Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử lớp 12 Trong những năm học gần đây tôi đã mạnh dạn sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ cho tiết học và cũng đạt hiệu quả cao. Các em học sinh thích thú, hăng say và kết quả học tập của các em đối với bộ môn Lịch Sử cũng có sự thay đổi lớn, có nhiều em đã lựa chọn chuyên ngành lịch sử để thi vào các trường Đại học, Cao đẳng. Đó là niềm hạnh phúc của bản thân tôi vì đã tạo cho các em sự hứng thú trong học tập.
Trang 1Phần thứ nhất: ĐẶT VẤN ĐỀ
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Hưởng ứng công cuộc đổi mới trong giáo dục ở nước ta hiện nay mà
trọng tâm của đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông làtập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy học dựa vào hoạt độngtích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh với sự tổ chức và hướng dẫn thíchhợp của giáo viên, nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thànhphương pháp và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạoniềm tin và vui thích trong học tập cho học sinh
Trong những năm học gần đây tôi đã mạnh dạn sử dụng công nghệthông tin để hỗ trợ cho tiết học và cũng đạt hiệu quả cao Các em học sinhthích thú, hăng say và kết quả học tập của các em đối với bộ môn Lịch Sửcũng có sự thay đổi lớn, có nhiều em đã lựa chọn chuyên ngành lịch sử để thivào các trường Đại học, Cao đẳng Đó là niềm hạnh phúc của bản thân tôi vì
đã tạo cho các em sự hứng thú trong học tập Không dừng lại ở đó, tôi luôntìm hiểu và nghiên cứu những phương pháp dạy học mới theo xu thế phát triểnchung của ngành giáo dục nước nhà và các nước trên Thế giới Để các em họcsinh đạt được một kết quả cao nhất và đặc biệt tạo cho các em sự đam mêtrong học bộ môn lịch sử mà bấy lâu nay mọi người thường gọi là khô khan
Từ đó tôi mới tìm hiểu và áp dụng theo phương pháp “Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử” và bài trả lời cho câu hỏi làm thế nào để đổi mới phương pháp dạy học “không đọc – chép ; không nhìn – chép” theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà tôi trăn trở băn
khoăn bấy lâu nay đã có cách để giải quyết
Trang 2Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người giáo viên cần nhận thức rõ ràng là quy luật nhận thức của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động.
Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức do giáo viên truyền đạt,rồi học thuộc lòng nên khi quên một chữ đầu là quên tất cả Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy mà chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống Sử dụng sơ đồ tư duy vào học tập giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập
2 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA GIẢI PHÁP KHOA HỌC
Mục đích của tôi khi đưa ra giải pháp khoa học này nhằm góp phần nângcao chất lượng giảng dạy – học tập bộ môn Lịch sử ở trường THPT, hướngdẫn học sinh có thể hệ thống hóa kiến thức bài học bằng sơ đồ, qua đó các em
sẽ nhìn được tổng thể nội dung kiến thức bộ môn một cách ngắn gọn nhưngđầy đủ, rút ngắn được thời gian ôn tập củng cố, giúp học sinh hiểu bài, nắmđược kiến thức cơ bản và nhớ lâu
Trang 3Phần thứ hai: NỘI DUNG
Chương 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN Theo Nghị quyết TW khóa VIII khẳng định, đổi mới phương pháp giáo
dục, đào tạo khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện, thành lập nếp tưduy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến và
phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, và thông qua việc đưa sơ đồ tư
duy vào dạy học ở trường THPT, người giáo viên phải có kĩ năng vận dụng tốtthì chất lượng tiết dạy mới có hiệu quả cao
Và ta cũng thường nghe nói “Dạy học là một nghệ thuật”, đã nói là
“nghệ thuật” thì bằng mọi cách người giáo viên phải có kĩ năng vận dụng cácphương pháp để truyền đạt kiến thức cho học sinh, tùy theo nội dung của từngtiết học mà giáo viên viên lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc trưng của
bộ môn và từng đối tượng học sinh Không những thế giáo viên còn rèn luyện
cho học sinh kĩ năng quan sát, nghiên cứu, phân tích, so sánh, tổng hợp…
Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vậndụng tốt các phương pháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài, chính vì vậy mà kĩnăng sử dụng sơ đồ tư duy vào dạy học Lịch sử có ý nghĩa rất lớn
Theo bản thân tôi nhận thức: mục tiêu đào tạo là cái đích mà giáo dụcphải đạt đến, xuất phát từ mục tiêu đào tạo mà định ra chương trình, nội dunggiáo dục và điều quan trọng là định ra phương pháp giáo dục_ Một phươngpháp giáo dục tốt cần có một sản phẩm giáo dục tương ứng Nhiệm vụ của
Trang 4mỗi thầy giáo, cô giáo hôm nay là phải làm thế nào để giúp cho học sinh nắmđược kiến thức cơ bản của bộ môn trên cơ sở hoạt động học tập của chính các
em dưới sự hướng dẫn của thầy để từ đó giáo dục cho các em tính độc lập suynghĩ, tính sáng tạo, có đủ bản lĩnh để đi vào các lĩnh vực của cuộc sống
Chúng ta đã được nghe nhiều về dạy học tích cực: Vậy dạy học tích cực
là gì? Theo tôi dạy học chỉ trở thành tích cực khi người học có nhu cầu muốnhiểu biết về một vấn đề gì đó và khi người học sử dụng mọi biện pháp để hiểu
về vấn đề đó, vận dụng kiến thức đó vào cuộc sống của mình có kết quả Điềuquan trọng là ở chỗ làm thế nào để học sinh có nhu cầu hiểu biết, muốn hiểubiết và làm thế nào để biết thì đó là công việc của mỗi một giáo viên Vì vậymới có câu: “Không thầy đố mày làm nên”, Người thầy phải bằng mọi cách đểcho học sinh được hoạt động nhiều hơn, được đưa ra chính kiến của mìnhtrong quá trình học tập
Với phạm vi bài viết này tôi xin trao đổi với các đồng nghiệp cách trang
bị sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Lịch
sử 10 ban cơ bản
Trang 5Chương 2
THỰC TRẠNG
2.1 THUẬN LỢI, KHÓ KHĂN
2.1.1 Thuận lợi.
- Đây là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị
- Đây là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ cáccấp, xã hội, phụ huynh, học sinh…
- Chương trình môn lịch sử 10 có nhiều nội dung phù hợp với phươngpháp dạy bài mới, củng cố bài bằng sơ đồ tư duy phát huy hiệu quả cao khigiáo viên tổ chức cho học sinh làm việc…
- Về cơ sở vật chất đã có một số đổi mới tạo điều kiện cho hoạt độnghọc tập: phòng CNTT, đèn chiếu, bảng phụ…
- Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho con người (giáo viên và học sinh) cóđiều kiện tiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau
Trang 6- Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy bài mới, củng cố bài phùhợp tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, khắc phục được sự nhàm chán của phươngpháp dạy học truyền thống Vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ gây hứng thú cho
người học, kích thích học sinh tư duy tích cực
2.1.2 Khó khăn:
- Đây là phương pháp dạy học mới nên giáo viên và học sinh khôngtránh khỏi lúng túng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ýtưởng…
- Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm
- Giáo viên khó khăn trong việc đánh giá cụ thể hiệu quả làm việc củatừng học sinh
- Năng lực học sinh không đồng đều nên đôi khi việc vẽ sơ đồ tư duytrong học tập là sự máy móc không hiệu quả, dặc biệt đối với học sinh 7 xãvùng cao thuộc vùng tuyển của trường THPT Mường Chiềng chưa được tiếpcận với những phương pháp học tập mới
- Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiếnthức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc,thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiệnnổi bật” trong bài học, trong tài liệu tham khảo, hoặc không biết liên tưởng,liên kết các kiến thức có liên quan với nhau
- Với đặc thù môn học, lịch sử có nhiều nội dung kiến thức nên họcsinh không nhớ nổi toàn bộ kiến thức, phần lớn các em chỉ học thuộc lòng haynhớ máy móc
Trang 7Chính vì vậy để học sinh nắm vững nội dung bài học, giáo viên phải có
kĩ năng vận dụng tốt bản đồ tư duy vào dạy học lịch sử, góp phần nâng caochất lượng bộ môn
* Một số học sinh còn lười biếng, chưa thật sự tập trung và đầu tư cho
sơ đồ tư duy của mình, chỉ vẽ lại theo một sơ đồ phân nhánh, chưa xác địnhđược vấn đề trọng tâm và những vấn đề liên quan còn trình bày dài dòng, chưa
Trang 8thực sự có ý tưởng để xây dựng một sơ đồ tư duy để củng cố và hệ thống lạikiến thức mà vẫn muốn dùng phương pháp học thuộc lòng
2.4 CÁC NGUYÊN NHÂN, CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG
* Nguyên nhân khách quan:
- Nhiều học sinh có năng lực học học tập tốt, chịu khó, chú ý tiếp thubài, biết cách hệ thống kiến thức từ bản đồ tư duy để nắm bài nhanh chóng và
có hiệu quả
- Một số học sinh học yếu, chưa quen với cách học mới nên còn lúngtúng khi viết hoặc triển khai nội dung từ bản đồ tư duy
* Nguyên nhân chủ quan:
Giáo viên nhiệt tình trong giảng dạy, vận dụng tốt các phương pháp đặc
trưng của bộ môn sao cho phù hợp với từng bài Tuy nhiên do mới đưa vào,nhiều giáo viên còn bỡ ngỡ, nên cần phải đầu tư nhiều thời gian để xây dựngbản đồ tư duy sao cho dễ nhớ, dễ nhìn nhưng đầy đủ nội dung
Trang 92.5 PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ CÁC VẤN ĐỀ VỀ THỰC TRẠNG MÀ GIẢI PHÁP KHOA HỌC ĐẶT RA
Năm học 2011-2012 là năm đầu tiên ngành Giáo dục và Đào tạo triểnkhai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THPT Qua thực tế cho thấy việc
giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ
tư duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc,
dễ hiểu, dễ nhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh,thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnhhội kiến thức trong bài học của mình
Ngay từ đầu năm học, sau khi đăng kí đề tài SKKN tôi đã tìm hiểu, ápdung dạy học lịch sử bằng sơ đồ tư duy, từ đó tôi tự lập kế hoạch giảng dạy chotừng tiết học Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sửdụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằmgiúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngay tạilớp học
Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắngọn thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nộidung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bàigiảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với họcsinh
Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cảbài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được
khái niệm qua hình vẽ Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ được phần trọng tâm của bài giảng.
Trang 10Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinhkhông chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọnlọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ,chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống
Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trênbảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thànhtừng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên địnhhướng lại từng nội dung cho học sinh
Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay
tỷ lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy
màu sắc và thực sự hiệu quả Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể, thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập.
Chương 3
GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
3.1 MỤC TIÊU CỦA GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP
Trang 11Trước thực trạng trên, để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi xin trao đổi một số kĩ năng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử 10
- Giúp học sinh biết:
+ Sơ đồ tư duy là gì?
+ Cách sử dụng và ghi chép trên sơ đồ tư duy
+ Cách lập sơ đồ tư duy
- Giáo viên cần:
+ Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn
+ Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung từng bài
+ Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của họcsinh
+ Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân
+ Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài mà lựa chọncho phù hợp (sử dụng bản đồ tư duy để khai thác kiến thức mới hay để củng
Trang 12- Tony Buzan sinh năm 1942 tại London (Anh), cha đẻ của phương pháp
tư duy Mind map (Sơ đồ tư duy, Giản đồ ý) Tác giả của 92 đầu sách, đượcdịch ra trên 30 thứ tiếng, xuất bản trên 125 quốc gia Ông đi nhiều nước trênthế giới để phổ biến phương pháp của mình (ông đã đến Việt Nam vào tháng 4năm 2007)
Ở Việt Nam, đã có 2 quyển sách dịch từ công trình của ông đã được xuất bản là Sơ đồ tư duy và Sử dụng trí não của bạn
Trang 13HÌNH ẢNH GIÁO SƯ TONY BUZAN GIỚI THIỆU VỀ SƠ ĐỒ TƯ DUY
+ Sơ đồ tư duy là gì?
*Sơ đồ tư duy hay còn gọi là Lược đồ tư duy, Bản đồ tư duy (Mind Map)
- Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ýtưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề…bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết…Đặcbiệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗingười
- Việc ghi chép thông thường theo từng hàng chữ khiến chúng ta khó hìnhdung tổng thể vấn đề, dẫn đến hiện tượng đọc sót ý, nhầm ý Còn sơ đồ tư duytập trung rèn luyện cách xác định chủ đề rõ ràng, sau đó phát triển ý chính, ýphụ một cách logic
Sơ đồ tư duy có ưu điểm:
Dễ nhìn, dễ viết:
• Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh
• Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não
• Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cáchlogic
- Sơ đồ tư duy sẽ giúp:
1 Sáng tạo hơn
2 Tiết kiệm thời gian
Trang 143 Ghi nhớ tốt hơn
4 Nhìn thấy bức tranh tổng thể
5 Phát triển nhận thức, tư duy
* Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học:
• Cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy bằng cách giới thiệu cho họcsinh một số “sơ đồ tư duy” cùng với dẫn dắt của giáo viên để các emđịnh hướng nhanh hơn
• Hướng cho học sinh có thói quen khi tư duy lôgic theo hình thức sơ đồhoá trên sơ đồ tư duy
• Từ một vấn đề hay chủ đề chính đưa ra các ý lớn thứ nhất, ý lớn thứ hai,thứ ba mỗi ý lớn lại có các ý nhỏ liên quan với nó, mỗi ý nhỏ lại cócác ý nhỏ hơn các nhánh này như “bố mẹ” rồi “con, cháu, chắt, chút,chít” các đường nhánh có thể là đường thẳng hay đường cong
• Cho học sinh thực hành vẽ sơ đồ tư duy trên giấy: Chọn từ khóa- tênchủ đề hoặc hình vẽ của chủ đề chính cho vào vị trí trung tâm
• Vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc từng cá nhân
- Đối với giáo viên, để thiết kế một sơ đồ tư duy đối với một bài học,chúng ta có thể thiết kế bằng bảng vẽ trên giấy, hoặc hệ thống kiến thức bằng
sơ đồ trên bảng, hoặc có thể dùng phần mềm Mindmap Đối với phần mềmnày giáo viên có thể thực hiện thành một giáo án hay một bài giảng điện tử vớikiến thức được xây dựng thành một sơ đồ, qua đó còn có thể kết hợp để trìnhchiếu những nội dung cần lưu ý hay những đoạn phim có liên quan được liên
Trang 15kết với sơ đồ Qua đó có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học,khắc sâu được kiến thức trọng tâm.
- Đối với học sinh, trước hết giáo viên phải giới thiệu một số sơ đồ tư duycho các em làm quen, sau đó hướng các em từ từ xây dựng các sơ đồ riêng chomình Bước đầu, chỉ yêu cầu học sinh xác định được vấn đề trọng tâm, sau đó
hệ thống các kiến thức liên quan thành sơ đồ phân nhánh, rồi từ đó học sinh sẽthiết kế thành nhưng sơ đồ theo tư duy của mỗi cá nhân Có thể áp dụng dùng
sơ đồ trước hay sau khi học một bài học, với bài học mới, có thể cho học sinhxây dựng theo một nhóm, rồi dựa vào sơ đồ học sinh sẽ thảo luận, sau đónhóm sẽ trình bày kiến thức theo hình thức thuyết trình dựa trên sơ đồ đã xâydựng, sau bài học thì có thể yêu cầu học sinh tự hệ thống lại kiến thức bằng sơ
đồ theo cách riêng của mình Việc phối hợp linh động nhiều phương pháptrong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc thiết lập sơ đồ tư duy để hệ thốngkiến thức đã giúp cho học sinh nắm được bài nhanh hơn và nhớ lâu hơn
* Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy:
• Nghĩ trước khi viết
• Viết ngắn gọn
• Viết có tổ chức
• Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống để có thể bổsung ý (nếu sau này cần)
- Điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy:
• Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng
• Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết