, chết như một con chó trung thành với chức phậnỢ (đàn hương hình,
trang 8) Sau lời khẳng ựịnh chắc nịch này, Mi Nương tiếp tục giải thắch vì sao mình giết bố chồng Tiếp nối nàng, những người kể chuyện khác ựã cùng triển khai cốt truyện
Trang 3cho ựến khi dẫn tới kết cục như câu mở ựầu Lam Ngàn Năm đầu To (Sống ựọa thác ựày) chễm chệ ngay dòng ựầu với câu nói uy nghiêm: ỘCâu chuyện của tôi bắt ựầu từ
ngày một tháng một năm một ngàn chắn trăm năm mươiỢ (trang 11) để nói lên câu ựó, bản thân nó ựã phải trải qua năm mươi năm ngụp lặn trong cõi âm dương Sau năm mươi năm ấy, nó mới trở thành đầu To, thành ỘtôiỢ Vậy mà ỘtôiỢ ựã xuất hiện ngay ở
câu ựầu tiên của truyện Thầy giáo vật lý của trường Trung học số 8 (Thập Tam Bộ)
cũng vắt vẻo trong chuồng sắt ngay ựầu tác phẩm, hơn 500 trang sách tiếp theo chỉ ựể diễn tả vì sao thầy lại ngồi vào ựó
Gia tộc cao lương ựỏ không mở ựầu lúc Ộbà tôiỢ sáu tuổi phải bó chân ựến
năm mười sáu tuổi xinh ựẹp Ộthân eo lắc la lắc lư như cây dương liễuỢ ựã lọt vào mắt của đơn đình Tú, cũng không mở ựầu bằng cái ựám cưới thảm thương của bà, cũng không mở ựầu bằng thời hiện tại với mục ựắch Ộựể dựng bia viết gia phảỢ của cháu nội
bà (người kể chuyện) mà bắt ựầu ở thời ựiểm con trai của bà mười bốn tuổi: ựêm mồng chắn tháng tám năm 1939, Ộbố tôiỢ theo Ộông tôiỢ ựi phục kắch quân Nhật
Lẽ ra năm hai mươi sáu triều Quang Tự ựời Thanh, tức năm 1900, năm mà Lỗ
Toàn Nhi ra ựời, phải là mốc thời gian ựầu tiên xuất hiện trong Báu vật của ựời
nhưng Ộnăm 1939, ngày tháng theo âm lịch là mồng năm tháng nămỢ, ngày mà Lỗ Toàn
Nhi sinh con trai Kim đồng ựã ựược ựặt lên trước Tương tự như thế, Rừng xanh lá ựỏ, Cây tỏi nổi giận, 41 chuyện tầm phào cũng ựều dùng phần giữa của câu chuyện ựể mở
ựầu tác phẩm Lâm Lam rã rời tuyệt vọng khi không còn cách nào ựể cứu con trai thoát khỏi vòng lao lý Cao Dương bị công an bắt trong một buổi trưa ựầy nắng La Tiểu Thông mở cửa ựón bố trở về sau năm năm biền biệt vào một buổi sáng mùa ựông năm 1990Ầ đó ựều là những sự kiện thuộc về phần phát triển chứ không phải là khai ựoan của một tác phẩm tự sự
Những mốc thời gian ựược chọn ựể ựảo thuật trên ựây ựều gắn với những
sự kiện mang tắnh chất bước ngoặt ựối với con người và xã hội Triệu Giáp trong
đàn hương hình chết, vở kịch ựàn hương hạ màn, âm mưu thâm ựộc của người đức bị ựập tan Ngày Ộbố tôiỢ theo Ộông tôiỢ ựi ựánh Nhật (Gia tộc cao lương ựỏ) cũng là ngày
Ộbà tôiỢ chết, Ộbố tôiỢ nhận cha ựẻ của mình là Từ Chiếm Ngao Ngày năm tháng năm
năm 1939, Kim đồng (Báu vật của ựời) ra ựời cũng là ngày quân Nhật tràn vào thôn
Cao Mật, bắt ựầu một thời kỳ lịch sử dài ựầy khói lửa, ựói khát và chết chóc Lâm Lam
(Rừng xanh lá ựỏ) tuyệt vọng trở về ngôi biệt thự trên bờ biển cũng là ngày nàng ôn lại những ựảo ựiên của cuộc ựời mình Ngày Cao Dương (Cây tỏi nổi giận) bị bắt sẽ nối
những khốn khổ của người dân huyện Thiên đường trong quá khứ với hiện tại Bố của
La Tiểu Thông trở về (41 chuyện tầm phào) cũng là lúc những bất hạnh hơn nữa sẽ ùa
về trong gia ựình cậuẦ Việc bắt ựầu truyện bằng ựoạn kết hay ựoạn giữa là một sách
lược tự sự ựộc ựáo theo kiểu túm thắt lưng sự kiện Cách kể chuyện ựảo chiều này có
khả năng kắch thắch và khơi gợi hứng thú ở người ựọc rất lớn Lấy kết quả ựể Ộcâu nhửỢ người ựọc tìm nguyên nhân, hoặc lấy diễn biến ựể Ộcâu nhửỢ tìm nguyên nhân và kết
Trang 4quả; ựảo thuật hoàn chỉnh của Mạc Ngôn ựã trói buộc người ựọc phải song hành với mình trong những cuộc kiếm tìm này như bộ ựôi Robert Langer và Sophie Neveu trong
Mật mã Davinci của Dan Brow
2.2 Hình thức ựảo thuật bộ phận
Là một thủ pháp tự sự ựược sử dụng dày ựặc trong tất cả các tác phẩm, ựảo
thuật bộ phận trong tiểu thuyết Mạc Ngôn có ba dạng, ựó là ựảo thuật thời gian sự kiện, ựảo thuật thời gian sinh mệnh và ựảo thuật thời gian lịch sử
Theo dòng hồi ức ựầy xáo trộn, ngắt quãng của người kể chuyện, câu chuyện sẽ diễn ra không theo mạch thẳng của thời gian vật lý mà luôn có sự ựảo lộn, xoay chiều giữa quá khứ và hiện tại, giữa sự kiện này và sự kiện kia tạo cảm giác cuộc sống ựược dựng nên trong tác phẩm dường như bộn bề hơn, sinh sắc hơn, hỗn loạn hơn
La Tiểu Thông (41 chuyện tầm phào) ngồi trong ngôi miếu Ngũ Thông Thần
với một dòng thác ký ức cuồn cuộn ựổ về Cách ựây mười năm, cũng ựúng vào dịp tết
ẩm thực mồng bảy tháng bảy này, gia ựình cậu tan tác: mẹ chết, bố ựi tù Trước ựó năm năm nữa, bố bỏ nhà ựi theo cô ựĩ La đó là hai mốc thời gian không thể nào quên trong ựời cậu Chuyện của năm năm ựan cài trong chuyện mười năm Năm năm thiếu thốn và nhung nhớ, mười năm ựủ ựầy và rạn vỡ Cậu không thể nhớ một cách tuần tự vô số sự kiện xảy ra trong khoảng thời gian ấy bởi ngày hôm qua của hôm qua chen vào ngày hôm nay của hôm qua Tối mồng ba tết, cả nhà ựợi lão Lan sang ăn cơm Sáng mồng ba Tiểu Thông ựi mời cơm Lão Lan Sáng ba mươi lão Lan cho người mang hải sản qua biếu Mồng một Tiểu Cương ựến trả nợ cho mẹ cậu Mồng hai, Bảy Diêu ựưa hồ sơ tố cáo lão Lan cho cha Tiểu Thông kýẦ Chỉ trong bốn ngày từ ba mươi tháng Chạp ựến mồng ba tết mà bao nhiêu sự kiện làm ựảo lộn trật tự thời gian trong trắ nhớ của Tiểu Thông như thế huống hồ là mười lăm năm dài ựăng ựẵng ựã qua
Thời gian ựảo chiều thường gắn với ựiểm nhìn phóng chiếu về quá khứ của người kể chuyện Có rất nhiều tụ tiêu trong quá khứ ấy thu hút khiến cho ựiểm nhìn
của người kể chuyện luôn bị mất tập trung, lạc hướng trong trục thời gian Lớp lớp sự kiện trong quá khứ như những thỏi nam châm cực mạnh vương vãi trong ký ức mà trắ nhớ thì như một mạt sắt dễ bị hút về mọi phắa Khi kết dắnh vào vùng ký ức nào, vùng
sự kiện nào, thì vùng sự kiện ựó sẽ tuôn trào theo lời người kể chuyện cho nên trật tự thời gian bị ựảo lộn, logic sự kiện bị xáo tung là ựặc trưng của kiểu tự sự ựảo thuật thời gian
Lam Ngàn Năm đầu To xác ựịnh rất rõ ngày tháng của câu chuyện Sống ựọa thác ựày nhưng nó cũng không thể kể lại sự kiện theo trình tự thời gian ựược Ngày
mồng một tháng một năm 1950, Tây Môn Náo ựầu thai thành Tây Môn Lừa và ra ựời cùng Lam Giải Phóng (1).Trước ngày ấy hai năm, Tây Môn Náo chịu cực hình dưới ựiện Diêm La (2) Ngày hai ba tháng Chạp, Tây Môn Náo bị bắn chết (3) Tây Môn Náo lấy Nghinh Xuân làm thiếp ựẻ ra Kim Long và Bảo Phượng (4) Hồng Thái Nhạc tuyên
Trang 5xử Tây Môn Náo (5)Ầ Nếu theo trình tự trước sau của thời gian sự kiện, đầu To phải trình bày lại thứ tự các câu trên như sau (4) - (5) - (3) - (2) - (1) Những ựảo nghịch rối bời của các sự kiện ựã cho thấy những bất thường, phức tạp và gập ghềnh trong số phận của Tây Môn Náo
Hồi ức của nhân vật thường ựược ựánh thức bằng sự liên tưởng Tâm hồn
họ vô cùng mẫn cảm, chỉ cần một chất xúc tác nhỏ như làn gió, mùi hương, ánh trăng, cơn ựói, một cái nhéo tai, một vết ố trên tườngẦ là ký ức chợt ùa về, cắt ngang thời hiện tại của câu chuyện Ngồi bên nồi thịt thủ sắp chắn của mẹ, La Tiểu Thông nhớ lại những ngày ựược ăn thịt ở nhà cô ựĩ La, cô ấy và bố hôn nhau Trong ngày cưới của con
trai, Lâm Lam (Rừng xanh lá ựỏ) nhớ lại ngày cưới trớ trêu của mình đi trên chiếc cầu nhỏ bằng ựá ựầu làng, trong óc Tây Môn Náo (Sống ựọa thác ựày) hiện ra rõ mồn một
cảnh mình bị bắn hai năm trước ựó cũng trên chiếc cầu này Cầm khẩu súng bố ựưa cho,
đậu Quan (Gia tộc cao lương ựỏ) lập tức nhớ lại hai hôm trước bố ựã dùng khẩu súng này bắn thị uy chi ựội trưởng Lãnh Nhìn vết ố trên tường, Lỗ Thị (Báu vật của ựời)
quặn lên nỗi ựau bị chồng dùng chày ựánh ựến phọt máu vì sinh ựứa con gái thứ bảyẦ Bao nhiêu chuyện cũ ồ ạt như nước triều dâng tràn lên và nhấn chìm hiện tại, sóng sau
xô sóng trước, chồng chồng lớp lớp làm rối tung cuộn chỉ thời gian
Trong cái hộp ký ức của người kể chuyện không chỉ chứa ựựng chuyện của mình
mà còn có chuyện của người khác, khiến mỗi sự kiện như mỗi sợi nhớ có thể vẫy gọi nhau, chen vào nhau làm cho cốt truyện càng thêm chằng chịt Nhớ khi xử xong án
chém ựầu Tiền Hùng Phi (đàn hương hình), Viên Thế Khải mời Triệu Giáp ựến ban
thưởng ỘChợt Viên ựại nhân hạ thấp giọng: - Ông có nhận ra ta không ? Làm sao ta không nhận ra tôn dung của ngài? Khi ựó (hai mươi ba năm trước) ựại nhân là một thiếu niên ngỗ ngượcẦ ngài ựãẦ lén thay quần áo ựao phủẦ chém ựầu một tên phạm dám săn thỏ ở khu lăng mộ hoàng giaẦỢ (trang 487) Vậy là từ Triệu Giáp, ta biết thêm một Viên Thế Khải ựộc ác ngay từ thuở thiếu niên
Từ những xáo trộn thời gian sự kiện kiểu này, có thể nhận thấy rằng chắnh những
sự kiện, những kỷ niệm ựã nuôi dưỡng ký ức và ngược lại, chắnh ký ức ựã làm sống dậy
sự kiện Lần theo dòng ký ức không liền mạch, người ựọc có thể nhặt nhạnh vô số sự kiện, chắp nối chúng lại và có ựược một bức tranh ựời sống trong tác phẩm văn chương
đảo thuật thời gian sinh mệnh là một cách trình hiện lai lịch của nhân vật theo dòng hồi cố Khi ý nghĩ quay về những chuyện ựã qua, ựiểm nhìn bên trong của
nhân vật sẽ cắt ngang và rời bỏ hiện tại, mất hút trong quá khứ ựể từ ựó khơi mở thêm nhiều bắ mật ựời mình
Thông thường, nhân vật nào gắn với sự ựảo thuật thời gian sinh mệnh là nhân vật ựó có một nội tâm sâu kắn, một quá khứ ba ựào và một vận mệnh bi thương La Tiểu
Thông trong 41 chuyện tầm phào bắt ựầu và cũng kết thúc câu chuyện của mình ở tuổi
hai mươi Hai mươi năm sống của cậu cũng ựủ ựể gọi là một cuộc ựời Xa cha mất mẹ,
Trang 6ựói rét cơ hàn, lên voi xuống chó, tha hương cầu thực, lưu lạc giang hồẦ cậu từng nếm trải tất cả ựể hôm nay dừng chân trong ngôi miếu ven ựường, ựứng bên lề cuộc sống con
người, lặng nhìn thiên hạ ngoài kia náo nức bon chen Tôn Mi Nương của đàn hương hình dù mặt hoa da phấn, thông minh lanh lợi, lãng mạn ựa tình nhưng cũng chỉ lấy
ựược anh chàng ngốc Tiểu Giáp chuyên nghề mổ lợn làm chồng Ngược dòng ký ức rối rắm của Mi Nương, người ựọc mới hiểu cuộc ựời kém may mắn của nàng, hiểu ựược vì sao nàng lại có thể vừa yêu thương lo lắng, vừa oán giận cha mình ựến vậy; và cũng hiểu ựược vì sao nàng cuồng nhiệt si mê trong mối tình trèo tường khoét ngạch với quan huyện Tiền đinh ựến nhường ấy
Mở ựầu Rừng xanh lá ựỏ là hình ảnh một phó thị trưởng Lâm Lam xa hoa dâm
ựãng, lọc lừa tráo trở Theo dòng ký ức của người kể chuyện lại có một Lâm Lam khác trong thân phận mồ côi mẹ, bị người cha ựam mê quyền lực ựến táng tận lương tâm ép
gả cho một anh chàng ngốc chỉ biết ăn, ngủ, và ựái dầm Bị cưỡng bức rồi chắnh Lâm Lam ựã tự nguyện loạn luân với bố chồng ựể ựổi lấy chức tước, ựịa vị và ựể thỏa mãn dục vọng của mình Từ ựó, nàng là một phó thị trưởng, nhưng cũng là Ộmột chiếc giày ráchỢ
Chắp nối từ những hồi tưởng của Triệu Giáp mới hiểu vì sao một cậu bé nhà quê lại có thể chọn cái nghề tàn ác như vậy Mồ côi cha mẹ, ựến kinh thành tìm cậu thì cậu vừa chết, một cánh tay chìa ra nâng ựỡ cậu bé - ựó là cánh tay của một ựại ựao phủ Thôi thì cũng ựành nhắm mắt ựưa chân
Hồi ức của nhân vật nào cũng chứa bi kịch, hay nói ựúng hơn những con người có bi kịch thường hay hồi ức Tất cả hồi ức ấy ựều ựược nhìn từ ựiểm nhìn bên
trong ựầy trải nghiệm của chắnh người kể chuyện, hoặc nếu là hồi ức của người kể chuyện về nhân vật thì cũng ựược nhìn bằng ựiểm nhìn toàn tri, biết hết bằng cách nương theo tâm lý nhân vật như trường hợp Kim đồng nhìn vào cuộc ựời của mẹ mình
là Lỗ Thị ỘCái tôiỢ của ngày xưa với những chấn thương tinh thần mới thiêm thiếp ngủ, chỉ cần có một bàn tay duyên cớ của hiện tại chạm vào khẽ vào, nó sẽ cựa mình tỉnh giấc và cất tiếng nói ựầy chua xót của ựời mình
Trong ựảo thuật thời gian sinh mệnh có một công thức chung với mệnh ựề ngữ
pháp không hiện hữu là: Ộbởi vìẦ cho nênỢ mà giữa Ộbởi vìỢ và Ộcho nênỢ ấy có cơ
man nào là biến cố, bất hạnh chồng chéo lên nhau Những vinh quang hay nhục nhã, hạnh phúc hay ựắng cay, ựúng ựắn hay lầm lỗi của hôm nay ựều có nguyên cớ từ ngày qua Vì vậy, sự ựảo thuật thời gian sinh mệnh ở ựây có công năng giải thắch, khai mở những bắ mật ựang chôn vùi của nhân vật, buộc nhân vật phải cúi ựầu trước quá khứ vì quá khứ nào cũng trĩu nặng bao ựiều ựáng buồn, ựáng thương, ựáng trách, ựáng xót xa
Mỗi tòa lâu ựài trong dòng tiểu thuyết gothic của phương Tây ựều có một căn phòng bắ mật Khi mở cửa căn phòng ựó ra, mọi ẩn số về con người và cuộc sống lập tức ựược phát lộ Thời gian sinh mệnh trong mỗi lâu ựài tiểu thuyết Mạc Ngôn lại ựược
Trang 7xé lẻ, cất giấu không phải trong một mà nhiều căn phòng bắ mật, mỗi cánh cửa ựược mở
ra bằng chìa khóa ký ức chỉ hé lộ một vài ẩn số rời rạc Vì vậy, ựảo thuật thời gian sinh mệnh ựã khiến cho tiểu thuyết Mạc Ngôn phức tạp hơn nhưng cũng giàu ma lực, hấp dẫn hơn nhiều
đảo thuật thời gian sinh mệnh trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vừa giống vừa khác với ựảo thuật trong tự sự truyền thống Giống ở chỗ lai lịch nhân vật ựược
giới thiệu chen ngang vào mạch truyện tạo nên sự gấp khúc cho thời gian sinh mệnh
Tuy nhiên trong tự sự truyền thống, do tắnh chất tuyến tắnh của cốt truyện thống lĩnh nên sự chen ngang chỉ diễn ra một lần Trong lần ựó, những gì cần làm sáng tỏ về
quá khứ nhân vật sẽ ựược người kể chuyện sử quan nói ra hết tất cả và rất nhanh đó
là bổ thuật như cách gọi của La Cương Nghĩa là bổ sung tình tiết khiến thời gian
trượt ra khỏi phạm vi thời gian của trung tâm tự sự Cũng có khi ựó là sự chen vào ựể giải thắch (thường ựược mở ựầu bằng từ Ộ原来Ợ như ở Tam quốc diễn nghĩa), làm ựảo
tuyến thời gian, Ộhồi cố việc quá khứ nhưng do quá ngắn, không thể thay ựổi thời gian văn bản nên không ựủ ựể gọi là ựảo thuậtỢ [9,148] Ở tiểu thuyết Mạc Ngôn và các tiểu thuyết hiện ựại khác, sự chen ngang ựược diễn ra nhiều lần, mỗi lần hé lộ một vài chi tiết Người ựọc phải ựi hết dòng cuối cùng của tác phẩm mới khám phá hết những
gì nhân vật ựã trải qua Sự khác nhau này do nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân cốt yếu là do người kể chuyện và ựiểm nhìn quy ựịnh Người kể chuyện sử quan dùng ựiểm nhìn bên ngoài, trên cao ựể quan sát ngôn ngữ, hành ựộng, lý lịch nhân vật và kể
Mà nhân vật của tự sự truyền thống Trung Quốc là kiểu nhân vật không có tâm lý cho nên chỉ cần một lần rẽ ngang, sực nhớ theo mô thức Ộ初Ợ, Ộ且说Ợ, Ộ原来Ợ là có thể gom hết quá khứ nhân vật bày ra trọn vẹn trước mắt người ựọc Ngược lại, người kể chuyện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn phần lớn ựều là những cái tôi tự thuật, nếu chuyện ựược kể ở ngôi thứ ba thì cũng dùng ựiểm nhìn bên trong, ựiểm nhìn tâm lý của nhân vật Tất cả những Ộcái tôi ựược kểỢ ựều có một chiều sâu tâm lý thăm thẳm, họ ựược
kể hoặc tự kể bằng tâm trạng, hồi ức, mà hồi ức của con người thì không bao giờ ựi theo một ựường thẳng Vì thế có nhiều lối rẽ ngang trên con ựường vốn không thẳng tắp của dòng ký ức, tạo cho tác phẩm cái diệu của bút pháp Ộnhất thụ thiên chi, nhất nguyên vạn pháiỢ
Tự sự theo dòng hồi ức ựã làm ựảo lộn thời gian lịch sử Ngay cả những tiểu
thuyết ựược kết cấu theo lối thời gian biên niên như Báu vật của ựời cũng có lúc bị bẻ gập thời gian Từ chương ựầu cho ựến chương sáu của Báu vật của ựời, trục thời gian
lịch sử hầu như thẳng tắp: 1939 - 1941 - 1946 - 1948 - 1967 - 1993 đó là những mốc thời gian từ khi Kim đồng sinh ra cho ựến lúc ngoài năm mươi tuổi đến chương bảy lại bắt ựầu từ năm 1900 và kết thúc vào năm 1938, ựó là thời gian của cuộc ựời mẹ Kim đồng từ khi chào ựời cho ựến khi mang thai Kim đồng Nếu ráp nối cho ựúng trình tự, chương bảy phải là chương mở ựầu đảo thuật thời gian lịch sử ở ựây gắn với sinh mệnh con người mà cụ thể là cuộc ựời Lỗ Thị với sự ra ựời của chắn ựứa con khiến người ựọc
Trang 8bất ngờ trước những bắ mật chết người trong quá khứ của bà Bà ựã phải hoặc bị hiến thân cho hơn mười người ựàn ông mới có thể sinh ra cả ựàn con này đúng là những ựiều Ộsống ựể dạ chết mang theoỢ như thế phải ựến lúc gần ựất xa trời mới dám tiết lộ
mà thôi
Có một mảng thời gian cứ hiện về trong ký ức của người kể chuyện với một sức ám ảnh ghê gớm, ựó là Cách mạng văn hóa 1966-1976 Cách mạng văn hóa là
một vết thương rất lớn và rất sâu của lịch sử, của dân tộc và của mỗi một con người ựã từng sống trong vực thẳm thời gian ựó Vết thương trên da thịt, trong tâm hồn và di chứng của những vết thương ấy vẫn còn nhức nhối trong mỗi người Trung Quốc không chỉ hôm nay Khi trở thành một ựề tài lớn của văn học, Ộvết thươngỢ là một hình tượng, một trào lưu sáng tác gặt hái ựược nhiều thành quả bởi dòng văn học Ộvết thươngỢ ựã chà ựi xát lại nỗi ựau của lịch sử, buộc người Trung Quốc phải ựối mặt với những sai lầm ựã qua, phải nhìn lại ựể thú tội, ựể tha thứ, ựể khắc ghi và ựể bước tiếp
Mạc Ngôn không muốn bị câu thúc trong một khuynh hướng sáng tác, một trào lưu văn học nào nhưng dù không phải là tác giả thuộc Ộtrào lưu vết thươngỢ, văn chương của ông và các nhà văn ựương ựại Trung Quốc khác như Trương Hiền Lượng, Vương Tiểu Ba, đới Tư Kiệt, Cao Hành Kiện, Sa Diệp Tân, Trương KhiếtẦ cũng phải quay về với Ộvết thươngỢ như một sự ám ảnh truyền kiếp Bởi vì Ộvết thươngỢ ấy ựã là một phần máu thịt của lịch sử và của văn học dân tộc Trung Hoa Thời gian Cách mạng
văn hóa trong Thập tam bộ, Cây tỏi nổi giận, Báu vật của ựời và Rừng xanh lá ựỏ
chen vào những năm chắn mươi trong dòng hồi ức của đồ Tiểu Anh, Cao Dương, Kim đồng và Lâm Lam; chen vào những năm hai ngàn của Lam Giải Phóng và Khoa đẩu
trong Sống ựọa thác ựày và Ếch đó là thời gian của mất mát, ựau thương, tủi nhục và
thù hận như những mảnh ựạn nằm trong vùng nhớ của mỗi nhân vật, hễ có dịp là nó sẵn sàng gây nhức buốt tâm hồn và trái tim họ
Cách mạng văn hóa trong đồ Tiểu Anh là thứ tiếng Nga mà cô dạy cho học trò
bị chà ựạp, là ựôi vú Nga của cô bị giày vò tập thể; trong Cao Dương là hình ảnh người
mẹ già tóc bạc phơ bị bần nông và trung nông lớp dưới giật không còn một sợi Bác sĩ Vạn Tâm cũng bị giật từng lọn tóc, Ộmáu túa ra dầm dề xuống mặt, xuống tai, xuống cổỢ Với Lam Giải Phóng, ựó là hình ảnh người anh trai Kim Long ựại diện cho Hồng
vệ binh cầm chổi phết sơn ựỏ lên mặt bố mình vì ông ấy là hộ cá thể Và có lẽ nhức nhối nhất là cái ựói trong ký ức của Kim đồng, ựói ựến mức Ộphụ nữ ựều tắt kinh,vú lép xẹp, còn ựàn ông thì hai hòn dái rắn như ựá cuội treo tòn ten trong cái bìu trong suốt, không
còn khả năng ựàn hồiỢ (Báu vật của ựời, trang 573) Hoắc Lệ Na xuất thân quyền quý,
từng du học ở Nga, vì một muỗng cháo mà thất thân trước một kẻ tởm lợm như Trương
Rỗ Kiều Kỳ Sa xinh ựẹp và kiêu kỳ ngày nào giờ ựây vồ lấy hai cái bánh bao nóng hổi mặc cho Trương Rỗ làm gì phần dưới cơ thể mình cũng ựược Mẹ của Kim đồng và các
xã viên phải ựeo rọ vào miệng khi kéo cối xay ở hợp tác xã như những con vật Rồi mẹ
và Kim đồng bị dẫn ựi diễu hành trên phố, ngực ựeo tấm bảng ghi những lời nhục mạ,
Trang 9bị ném ñá, bị ñánh ñập Chị gái Tưởng ðệ bị bắt ñứng ở gian triển lãm giáo dục giai cấp
ñể người ta chen chúc nhau ñến xem một con ñiếm, rồi chị bị bí thư ñánh ñến chấn thương sọ não
Vì phải chịu quá nhiều oan khuất trong Cách mạng văn hóa cho nên vẫn biết như
Tây Môn Chó trong Sống ñọa thác ñày tự nhủ: “chuyện ñời như cuốn sách, từng trang
từng trang lật qua Con người cần hướng về phía trước” nhưng dù vật ñổi sao dời, nửa thế kỷ ñã trôi nhưng người ta khó lòng quên ñược mười năm kinh ñộng này
Tiếp cận thời gian ñã qua từ hiện tại bằng cách kết hợp với phương thức tự sự theo dòng hồi ức, liên tưởng của người kể chuyện và ñiểm nhìn bên trong quay ngược
về thời quá khứ, thời gian tự sự theo hình thức ñảo thuật của Mạc Ngôn cho phép khám phá những căn phòng bí mật trong lâu ñài gothic của mỗi con người và lịch sử
Vẫn sử dụng những trạng ngữ thời gian như “mùa xuân năm 1924”, “cách ñây mười ngày”, “cách ñây ba mươi năm”, “ngày ấy”, “thời ñó” hoặc bắt ñầu bằng ñộng từ
“nhớ lại” làm tín hiệu ñảo chiều thời gian tự sự nhưng không nhiều lắm; phần lớn Mạc Ngôn không bật ñèn tín hiệu mà ñảo chiều một cách ñột ngột và liên tục theo lối tự
sự hậu hiện ñại ñể có thể chuyển tải những phức tạp của hiện thực và những rối bời trong ký ức con người
3 Kết luận
Tiểu thuyết của Mạc Ngôn ña phần là chuyện của những cái “tôi” mang nặng ám ảnh quá khứ Những quá khứ ăm ắp bi hoan li hợp, thăng giáng thịnh suy của con người
và xã hội luôn ñau ñáu trong ký ức họ, buộc họ phải hồi tưởng lại một cách ñau xót với dòng hồi ức không liền mạch Vì vậy, thời gian tự sự luôn ñảo ngược, bắt ñầu bằng quá khứ chứ không phải bằng hiện tại tạo nên một sự ñảo chiều của thời gian ðồng thời, cũng chính hồi ức ñã tạo nên sự xáo trộn của thời gian sự kiện, thời gian sinh mệnh và thời gian lịch sử như một sự thể hiện quan niệm ña nguyên, ña chiều về thế giới một cách hữu hiệu của nhà văn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bakhtin M., Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2003
[2] Barthes R., Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể (Tôn Quang Cường dịch từ bản
tiếng Nga), Tạp chí Văn học nước ngoài, số 1, 2003
[3] ILin I P và Trugranova E.A., Các khái niệm về thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỉ XX, Nxb ðại học Quốc gia, Hà Nội, 2003 [4] Jahn Manfred, Trần thuật học: nhập môn lí thuyết trần thuật (Nguyễn Thị Như Trang
dịch), 2005 (tài liệu ở dạng bản thảo)
Trang 10[5] Trần đình Sử, Tự sự học Ờ Một số vấn ựề lắ luận và lịch sử (phần 1), Nxb đại học Sư
phạm, Hà Nội, 2004
[6] Trần đình Sử (chủ biên), Tự sự học Ờ Một số vấn ựề lắ luận và lịch sử (phần 2), Nxb
đại học Sư phạm, Hà Nội, 2008
[7] Lê Huy Tiêu, Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Tạp chắ Văn học
nước ngoài, số 4, 2003
[9] 钢 ，叙事学导论 , 文体学丛书, 云南人民出 社, 1999
ANALEPSIS WAY IN MOYANỖS FICTION
Nguyen Thi Tinh Thy College of Pedagogy, Hue University
SUMMARY
Writers tend to prefer the way by which events are not organised in the correct time order, and analepsis is one of the techniques that makes a large declination between event time and narrative time In this way, the narrative effectiveness is elevated By sensibly using the two forms, external analepsis and internal analspsis, MoyanỖs has expressed his own conception of the diversified world and the troublous reality effectively With the analepsis way, MacNgonỖs fiction has had certain innovation in narrative time