Sûơ thay ăöíi nađy gúơicho thíịy hònh hađi cuêa möơt töí chûâc phi chñnh phuê Bra-xin trung bònh hoaơt ăöơng chöịngAIDS giúđ ăíy tiïịn gíìn túâi giöịng möơt töí chûâc phi lúơi nhuíơn hún
Trang 1thiïơn ắa phûúng thûúđng bao göìm nhûông thađnh viïn thuöơc tíìng lúâp trung lûu vađ thûúơnglûu, nhûông ngûúđi tònh nguýơn dađnh thúđi gian cuêa mònh cho caâc hoaơt ăöơng caêi thiïơn cöơngăöìng Ăöịi tûúơng phuơc vuơ trûơc tiïịp mađ hoơ chõu traâch nhiïơm trûơc tiïịp chñnh lađ caâc nhoâmăöìng ăùỉng bïn trong cöơng ăöìng cuêa hoơ Caâc cíu laơc böơ dõch vuơ xaô höơi coâ thïí thiïịt líơp ặúơc
uy tñn cuêa mònh trong caâc nhoâm khaâch hađng vò hoơ söịng trong cuđng möơt cöơng ăöìng vúâikhaâch hađng vađ tònh nguýơn thúđi gian cuêa hoơ Thađnh viïn cuêa caâc cíu laơc böơ dõch vuơ xaô höơinhû víơy coâ caâc kyô nùng vađ hoơc víịn coâ thïí giuâp níng cao ặúơc taâc duơng hûôu ñch cuêa caâc töíchûâc phi chñnh phuê vúâi tû caâch lađ möơt töí chûâc cung cíịp dõch vuơ Mùơc duđ caâc lúơi ñch cuêa möơtcíu laơc böơ dõch vuơ xaô höơi ăiïín hònh seô tuín thuê caâc lúơi ñch cuêa giúâi thûúơng lûu ắa phûúng,nhûng chuâng coâ thïí khöng ùn khúâp chñnh xaâc vúâi caâc lúơi ñch cuêa chñnh phuê hay cöngchuâng noâi chung Vñ duơ, möơt töí chûâc phi chñnh phuê dûúâi daơng möơt cíu laơc böơ dõch vuơ xaôhöơi cung cíịp thöng tin vïì AIDS cho caâc tađi xïị xe taêi taơi La-ho, Pa-kit-xtan, chó nïu ăöơcmöơt nguöìn truýìn nhiïîm bïơnh lađ do truýìn maâu (Caâc díịu hiïơu cuêa sûơ thay ăöíi ” 1996).Caâc töí chûâc phi lúơi nhuíơn chiïịm ăa söị caâc töí chûâc phi chñnh phuê úê híìu hïịt caâc nûúâc.Sûơ phín biïơt giûôa möơt töí chûâc lúơi nhuíơn vúâi phi lúơi nhuíơn cuông khaâc nhau tûđ nûúâc nađysang nûúâc khaâc vađ tuyđ thuöơc caê vađo luíơt thúị cuêa nûúâc ăoâ líîn tñnh hiïơu lûơc cuêa caâc luíơtthúị ăoâ Nhûông töí chûâc phi lúơi nhuíơn tinh tïị nhíịt lađ nhûông töí chûâc giöịng caâc töí chûâc lúơinhuíơn vïì mùơt cuông coâ khaê nùng thu huât chuýn gia gioêi nhíịt cuêa ăíịt nûúâc, chõu traâchnhiïơm theo caâc tiïu chuíín quöịc tïị Thïị nhûng caâc töí chûâc phi lúơi nhuíơn, vúâi sûơ thuíơn lúơivađ tñnh húơp phaâp lúân hún so vúâi caâc töí chûâc lúơi nhuíơn, coâ thïí xíy dûơng cho mònh möơt ăöịitûúơng phuơc vuơ, caâc nguöìn tađi trúơ ăöơc líơp vađ caâc chûúng trònh nghõ sûơ vúâi caâc muơc tiïu cuêariïng mònh Tuy nhiïn, töí chûâc phi lúơi nhuíơn thûúđng bõ giúâi haơn búêi möơt ăöịi tûúơng phuơcvuơ nhoê hún nhiïìu coâ leô chó bao göìm nhûông thađnh viïn cuêa ban giaâm ăöịc cuêa noâ vađ nhûôngngûúđi thín quen trûơc tiïịp vúâi hoơ mađ thöi Sûơ phaât triïín núê röơ caâc töí chûâc phi lúơi nhuíơnnhùìm ăaâp ûâng trûúâc viïơc coâ caâc húơp ăöìng dõch vuơ phong phuâ ặúơc quan saât taơi möơt söịnûúâc cho thíịy ñt nhíịt cuông coâ möơt ăöơng cú lúơi nhuíơn nađo ăoâ Vñ duơ, böịn nùm sau khi chñnhphuê Bra-xin bùưt ăíìu möơt chûúng trònh viïơn trúơ khöng hoađn laơi cho caâc dõch vuơ liïn quanăïịn AIDS, con söị caâc töí chûâc phi chñnh phuê ăùng kyâ vúâi Böơ Y tïị tùng voơt tûđ 120 lïn túâi
480 Baên baâo caâo ăaânh giaâ nùm 1996 so saânh caâc töí chûâc phi chñnh phuê trûúâc ăoâ vúâi caâc töíchûâc sau ăoâ phaât hiïơn möơt sûơ thay ăöíi hûúâng túâi möơt cú cíịu töí chûâc goơn gađng vađ chñnhquy hún, phuơ thuöơc nhiïìu hún vađo sûơ tađi trúơ cuêa chñnh phuê, vađ chuâ troơng nhiïìu hún vađoviïơc cung ûâng dõch vuơ trong khi hy sinh sûơ uêng höơ cuêa cöng chuâng Sûơ thay ăöíi nađy gúơicho thíịy hònh hađi cuêa möơt töí chûâc phi chñnh phuê Bra-xin trung bònh hoaơt ăöơng chöịngAIDS giúđ ăíy tiïịn gíìn túâi giöịng möơt töí chûâc phi lúơi nhuíơn hún lađ vúâi möơt töí chûâc coâ quanhïơ vúâi khaâch hađng (mađ thûúđng ặúơc töí chûâc khöng chñnh quy bùìng) hay möơt töí chûâc tûđthiïơn coâ cú súê röơng lúân (mađ thûúđng ñt lïơ thuöơc hún vađo nguöìn tađi trúơ cuêa chñnh phuê).Tíịt nhiïn möơt töí chûâc phi chñnh phuê coâ thïí coâ cho caâc ăùơc ăiïím cuêa hún möơt loaơi töíchûâc ăiïín hònh vađ möơt söị coâ caâc muơc tiïu tuín thuê chùơt cheô vúâi lúơi ñch cöng trong khi ăoâvíîn coâ uy tñn cao vúâi khaâch hađng cuêa mònh Khung minh hoaơ 5.2 miïu taê möơt chûúngtrònh nhû víơy taơi Sonagachi, möơt trong nhûông khu ăeđn ăoê lúân nhíịt taơi Can-cut-ta, ÍỊnĂöơ Chûúng trònh nađy kïịt húơp caê caâc ăùơc tñnh cuêa möơt töí chûâc phi lúơi nhuíơn vađ möơt cíulaơc böơ dõch vuơ xaô höơi
Caâc chñnh phuê ăaô lađm töịt viïơc giao cho caâc töí chûâc phi chñnh phuê thûơc hiïơn cung cíịpcaâc dõch vuơ phođng ngûđa vađ giaêm nheơ taâc ăöơng cuêa dõch bïơnh nhû thïị nađo? Möơt chûúngtrònh taơi Bu-ki-na Pha-sö, möơt trong böịn quöịc gia Tíy Phi coâ dõch úê giai ăoaơn lan röơng,ặa ra möơt vñ duơ cho thíịy chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê ăaô phöịi húơp vúâi nhaunhû thïị nađo ăïí múê röơng phaơm vi aênh hûúêng cuêa caâc nöî lûơc phođng ngûđa vađ giaêm nheơ taâc
Trang 2ăöơng cuêa bïơnh AIDS vađ ăaơt ặúơc chíịt lûúơng vađ sûơ tiïịp cíơn töịt hún so vúâi viïơc nïịu möîi möơtbïn hoaơt ăöơng riïng reô (Van der Gaag 1995) Dûơ aân nađy, ặúơc Ngín hađng Thïị giúâi tađi trúơ,ăaô tòm caâch tùng viïơc sûê duơng bao cao su vađ caâc phûúng tiïơn traânh thai khaâc vađ thay ăöíicaâc hađnh vi dïî taơo lan truýìn caâc bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc Chñnh phuê vađ caâc töí chûâcphi chñnh phuê cuđng chia seê traâch nhiïơm vađ caâc chi phñ Vai trođ cuêa chñnh phuê bao göìmcung cíịp víơt tû vúâi giaâ bao cíịp; phaât ăöơng chiïịn dõch truýìn thöng ăaơi chuâng quöịc gianhùìm khuýịn khñch viïơc mua bao cao su; vađ giaêng daơy caâc thíìy lang dín gian caâch thûâcăiïìn vađo caâc baên kï ăún thuöịc, chíín ăoaân bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc, vađ giúâi thiïơu caâctrûúđng húơp mùưc bïơnh túâi caâc cú súê y tïị Viïơc ăiïìu trõ caâc bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc chuêýịu ặúơc tiïịn hađnh nhúđ caâc töí chûâc phi chñnh phuê, vûđa phi lúơi nhuíơn líîn võ lúơi nhuíơn; caâctöí chûâc phi chñnh phuê cuông seô tiïịn hađnh ăađo taơo cho caâc thíìy lang dín gian Caê caâc töíchûâc phi chñnh phuê líîn caâc cú súê y tïị cöng cöơng ăïìu cung cíịp bao cao su miïîn phñ chonhûông ngûúđi coâ hađnh vi nguy cú cao Chñnh phuê cuông khuýịn khñch vađ taơo ăiïìu kiïơn chocaâc töí chûâc phi chñnh phuê tiïịp cíơn ăïí hoơ cung cíịp caâc dõch vuơ böí sung Loaơi hònh húơp taâcnađy ăùơt nïìn moâng cho sûơ tùng cûúđng phöịi húơp trong tûúng lai giûôa hai bïn ăöịi taâc vađ goâpphíìn taơo ra möơt möi trûúđng tin cíơy líîn nhau.
Nöî lûơc lúân nhíịt vađ cuơ thïí hoaâ nhíịt trong viïơc húơp ăöìng phuơ caâc dõch vuơ AIDS cho caâctöí chûâc phi chñnh phuê coâ leô lađ cuöơc ganh ăua hađng nùm ăïí giađnh caâc khoaên bao cíịp cho
Vađo nùm 1992, chñnh phuê ÍỊn ăöơ, caâc nhađ tađi trúơ quöịc tïị, ba töí chûâc phi chñnh phuê súê taơi, vađ nhûôngngûúđi hađnh nghïì maơi dím taơi Sonagachi - möơt trong nhûông khu ăeđn ăoê lúân nhíịt taơi Can-cut-ta,cuđng phöịi húơp phaât ăöơng thađnh cöng möơt Chûúng trònh Can thiïơp Bïơnh Líy Qua ặúđng Tònh duơcvađ HIV Chûúng trònh ặúơc biïịt vúâi tïn goơi tùưt lađ SHIP ăaô ăađo taơo nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dímthađnh caâc nhín viïn giaâo duơc ăöìng ăùỉng, cung cíịp cho hoơ vöịn kiïịn thûâc vïì caâc bïơnh líy quaặúđng tònh duơc, viïơc sûê duơng bao cao su, vađ caâc kyô nùng ăađm phaân, lađ nhûông nöơi dung ríịt thiïịt ýịunïịu nhû nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím muöịn thuýịt phuơc ặúơc caâc khaâch hađng cuêa mònh sûêduơng bao cao su mađ khöng cíìn coâ höî trúơ cuêa nhûông ngûúđi möi giúâi maơi dím vađ chuê nhađ chûâa.Thađnh cöng cuêa caâch tiïịp cíơn nađy coâ thïí nhíơn biïịt ặúơc qua möơt söị chó tiïu Con söị bao cao
su ặúơc phín phaât thöng qua chûúng trònh möîi thaâng tùng tûđ 1500 vađo luâc bùưt ăíìu chûúng trònh lïntúâi 65000 vađo cuöịi nùm 1995 Con söị caâc vuơ naơo thai vađ tyê lïơ bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc trong söịcaâc gaâi maơi dím taơi Sonagachi ăaô giaêm ăaâng kïí Vađ thíơt ăaâng kinh ngaơc tyê lïơ nhiïîm HIV trong söịgaâi maơi dím víîn duy trò úê mûâc dûúâi 1,5%
Phíìn lúân sûơ thađnh cöng cuêa chûúng trònh lađ nhúđ vađo caâc gaâi maơi dím, nhûông ngûúđi ăaô trúêthađnh caâc nhín viïn giaâo duơc ăöìng ăùỉng, do caâc gaâi maơi dím khaâc nhòn nhíơn hoơ nhû lađ nhûôngngûúđi chuê xûúâng thay ăöíi hađnh vi ăaâng tin cíơy Hún nûôa, viïơc sûê duơng hoơ trong chûúng trònh nađy ăaômang laơi cho cöơng ăöìng sûơ cöng nhíơn, lođng tûơ troơng vađ nhín phíím, vađ ăiïìu ăoâ cuông ăaô ăöơng viïncaâc gaâi maơi dím khaâc trúê thađnh caâc nhín viïn giaâo duơc ăöìng ăùỉng, qua ăoâ ăaêm baêo rùìng chûúngtrònh nađy víîn seô tiïịp tuơc
Chûúng trònh SHIP ăaô ặúơc múê röơng sang böịn khu coâ hoaơt ăöơng maơi dím khaâc taơi Can-cut-ta;cho ăïịn nùm 1997 theo nhû baâo caâo noâ ăaô bao phuê möơt vuđng chiïịm túâi trïn 80% söị gaâi maơi dímhoaơt ăöơng trong thađnh phöị
Nguöìn: Singh 1995.
Khung minh hoaơ 5.2 Giuâp ăúô nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím taơi Can-cuât-ta traânh bïơnh AIDS
Trang 3dõch vuơ taơi Bra-xin Ăûúơc höî trúơ búêi möơt khoaên vay Ngín hađng Thïị giúâi, chûúng trònh nađyăaô tađi trúơ cho böịn loaơi töí chûâc phi chñnh phuê phi lúơi nhuíơn, bao göìm caê caâc nhoâm coâ quanhïơ vúâi khaâch hađng nhû hiïơp höơi nhûông ngûúđi giaê trang khaâc giúâi tñnh taơi Ri-ö-ăï Ja-nïi-
rö, vađ caâc töí chûâc phi lúơi nhuíơn nhû trung tím nghiïn cûâu trûơc thuöơc trûúđng ăaơi hoơc taơiSao Pao-lo Khaâch hađng bao göìm treê em, nhûông ngûúđi mùưc bïơnh ûa chaêy maâu, phuơ nûô coâmang, nhûông ngûúđi hoaơt ăöơng nûô quýìn, nhûông ngûúđi giaê trang khaâch giúâi tñnh, nhûôngngûúđi hađnh nghïì maơi dím, ngûúđi nghiïơn ma tuyâ, tuđ nhín, tađi xïị xe taêi, vađ nhûông ngûúđinam giúâi coâ quan hïơ tònh duơc vúâi nam giúâi Trong khi caâc cuöơc thi dađnh caâc khoaên tađi trúơặúơc kiïím soaât taơi trung ûúng búêi möơt vùn phođng liïn laơc töí chûâc phi chñnh phuê thuöơc Böơ
Y tïị ăùơt taơi Bra-si-li-a, caâc cú quan tiïíu bang, quíơn huýơn cuông nhû chñnh phuê liïn bangcuông cung cíịp caâc nguöìn tađi trúơ böí sung vađ cuđng phöịi húơp tñch cûơc trong viïơc thûơc hiïơncaâc chûúng trònh ặúơc tađi trúơ Trong líìn ăaânh giaâ múâi ăíy ăöịi vúâi chûúng trònh nađy, chó coâ
7 phíìn trùm cuêa 111 töí chûâc phi chñnh phuê hiïơn ặúơc tađi trúơ bõ ăaânh giaâ lađ khöng hoađnthađnh ặúơc caâc muơc tiïu ăïì ra cuêa dûơ aân, vađ chó coâ 2 phíìn trùm ăang gùơp khoâ khùnnghiïm troơng trong viïơc tiïịp cíơn ặúơc caâc nhoâm ăöịi tûúơng cuêa mònh Nhûông cú chïị kiïímsoaât tađi chñnh do vùn phođng liïn laơc nađy sûê duơng, bao göìm möơt chuýịn kiïím tra thûơc ắamöîi nùm möơt líìn taơi tûđng töí chûâc nhíơn tađi trúơ vađ tiïịn hađnh kiïím toaân nhûông tađi khoaêncuêa hoơ, ăaô phaât hiïơn ra viïơc quaên lyâ sai traâi nghiïm troơng úê khöng ăíìy 1% töíng söị söị dûơaân Mùơc duđ vùn phođng liïn laơc caâc töí chûâc phi chñnh phuê coâ möơt chûâc nùng ríịt múâi vađ töịnkeâm cho Böơ Y tïị, trong böịn nùm töìn taơi cuêa mònh noâ ăaô taơo ăiïìu kiïơn cho 308 dûơ aân ặúơctađi trúơ vađ giaêi ngín ặúơc töíng söị 14 triïơu ăö la Mùơc duđ taâc ăöơng töíng húơp cuêa hoaơt ăöơngnađy lïn tyê lïơ líy nhiïîm HIV taơi Bra-xin chûa ặúơc ăaânh giaâ, nhûng ăiïìu roô rađng lađ khöngmöơt cú quan chñnh phuê nađo laơi coâ thïí trûơc tiïịp tiïịn hađnh ặúơc nhiïìu caâc hoaơt ăöơng ăadaơng vađ hïịt sûâc tíơp trung nhû víơy vúâi nhûông nguöìn lûơc nađy
Ăaâng tiïịc, theo nhû chuâng töi ặúơc biïịt, khöng coâ möơt nghiïn cûâu hïơ thöịng nađo sosaânh ûu ăiïím cuêa nhûông thuê tuơc khaâc nhau cuêa chñnh phuê trong viïơc ăaânh giaâ caâc ăïìxuíịt cuêa töí chûâc phi chñnh phuê cho möơt húơp ăöìng cung cíịp dõch vuơ liïn quan ăïịn AIDS;vađ chuâng töi cuông khöng biïịt lađ coâ möơt nghiïn cûâu nađo ăoâ so saânh caâch thûâc mađ caâc chñnhphuê tiïịn hađnh giaâm saât hoaơt ăöơng cuêa töí chûâc phi chñnh phuê dûúâi möơt húơp ăöìng nhû víơy(Höơi ăöìng Nghiïn cûâu Quöịc gia 1996, phuơ luơc cho Chûúng 6) Ăiïím xuíịt phaât cho möơtnghiïn cûâu nhû víơy seô lađ möơt so saânh caâc bađi hoơc thu ặúơc tûđ kinh nghiïơm tiïịn hađnh húơpăöìng dõch vuơ gíìn ăíy taơi Bra-xin, Bu-ki-na Pha-sö, vađ Thaâi Lan Viïơc sùĩn coâ möơt loaơt caâcthuê tuơc chuíín mûơc, minh baơch, ặúơc quöịc tïị cöng nhíơn ăïì caâc chñnh phuê tuín theo trongkhi giao viïơc cung cíịp dõch vuơ cho caâc töí chûâc phi chñnh phuê coâ thïí taơo thuíơn lúơi lúân chosûơ húơp taâc giûôa chñnh phuê, vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê vađ giaêm thiïíu ặúơc sûơ thíịt voơngcuêa tíịt caê caâc bïn hûôu quan Caâc nhađ tađi trúơ AIDS, caâc töí chûâc phi chñnh phuê, caâc nhađhoaơch ắnh chñnh saâch cuêa chñnh phuê, vađ dô nhiïn toađn thïí cöơng ăöìng y tïị quöịc tïị seôhûúêng lúơi tûđ nhûông nghiïn cûâu vïì chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc thuê tuơc thay thïị aâp duơngcho viïơc xaâc ắnh nhûông töí chûâc phi chñnh phuê coâ hiïơu quaê lađm nguöìn cung cíịp dõch vuơ vađăïí giaâm saât hoaơt ăöơng cuêa hoơ
Nhûông nghiïn cûâu nhû víơy chó múâi lađ möơt vñ duơ vïì möơt hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïịhiïơn ăang coâ nhu cíìu cíịp baâch, vađ ăoâ lađ chuê ăïì cho phíìn sau cuêa chuâng töi
Ai seô lađ ngûúđi ăíìu tû vađo kiïịn thûâc vađ cöng nghïơ múâi?
Sûơ höî trúơ cuêa nhađ tađi trúơ cho caâc chûúng trònh AIDS quöịc gia lađ ríịt quan troơng vađ, trongmöơt dõch bïơnh úê giai ăoaơn sú khai, thûúđng coâ tñnh chíịt quýịt ắnh; thïị nhûng coâ nhûônghoaơt ăöơng quan troơng khaâc trong ăoâ caâc nhađ tađi trúơ coâ lúơi thïị so saânh lúân hún vađ sûâ mïơnh
Trang 4kinh tïị cöng cöơng roô rađng hún Do ñch lúơi cuêa caâc chûúng trònh phođng ngûđa chuê ýịu lađphuơc vuơ cho ngûúđi dín cuêa nûúâc ăoâ, cho nïn tíịt thaêy moơi chñnh phuê trûđ caâc nûúâc ngheđonhíịt ăïìu coâ thïí vađ cíìn phaêi tađi trúơ möơt phíìn to lúân cho nhûông chi phñ ăoâ Ngûúơc laơi, caâcnhađ tađi trúơ coâ möơt võ thïị coâ möơt khöng hai ăïí huy ăöơng sûơ höî trúơ cuêa quöịc tïị cho viïơc thiïịtlíơp vađ phöí biïịn röơng raôi kiïịn thûâc vađ cöng nghïơ mađ coâ thïí chuýín giao cho caâc nûúâc ặúơc.Phíìn nađy trûúâc tiïn thaêo luíơn vïì sûơ ăaâp ûâng vïì töí chûâc vađ caâc ăoâng goâp tađi chñnh cuêa caâcnhađ tađi trúơ song phûúng vađ caâc töí chûâc ăa phûúng kïí tûđ khi dõch bïơnh bùưt ăíìu Sau ăoâphíìn nađy seô giaêi thñch lyâ do taơi sao kiïịn thûâc vađ cöng nghïơ phaêi ặúơc coi lađ möơt hađng hoaâcöng cöơng quöịc tïị mađ coâ leô chó riïng cöơng ăöìng caâc nhađ tađi trúơ múâi cung cíịp ặúơc mađ thöi.Cuöịi cuđng, phíìn nađy seô thaêo luíơn sûơ cíìn thiïịt ăöịi vúâi caâc loaơi hònh kiïịn thûâc vađ cöngnghïơ cuơ thïí, bao göìm möơt vacxin, vađ nhûông caâch tín vïì töí chûâc ăïí lađm sao coâ thïí khaithaâc ặúơc nùng lûơc saâng taơo vađ nguöìn lûơc cuêa caâc cöng ty tû nhín.
Sûơ tiïịn hoaâ cuêa chñnh saâch tađi trúơ
Mùơc duđ bïơnh AIDS líìn ăíìu tiïn ặúơc chíín ăoaân vađo nùm 1981, möơt sûơ ăaâp ûâng quöịc giavađ quöịc tïị coâ tñnh hïơ thöịng ăöịi vúâi dõch bïơnh nađy chûa thíơt roô neât lùưm cho maôi túâi cuöịithíơp niïn 1980 Taơi nhiïìu núi trïn thïị giúâi, caâc töí chûâc phi chñnh phuê ăi ăíìu trong viïơccung cíịp caâc dõch vuơ chùm soâc vađ phođng ngûđa cho caâc caâ nhín vađ caâc cöơng ăöìng nhiïîmdõch bïơnh nađy (Mann vađ Tarantola 1996; baâo caâo phuơ trúơ, Pyne 1997; Sittitrai 1994) Sûơăaâp ûâng gia tùng díìn vađ tûúng ăöịi haơn chïị cuêa Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi trong nhûông nùmăíìu lađ do sûơ chöịng ăöịi cuêa nhiïìu nûúâc thađnh viïn trong viïơc ăöịi phoâ vúâi víịn ăïì HIV/AIDS (Viïơn Panos 1989) Sûơ thađnh líơp Chûúng trònh Toađn cíìu phođng chöịng AIDS cuêa Töíchûâc Y tïị Thïị giúâi (GPA) vađo nùm 1987 ăaô giuâp taơo ra möơt ăöơng nùng thuâc ăííy caâc nöî lûơcphođng ngûđa vađ giaêm nheơ bïơnh trïn toađn cíìu; cuđng nùm ăoâ Ăaơi höơi ăöìng Liïn hiïơp quöịcthöng qua nghõ quýịt khuýịn khñch caâc cú quan Liïn hiïơp quöịc vađ caâc thađnh viïn khaâccuêa gia ằnh Liïn hiïơp quöịc bùưt ăíìu tiïịn hađnh caâc hoaơt ăöơng phođng chöịng HIV/AIDS cuêariïng mònh (Mann vađ Tarantola 1996)
Trong nhûông nùm ăíìu GPA chuýn chuâ vađo viïơc trúơ giuâp caâc chñnh phuê quöịc gia xíydûơng caâc chiïịn lûúơc nhùìm ngùn chùơn sûơ lan truýìn cuêa dõch bïơnh nađy Vađo nùm GPAthađnh líơp, ăaô coâ 170 nûúâc ăïì nghõ xin giuâp ăúô; cho túâi nùm 1989, GPA ăaô höî trúơ 151 nûúâclíơp caâc chûúng trònh AIDS quöịc gia, 102 nûúâc phaât triïín líơp ặúơc caâc kïị hoaơch ngùưn haơn(6 ăïịn 12 thaâng), vađ 30 nûúâc xíy dûơng ặúơc caâc kïị hoaơch trung haơn (3 ăïịn 5 nùm) (ViïơnPanos, 1989) Chuê ýịu nhúđ kïịt quaê cuêa caâc nöî lûơc to lúân cuêa GPA, ngađy nay híìu hïịt tíịtcaê moơi nûúâc ăïìu ăaô coâ chûúng trònh quöịc gia phođng chöịng AIDS; híìu hïịt söị ăoâ ặúơc líơpvađo khoaêng giûôa nhûông nùm 1985 vađ 1990
Trong khi ăoâ, hûúêng ûâng nghõ quýịt cuêa Ăaơi Höơi ăöìng Liïn hiïơp quöịc, UNDP, UNICEF,UNFPA ăaô xíy dûơng möơt vùn kiïơn chiïịn lûúơc HIV/AIDS chung vađ vùn kiïơn ăoâ ăaô xaâcắnh roô caâc nguöìn lûơc vađ nhín lûơc mađ tûđng cú quan cíìn phaêi phín böí ăïí chöịng laơi dõchbïơnh nađy UNDP ăaô ăoâng vai trođ nöíi bíơt nhíịt, dađnh túâi 2,1% töíng nguöìn lûơc cuêa cú quannađy vađ 0,43% töíng nhín sûơ cuêa mònh (Garbus 1996, nhû ăaô ặúơc nïu trong baâo caâo phuơ
trúơ, Pyne 1997) Caâc thïí chïị ăa phûúng khaâc cuông ăaô bùưt ăíìu caâc chûúng trònh AIDS.
Trong nùm 1987 Cöơng ăöìng Íu chíu ăaô thađnh líơp Ăöơi Ăùơc Nhiïơm AIDS nhùìm tađi trúơ chocaâc chûúng trònh coâ liïn quan túâi AIDS úê caâc nûúâc ăang phaât triïín Ngín hađng Thïị giúâi lađtöí chûâc ăaô dađnh khoaên cho vay ăíìu tiïn cuêa mònh nùm 1986 dađnh riïng cho viïơc chöịngAIDS, ăaô tađi trúơ 61 dûơ aân taơi 41 nûúâc vúâi töíng söị vöịn cam kïịt lïn túâi 632 triïơu ăö la tñnhăïịn cuöịi nùm 1996 vađ ăaô trúê thađnh möơt nguöìn tađi trúơ lúân nhíịt cho viïơc ặúng ăíìu vúâiHIV/AIDS (baâo caâo phuơ trúơ, Dayton 1996; Ngín hađng Thïị giúâi 1996a)
Trang 5Vađo cuöịi thíơp niïn 1980, caâc nûúâc tađi trúơ giađu coâ hún, ngoađi viïơc böí sung ăoâng goâp chochûúng trònh GPA vađ höî trúơ thöng qua caâc töí chûâc ăa phûúng, cuông ăaô phaât ăöơng caâcchûúng trònh HIV/AIDS cuêa riïng mònh Cho túâi nùm 1993, phíìn lúân nhíịt cuêa chûúngtrònh nađy lađ chûúng trònh cuêa Hoa Kyđ; ặúơc phaât ăöơng vađo nùm 1988, chûúng trònh nađybao göìm Dûơ aân Kiïím soaât vađ Phođng ngûđa AIDS do trung ûúng tađi trúơ (AIDSCAP) cuôngnhû caâc hoaơt ăöơng khaâc do caâc vùn phođng USAID taơi caâc nûúâc khúêi xûúâng vađ tađi trúơ8 Caâcnûúâc khaâc vúâi caâc chûúng trònh AIDS song phûúng röơng lúân hún bao göìm Ca-na-da vađ Na-
uy (ặúơc phaât ăöơng nùm 1987); Ăan Maơch, Ăûâc, Hađ Lan, Thuyơ Ăiïín, vađ Anh Quöịc (1988);Nhíơt Baên (1989); Bó vađ Phaâp (1990); UÂc (1991); vađ Thuyơ Sô (1993) Baêng 5.2 cho thíịy caâccon söị töíng chi tiïu trong thúđi gian nùm 1993 cuêa 12 nûúâc tađi trúơ lúân
Dûúâi sûơ laônh ăaơo cuêa GPA, nhiïìu chûúng trònh quöịc gia ăaô ặúơc soaơn thaêo, nhiïìubiïơn phaâp can thiïơp AIDS ăaô ặúơc phaât ăöơng, vađ nhiïìu nguýn thuê quöịc gia ăaô yâ thûâcặúơc mûâc ăöơ nghiïm troơng cuêa dõch AIDS Líìn ăíìu tiïn caâc nhađ líơp chñnh saâch cao cíịp ăaôthaêo luíơn hađnh vi tònh duơc ruêi ro cao vađ caâch thûâc caâc chñnh phuê phaêi ăöịi phoâ nhû thïịnađo Tuy nhiïn dõch bïơnh víîn tiïịp tuơc lan trađn Vađo ăíìu thíơp niïn 1990, möơt nhoâm caâcquöịc gia thađnh viïn, ăùơc biïơt thöng qua caâc quöịc gia tađi trúơ luâc bíịy giúđ ăang tađi trúơ choGPA, trúê nïn lo ngaơi rùìng, vúâi tû caâch lađ möơt böơ phíơn cuêa Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi, noâ víînkhöng coâ ăíìy ăuê sûâ mïơnh ăïí ăiïìu phöịi caâc nöî lûơc múê röơng chöịng laơi dõch bïơnh trong suöịthïơ thöịng Liïn hiïơp quöịc Cöơng ăöìng tađi trúơ yâ thûâc ặúơc rùìng GPA khöng ăuê khaê nùng ăïíhaơn chïị caâc nhađ tađi trúơ khoêi caơnh tranh raâo riïịt vúâi nhau thay cho viïơc húơp taâc vúâi nhauxoay quanh möơt kïị hoaơch hađnh ăöơng ăaô ặúơc thöịng nhíịt chung vađ ăi ăïịn chöî tin rùìngcíìn thiïịt phaêi thađnh líơp möơt thïí chïị quöịc tïị chuýn mön hoaâ vúâi möơt sûâ mïơnh roô rađng lađăiïìu phöịi cöng viïơc cuêa caâc cú quan Liïn hiïơp quöịc khaâc taơi cíịp ăöơ quöịc gia Kïịt quaê lađ hoơăaô phöịi húơp vúâi UNDP, Ngín hađng Thïị giúâi vađ caâc töí chûâc ăa phûúng khaâc ăïí thađnh líơpmöơt chûúng trònh Liïn hiïơp quöịc vúâi muơc ăñch ăùơc biïơt chuýn cho viïơc ăíịu tranh vúâiAIDS Chûúng trònh höîn húơp vïì AIDS cuêa Liïn hiïơp quöịc, ặúơc biïịt röơng raôi dûúâi tïn goơitùưt lađ UNAIDS, ăaô chñnh thûâc bùưt ăíìu hoaơt ăöơng ngađy 1/1/1996 Noâ coâ truơ súê taơi Genevahoaơt ăöơng hïịt sûâc chùơt cheô vúâi saâu cú quan ăöìng tađi trúơ cuêa mònh lađ: WHO, UNDP,UNICEF, UNFPA, UNESCO, vađ Ngín hađng Thïị giúâi Noâ ặúơc ăiïìu hađnh búêi Ban ĂiïìuPhöịi Chûúng trònh (PCB) göìm 22 quöịc gia thađnh viïn vađ 6 töí chûâc ăöìng tađi trúơ, cöơng vúâilíìn ăíìu tiïn trong hïơ thöịng Liïn hiïơp quöịc lađ 5 ăaơi diïơn lûu ăöơng khöng coâ quýìn boêphiïịu cuêa caâc töí chûâc phi chñnh phuê Ban Ăiïìu phöịi Chûúng trònh ăaô giao cho UNAIDS
böịn vai trođ lúân: thûâ nhíịt, nghiïn cûâu vađ xíy dûơng chñnh saâch, tûâc lađ phaêi chõu traâch nhiïơm vïì phíìn tham gia lúân hún nûôa cuêa caâc hoaơt ăöơng cuêa UNAIDS so vúâi trûúđng húơp
GPA; thûâ hai, giöịng nhû trûúđng húơp GPA trûúâc ăoâ UNAIDS coâ traâch nhiïơm ăi ăíìu trongsöị caâc cú quan Liïn hiïơp quöịc trong viïơc cung cíịp höî trúơ kyô thuíơt cho caâc chûúng trònhphođng chöịng AIDS quöịc gia trïn toađn thïị giúâi; thûâ ba, chûúng trònh nađy cam kïịt möơtcaâch chñnh thûâc hún nûôa ăöịi vúâi viïơc víơn ăöơng nhín danh phođng ngûđa vađ giaêm thiïíu taâcăöơng cuêa HIV/AIDS so vúâi GPA; vađ cuöịi cuđng, UNAIDS ặúơc giao möơt nhiïơm vuơ khoâkhùn lađ ăiïìu phöịi caâc ăöìng tađi trúơ cuêa mònh vađ caâc cú quan Liïn hiïơp quöịc khaâc Trongvai trođ cuöịi nađy, noâ coâ khaê nùng giaêi quýịt caâc nhu cíìu ặúơc miïu taê trong phíìn tiïịp theobùìng caâch hoaơt ăöơng nhû möơt diïîn ăađn trong ăoâ caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ ăaphûúng coâ thïí ăöìng yâ ăoâng goâp nhiïìu hún nûôa cho nghiïn cûâu, phođng ngûđa vađ kiïím soaâtAIDS so vúâi trûúâc ăíy Do húơp taâc vúâi caâc nhađ tađi trúơ khaâc taơi cíịp quöịc gia seô keâo theo viïơccaâc chi phñ gia tùng ăaâng kïí cho tûđng nhađ tađi trúơ vađ seô tûúâc ăoaơt cuêa tûđng nhađ tađi trúơ khaênùng nhíơn vai trođ duy nhíịt trong viïơc höî trúơ chñnh phuê vïì möơt hoaơt ăöơng cuơ thïí, cho nïn
cú chïị nađy khöng ăuê khuýịn khñch caâc nhađ tađi trúơ húơp taâc Do UNAIDS thiïịu quýìn lûơcăïí bùưt buöơc phaêi coâ sûơ húơp taâc tûđ caâc töí chûâc ăa phûúng ăöìng tađi trúơ cuêa mònh, cađng ñt hún
Trang 6tûđ caâc bïn song phûúng, hy voơng vïì hònh thûâc húơp taâc nhađ tađi trúơ thïị nađy chó tröng cíơyvađo sûơ haêo tím cuêa caâc caân böơ nhín viïn cuêa caâc nhađ tađi trúơ khaâc nhau hoaơt ăöơng taơi cíịpquöịc gia - coâ thïí ặúơc tùng cûúđng sûơ húơp taâc nađy nhúđ thuâc eâp kiïn trò cuêa chñnh phuê quöịcgia9.
Caâc nhađ tađi trúơ cíìn tíơp trung nhiïìu hún nûôa vađo hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị
Chuê nghôa võ tha chñnh lađ möơt sûơ giaêi thñch cho sûơ höî trúơ quöịc tïị nhùìm giuâp ăúô caâc nûúâcăang phaât triïín chöịng laơi dõch AIDS Cuông giöịng nhû naơn ăoâi vađ luô luơt taơi haêi ngoaơi coâthïí taơo ra ặúơc möơt ăúơt höî trúơ hađo phoâng döìn díơp tûđ nhûông nûúâc coâ ăiïìu kiïơn thuíơn lúơihún, caâc víịn ăïì bïơnh tíơt cuêa caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp víîn thûúđng lađ nguýn nhín chosûơ ăoâng goâp hađo phoâng cuêa chñnh phuê cuông nhû cuêa tû nhín
Tuy nhiïn trong trûúđng húơp bïơnh líy nhiïîm mađ thíơm chñ ngay caê cöng nghïơ y hoơctín tiïịn nhíịt cuông khöng phaêi luâc nađo cuông chûôa trõ ặúơc, vñ duơ nhû bïơnh lao khaângthuöịc, viruât Ebola hay HIV, thò cuông chñnh lađ lúơi ñch cuêa caâc nûúâc coâ thu nhíơp cao húnphaêi giuâp cho caâc nûúâc ngheđo hún chöịng laơi bïơnh Chûúng 1 líơp luíơn rùìng chñnh phuê coâmöơt vai trođ bùưt buöơc ăöịi vúâi viïơc phođng ngûđa vađ kiïím soaât bïơnh líy nhiïîm Hònh 5.6 minhhoaơ rùìng taơi caâc nûúâc cöng nghiïơp HIV ặúơc dûơ tñnh lađ ăaô gíy 65% söị tûê vong cuêa ngûúđilúân do caâc bïơnh truýìn nhiïîm trong nùm 1990, vađ dûơ kiïịn seô chiïịm túâi 96% cuêa nhûông tûê
Nhíơp cû tõnh (ngađn)
n.a (Khöng aâp duơng)
Ghi chuâ: caâc con söị töíng tađi trúơ khöng bao göìm tyê troơng vïì AIDS trong phíìn ăoâng goâp quöịc gia cho caâc töí chûâc cho vay
ăa phûúng.
Nguöìn: Laws 1996, baêng 35-1; vađ OECD 1995, baêng 1.1 trang 24.
Baêng 5.2 Chi tiïu Quöịc tïị vïì AIDS thöng qua caâc kïnh ăa phûúng vađ song phûúng, caâc nûúâc tađi trúơ chñnh trong nùm 1993 vađ söị lûúơng nhíơp cû tõnh (triïơu ăö la trûđ trûúđng húơp coâ ghi chuâ khaâc)
Trang 7vong ăoâ vađo nùm 2020 nïịu nhû khöng coâ caâc phûúng phaâp chûôa trõ múâi chöịng viruât coâhiïơu quaê vađ sùĩn coâ röơng raôi vađ coâ thïí chõu ặúơc vïì giaâ caê10 Ăíy lađ möơt tyê troơng cao hún
so vúâi tyê troơng cuêa HIV trong söị tûê vong do caâc bïơnh truýìn nhiïîm taơi caâc nûúâc ăang phaâttriïín (xem Chûúng 1)
Ăaô lađ nguýn nhín tûê vong chñnh do caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê caâc nûúâc cöng nghiïơp,HIV coâ thïí gíịp hai líìn söị tûê vong ngûúđi lúân vađo nùm 2020 nïịu chûôa trõ khöng coâ hiïơu quaêvađ coâ thïí chõu ặúơc vïì kinh phñ vúâi söị ăöng ngûúđi
Mûâc ăöơ ăoâng goâp hiïơn taơi vađ tûúng lai cuêa HIV vađo gaânh nùơng caâc bïơnh truýìn nhiïîmbïn trong biïn giúâi caâc nûúâc cöng nghiïơp taơo cho hoơ hai lyâ do ăïí tiïu tiïìn vađo viïơc kiïímsoaât HIV taơi caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp Thûâ nhíịt, bíịt kïí möơt bađi hoơc nađo thu ặúơc vïì viïơclađm thïị nađo ăïí giaêm töịc ăöơ líy lan cuêa dõch, cho duđ thöng qua thay ăöíi hađnh vi hay caâctiïịn böơ cöng nghïơ ăïìu coâ thïí ăem aâp duơng taơi nûúâc mònh Thûâ hai, do HIV coâ thïí truýìnnhiïîm vađ caâc nûúâc coâ thu nhíơp cao hún hađng nùm coâ caâc cuöơc trao ăöíi hađng ngađn khaâch
du lõch vađ thu huât hađng ngađn kiïìu dín nhíơp cû caê húơp phaâp líîn bíịt húơp phaâp vađo nûúâcmònh, cho nïn viïơc giaêm thiïíu tyê lïơ hiïơn mùưc HIV taơi caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp coâ möơthiïơu ûâng thûâ cíịp lađ baêo vïơ caâc cöng dín cuêa caâc nûúâc coâ thu nhíơp cao hún Bùìng chûângcho thíịy lađ caâc nûúâc ăaô nhíơn thûâc ặúơc vïì líơp luíơn nađy: nùm nûúâc coâ höî trúơ nhiïìu nhíịtcho nöî lûơc toađn cíìu chöịng laơi AIDS ăöìng thúđi cuông tiïịp nhíơn nhiïìu kiïìu dín nhíịt.Giaê ắnh rùìng lúơi ñch tûơ thín chñ ñt cuông lađ möơt sûơ giaêi thñch cho caâc nûúâc coâ thu nhíơpcao ăoâng goâp vađo viïơc phođng ngûđa bïơnh AIDS taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín, thò ăiïìu liïơunađy coâ ăuê ăïí taơo ra ặúơc sûơ chi tiïu töịi ûu toađn cíìu cho viïơc kiïím soaât AIDS taơi caâc nûúâcăang phaât triïín hay khöng? Haôy nhúâ laơi thaêo luíơn trong Chûúng 1 vïì khoâ khùn trongviïơc ăiïìu phöịi caâc ăoâng goâp cho viïơc kiïím soaât muöîi cuêa tíịt caê moơi caâ nhín söịng taơinhûông núi coâ nhiïìu muöîi Möơt khi ăaô hïịt muöîi, thíơm chñ ngay caê nhûông ngûúđi khöng coâăoâng goâp gò cho nöî lûơc ăoâ cuông ặúơc hûúêng lúơi Do möîi caâ nhín ăïìu coâ thïí hy voơng “ăi xekhöng míịt tiïìn” dûơa trïn ăoâng goâp cuêa nhûông ngûúđi khaâc, cho nïn möîi caâ nhín giûô laơikhöng ăoâng goâp möơt khoaên bùìng mûâc mađ anh ta mong muöịn chi cho viïơc thanh toaân naơn
Hònh 5.6 Söị tûê vong hađng nùm
Ăaô lađ nguýn nhín tûê vong chñnh do caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê caâc nûúâc cöng nghiïơp HIV coâ thïí chiïịm hún gíịp 2 líìn söị tûê vong ngûúđi lúân vađo nùm 2020 nïịu chûôa trõ khöng coâ hiïơu quaê vađ coâ thïí chõu ặúơc vïì kinh phñ vúâi söị ăöng ngûúđi.
Nguöìn: Murray vađ Lopez
Trang 8muöîi Möơt víịn ăïì “ăi xe khöng míịt tiïìn” tûúng tûơ ăe doaơ viïơc caâc nûúâc tađi trúơ tûơ nguýơnăoâng goâp cho viïơc chöịng AIDS taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín vúâi mûâc ăöơ mađ hoơ nghô lađ viïơcthanh toaân dõch bïơnh ăaâng cho hoơ phaêi ăoâng goâp Do phaêi gaânh chõu tònh traơng “ăi xekhöng míịt tiïìn” coâ tñnh quöịc tïị nhû thïị nađy, cho nïn nöî lûơc chöịng AIDS coâ thïí ặúơc nhònnhíơn nhû möơt hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị.
Möơt loaơi hađng hoaâ nûôa ríịt dïî ăïí cho tònh traơng “ăi xe khöng míịt tiïìn” xaêy ra ăoâchñnh lađ thöng tin kyô thuíơt múâi, vñ duơ nhû loaơi ặúơc taơo ra nhúđ nghiïn cûâu y hoơc ăöịi vúâiăiïìu trõ bïơnh AIDS vađ caâc bïơnh cú höơi, vacxin AIDS, hoùơc nïịu caâc kïịt quaê ăoâ ặúơc chuýíngiao tûđ nûúâc nađy sang nûúâc kia, thò ăoâ cođn lađ caâc thöng tin ặúơc taơo ra búêi nghiïn cûâu taâcnghiïơp vïì caâch thûâc töịt nhíịt tiïịp thõ xaô höơi bao cao su ăöịi vúâi nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùngnhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt
Ăïí giaêi quýịt caâc víịn ăïì hađng hoaâ cöng cöơng ắa phûúng hay quöịc gia thûúđng phaêi coâcan thiïơp cuêa chñnh phuê Taơi cíịp ăöơ ắa phûúng thò ăoâ lađ lúơi ñch cuêa caâc caâ nhín coâ liïnquan phaêi höî trúơ chñnh phuê ăaânh thúị tíịt caê moơi ngûúđi vađ sûê duơng söị thúị ăoâ ăïí kiïímsoaât muöîi vađ chöịng laơi caâc bïơnh truýìn nhiïîm khaâc Möơt líơp luíơn tûúng tûơ coâ thïí aâp duơngặúơc cho möơt chñnh phuê quöịc tïị coâ thíím quýìn ăaânh thúị caâc nûúâc vađ chi tiïu söị tiïìnthúị thu ặúơc cho caâc hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị vñ duơ nhû viïơc kiïím soaât HIV/AIDS.Tuy nhiïn do caâc nûúâc khöng dïî gò trao nöơp chuê quýìn cuêa mònh cho möơt siïu thïí chïị nhûvíơy vò lyâ do nađy hay bíịt cûâ lyâ do nađo khaâc, cíìn phaêi tòm ra möơt giaêi phaâp khaâc ăöịi vúâi víịnăïì “ăi xe khöng míịt tiïìn” quöịc tïị
Lađ möơt giaêi phaâp thay thïị chñnh phuê, caâc caâ nhín söịng taơi nhûông núi coâ nhiïìu muöîicoâ thïí thûúng lûúơng vúâi vađ thuýịt phuơc líîn nhau (“Töi ăöìng yâ seô ăoâng goâp nhiïìu hún nïịunhû öng cuông lađm nhû víơy”) cho túâi khi huy ăöơng ặúơc ăuê tiïìn giûôa hoơ vúâi nhau ăïí giaêiquýịt víịn ăïì chung cuêa hoơ Trong khi phaêi míịt nhiïìu thúđi gian vađ cöng sûâc tûđ caâc caânhín so vúâi biïơn phaâp ăún giaên lađ ăaânh thúị, thò giaêi phaâp ặúơc thûúng lûúơng laơi khaê thitiïìm tađng Taơi cíịp ăöơ quöịc tïị, Liïn hiïơp quöịc lađ möơt diïîn ăađn thûúng lûúơng vađ thuýịtphuơc nhû víơy Thöng qua töí chûâc nađy, caâc nûúâc coâ thïí ặúơc thuýịt phuơc ăïí ăoâng goâp
“phíìn cöng bùìng” cuêa mònh cho hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị, vñ duơ viïơc kiïím soaât AIDS.Víơy cho nïn theo quan ăiïím cuêa kinh tïị hoơc cöng cöơng, thò khöng coâ gò ăaâng ngaơcnhiïn caê khi caâc nûúâc tađi trúơ ăaô sùĩn sađng ăoâng goâp cho viïơc kiïím soaât AIDS vađ nghiïn cûâuvïì AIDS Tuy nhiïn, do víịn ăïì “ăi xe khöng míịt tiïìn”, chûa chùưc caâc nûúâc tađi trúơ seô camkïịt ăoâng goâp ăuê nhiïìu vò lúơi ñch chung
Ăíìu tû vađo hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị
Thöng tin coâ thïí phöí cíơp ặúơc vûúơt ra khoêi möơt nûúâc mađ taơi ăoâ thöng tin ăoâ ặúơc taơo rathò coâ thïí xuíịt sûâ tûđ caâc mön khoa hoơc xaô höơi hay thïí chíịt Phíìn nađy thaêo luíơn caê hailoaơi kiïịn thûâc vađ möơt loaơi hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị thûâ ba: caâc thïí chïị quöịc tïị.Caâc mön khoa hoơc xaô höơi vađ y hoơc vïì dõch tïî hoơc, xaô höơi hoơc, kinh tïị hoơc, vađ nghiïncûâu taâc nghiïơp lađ cíìn thiïịt ăïí doôi theo bïơnh dõch vađ ăïí nùưm bùưt xem loaơi can thiïơp nađo coâthïí ngùn ặúơc híìu hïịt caâc trûúđng húơp líy nhiïîm HIV thûâ cíịp phaât cho möîi möơt ăö lachñnh phuê chi ra Viïơc nghiïn cûâu khoa hoơc xaô höơi ûâng duơng coâ thïí taơo ra ặúơc hy voơnglúân nhíịt cho viïơc ngay líơp tûâc giaêm thiïíu ặúơc sûơ lan truýìn cuêa AIDS vađ hy voơng caêithiïơn phuâc lúơi cho nhûông ngûúđi söịng soât chõu töín thíịt nùơng nïì nhíịt
Caâc mön khoa hoơc vïì sinh hoơc nhû vi sinh hoơc, miïîn dõch hoơc, vađ viruât hoơc, hiïơn ăang
Trang 9coâ caâc tiïịn böơ chíơm chaơp hûúâng túâi möơt loaơi vacxin vađ möơt phûúng thûâc chûôa khoêi bïơnh.Tuy nhiïn nhûông ăiïìu khöng hoađn haêo cuêa cú chïị thõ trûúđng coâ nghôa lađ chó möơt tyê troơngnhoê cuêa cöng taâc nghiïn cûâu y sinh ặúơc thiïịt kïị ăïí cho ra ăúđi caâc saên phíím hay kiïịnthûâc ăem laơi lúơi ñch cho caâc nûúâc thu nhíơp thíịp Uyê ban Ăùơc biïơt vïì Nghiïn cûâu Y tïị cuêaTöí chûâc Y tïị Thïị giúâi dûơ tñnh rùìng 95% chi tiïu cho nghiïn cûâu vađ phaât triïín y tïị ặúơchûúâng túâi giaêi quýịt caâc víịn ăïì y tïị chuê ýịu aênh hûúêng túâi 10% dín söị giađu coâ nhíịt thïịgiúâi; chó coâ 5% söị chi tiïu ăoâ ặúơc hûúâng vađo caâc loaơi bïơnh lađ nguýn nhín chuê ýịu chogaânh nùơng bïơnh tíơt cuêa 90% dín söị cođn laơi cuêa thïị giúâi (Uyê ban Ăùơc biïơt 1996, tr 102).Möơt vai trođ quan troơng cuêa caâc chñnh phuê lađ, ăùơc biïơt ăöịi vúâi caâc nhađ tađi trúơ, lađm saokhuýịn khñch ặúơc nhiïìu hún nûôa cho nghiïn cûâu y tïị phuơc vuơ caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp.Loaơi hađng hoaâ cöng cöơng quan troơng thûâ ba lađ thïí chïị quöịc tïị coâ taâc duơng taơo ăiïìu kiïơncho möơt nhoâm caâc nûúâc ăiïìu phöịi hoaơt ăöơng cuêa hoơ ăïí phuơc vuơ lúơi ñch chung töịt nhíịt cuêamònh Hai loaơi thïí chïị quöịc tïị coâ liïn quan túâi dõch AIDS lađ: nhûông thïí chïị trong söị caâcnûúâc coâ thu nhíơp thíịp trong khu vûơc, vađ nhûông thïí chïị ặa caâc nûúâc ngheđo vađ caâc nûúâccoâ thu nhíơp cao laơi vúâi nhau trong möơt cuöơc ăíịu tranh chung chöịng HIV/AIDS.
Thöng tin tûđ caâc mön khoa hoơc xaô höơi vïì caâc can thiïơp hađnh vi Bíịt cûâ biïơn
phaâp can thiïơp phođng ngûđa thađnh cöng nađo trong söị nhûông caâ nhín coâ khaê nùng lantruýìn viruât nhíịt seô taơo ra nhûông hiïơu quaê aênh hûúêng trađn ra ngoađi coâ tñnh tñch cûơc chonûúâc chuê nhađ, dûúâi hònh thûâc truýìn nhiïîm thûâ phaât giaêm, mađ dûúâi möơt chûâng mûâc nađoăoâ thò cuông seô mang lúơi ñch cho caâc nûúâc khaâc nûôa Nhûng kïịt quaê ăíìu ra coâ giaâ trõ nhíịtcuêa möơt can thiïơp nhû víơy ăöịi vúâi thïị giúâi bïn ngoađi ăoâ chñnh lađ kiïịn thûâc coâ thïí ăem aâpduơng ặúơc vađo caâc nûúâc khaâc Caâc nhađ tađi trúơ nađo tađi trúơ cho nhûông can thiïơp vïì hađnh vithò coâ traâch nhiïơm ăaêm baêo cho caâc cú höơi taơo ra kiïịn thûâc múâi tûđ nhûông chûúng trònhnhû víơy khöng bõ boê phñ
Mùơc duđ sûơ thuâc baâch phaêi hoơc hoêi tûđ nhûông can thiïơp dûúđng nhû tûơ thín noâ ăaô roô, thïịnhûng ăaâng ngaơc nhiïn lađ vïì phûúng diïơn nađy ngûúđi ta múâi lađm ặúơc quaâ ñt Nhûông töíngquan tađi liïơu saâch baâo múâi ăíy cho thíịy nhûông ăaânh giaâ bùìng vùn baên cöng böị röơng raôichó töìn taơi cho khoaêng 10% caâc can thiïơp ặúơc tađi trúơ cuêa nhađ tađi trúơ mađ thöi Töìi tïơ húnnûôa, trong söị vađi trùm nghiïn cûâu ăaô ặúơc xuíịt baên thò chó coâ ríịt ñt ặúơc tiïịn hađnh möơtcaâch kyô lûúông ăïí xaâc ắnh ặúơc liïơu can thiïơp ăoâ coâ thûơc sûơ thay ăöíi hađnh vi coâ nguy cúhay tyê lïơ nhiïîm múâi HIV hay khöng (Choi vađ Coates 1994; Oakley, Fullerton, vađ Holland1995; Höơi ăöìng Nghiïn cûâu Quöịc gia 1991)11
Nhûông ngûúđi ăaânh giaâ ăaô lûu yâ nhiïìu khiïịm khuýịt trong nhûông cöng trònh nghiïncûâu sùĩn coâ Trong möơt söị trûúđng húơp, viïơc thiïịu caâc dûô liïơu nïìn ban ăíìu khiïịn cho khöngthïí nađo biïịt ặúơc liïơu sûơ khaâc nhau ăo lûúđng ặúơc giûôa möơt nhoâm ăöịi chûâng vađ nhoâm thñnghiïơm coâ phaêi lađ do nhûông khaâc nhau giûôa hai nhoâm ăaô coâ tûđ trûúâc khi coâ biïơn phaâp canthiïơp vađo hay khöng Trong caâc trûúđng húơp khaâc, caâc söị liïơu cú baên ban ăíìu ặúơc thuthíơp nhûng laơi khöng coâ nhoâm ăöịi chûâng mađ dûơa vađo ăoâ nhoâm can thiïơp coâ thïí tiïịn hađnh
so saânh ặúơc Möơt söị nghiïn cûâu ăaô toan tñnh viïơc quýịt ắnh xem liïơu nhûông thay ăöíi vïìhađnh vi coâ phaêi lađ do sûơ can thiïơp hay lađ do hiïơu ûâng giaê dûúơc (hay thuöịc vúđ) naêy sinh docoâ sûơ hiïơn diïơn cuêa cöng trònh nghiïn cûâu Ăïí cho chùưc chùưn, nhûông cín nhùưc vïì mùơt ăaơolyâ vađ nhûông phûâc taơp cuêa viïơc nghiïn cûâu vúâi caâc ăöịi tûúơng lađ con ngûúđi thûúđng khiïịn choviïơc sûê duơng möơt phûúng phaâp thñ nghiïơm ăñch thûơc lađ híìu nhû khöng thïí ặúơc Möơt biïơnphaâp thay thïị lađ phaêi coâ caâc söị liïơu cú súê ban ăíìu phong phuâ vađ tiïịn hađnh caâc thiïịt kïịnghiïn cûâu giaê - thñ nghiïơm (Moffitt, 1991) Tuy nhiïn, coâ ríịt ñt nghiïn cûâu thûê thûơc hiïơnphûúng phaâp ăoâ
Trang 10Nhûông khaâc biïơt vïì caâc chuíín mûơc vïì kiïịn thûâc ăöịi vúâi caâc dûúơc phíím vađ caâc tiïuchuíín kiïịn thûâc vïì caâc biïơn phaâp can thiïơp hađnh vi chöịng laơi AIDS lađ ríịt lúân Do caâc saênphíím tín dûúơc coâ thïí ăùng kyâ bùìng phaât minh saâng chïị, cho nïn caâc haông tû nhín coâ thïícoâ möơt ăöơng cú khuýịn khñch maơnh meô ăïí thùưng cuöơc chaơy ăua túâi möơt thõ trûúđng vúâi möơtloaơi tín dûúơc múâi Caâc chñnh phuê ăaâp laơi bùìng caâch quy ắnh caâc cöng ty phaêi chûâng minhặúơc sûơ an toađn vađ tñnh cöng hiïơu cuêa thuöịc múâi, thûúđng vúâi möơt mûâc töịn phñ lađ hađngtriïơu ăö la Nhûông khoaên tiïìn nađy ặúơc chi tiïu cho thíơm chñ ngay caê vúâi nhûông thûâthuöịc tûúng ăöịi vùơt vaônh nhû möơt loaơi viïn thuöịc nhûâc ăíìu múâi nhùìm ăaêm baêo caâc tiïuchuíín ríịt cao Chñnh phuê khöng ngíìn ngaơi gò ýu cíìu phaêi coâ nhûông khoaên töịn phñ nhûvíơy, biïịt rùìng caâc haông röìi seô chi tiïu söị tiïìn nađy vađo bíịt cûâ thûâ thuöịc gò mađ hoơ nghô seôqua ặúơc sûơ saât haơch thò trûúđng.
Ngûúơc laơi, nhûông biïơn phaâp can thiïơp phođng ngûđa mađ coâ tiïìm nùng taơo ra ặúơcnhûông lúơi ñch cöng cöơng nhiïìu hún hùỉn, dûúâi hònh thûâc ăííy luđi ặúơc caâc trûúđng húơp líynhiïîm HIV thûâ phaât, thò laơi phaêi chõu nhûông tiïu chuíín ýịu keâm hún nhiïìu Do nhûônghònh thûâc can thiïơp nađy khöng thïí ăùng kyâ bùìng phaât minh saâng chïị ặúơc vađ chuâng taơo
ra ặúơc nhûông taâc ăöơng ngoaơi vi lan ra ngoađi tñch cûơc, cho nïn khu vûơc cöng noâi chungphaêi tađi trúơ cho chuâng Nïịu nhû caâc chñnh phuê tûơ quy ắnh cho mònh phaêi tuín theo caâcchuíín mûơc cuông chùơt cheô giöịng nhû vúâi nhûông chuíín mûơc mađ hoơ quy ắnh cho caâc haôngsaên xuíịt thuöịc tín dûúơc, thò caâc biïơn phaâp can thiïơp phođng ngûđa HIV seô buöơc phaêi tuínthuê caâc chuíín mûơc vïì míîu thiïịt kïị vađ caâc phûúng phaâp thu thíơp söị liïơu chùơt cheô mađ coâthïí giuâp cho cöng chuâng nùưm bùưt ặúơc liïơu möơt biïơn phaâp can thiïơp seô an toađn vađ cönghiïơu khi aâp duơng sau nađy hay khöng
Mùơc díìu an toađn coâ veê khöng lađ möơt víịn ăïì, nhûng caâc vñ duơ vïì caâc chûúng trònh traoăöíi kim tiïm vađ tû víịn vađ xeât nghiïơm nhiïîm HIV cho thíịy ngûúơc laơi Chñnh nöîi lo súơ lađviïơc cung cíịp caâc kim tiïm saơch coâ thïí khuýịn khñch hađnh vi tiïm chñch ma tuyâ vađ rùìngmöơt chûúng trònh xeât nghiïơm HIV, thíơm chñ coâ tû víịn keđm theo, coâ thïí lađm giaêm khuynhhûúâng thûơc hađnh tònh duơc an toađn trong söị nhûông ngûúđi ặúơc noâi cho biïịt lađ hoơ ăaô coâ HIVdûúng tñnh, vađ nhû thïị thûúđng lađm suy giaêm sûơ uêng höơ cuêa cöng chuâng cho nhûông chûúngtrònh ăoâ Cöng chuâng coâ möơt lúơi ñch, vađ thûơc sûơ lađ coâ quýìn, ặúơc biïịt vïì tíìm cúô cuêa nhûông
“taâc duơng phuơ” cuông nhû cöng hiïơu cuêa biïơn phaâp can thiïơp, trûúâc khi hoơ tađi trúơ cho viïơctiïịp tuơc hay múê röơng sûơ can thiïơp ăoâ
Thöng tin khoa hoơc sinh hoơc vïì caâc can thiïơp y hoơc Vúâi tiïìm nùng lúơi nhuíơn
thu ặúơc nhúđ sûơ baêo höơ cuêa hïơ thöịng baên quýìn phaât minh saâng chïị vađ möơt thõ trûúđngtiïìm tađng röơng lúân taơi caâc nûúâc cöng nghiïơp ăöịi vúâi möơt phûúng thuöịc chûôa khoêi AIDS,viïơc nghiïn cûâu cuêa caê caâc haông tû nhín vađ caâc viïơn nghiïn cûâu phi lúơi nhuíơn ặúơc tiïịnhađnh hïịt sûâc raâo riïịt taơi caâc nûúâc cöng nghiïơp Saên phíím múâi nhíịt cuêa nghiïn cûâu nhûvíơy lađ phûúng phaâp trõ liïơu tam - dûúơc nhû ăaô thaêo luíơn taơi Chûúng 4 Nhû ăaô cho thíịy,chi phñ cao cho viïơc cung cíịp phûúng phaâp trõ liïơu nađy coâ nghôa lađ noâ seô khöng mang laơilúơi ñch ngay líơp tûâc cho 90% söị ngûúđi mùưc HIV ăang sinh söịng taơi caâc nûúâc coâ thu nhíơpthíịp
Möơt söị nhađ quan saât, yâ thûâc ặúơc caâc chi phñ gíy trúê ngaơi nađy vađ bi quan vïì triïínvoơng thađnh cöng cuêa caâc biïơn phaâp can thiïơp hađnh vi, tin rùìng hy voơng duy nhíịt cho viïơcgiaêm ặúơc taâc ăöơng cuêa HIV ăöịi vúâi caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp lađ möơt vacxin Thïị nhûngviïơc nghiïn cûâu vacxin ăuê caâc thïí loaơi ăang gùơp nhûông trúê ngaơi to lúân12 Nhûông trúê ngaơinađy bao göìm ăöơ phûâc taơp vađ chi phñ cho viïơc nghiïn cûâu ngađy cađng tùng, sûơ cíìn thiïịt phaêibaân ặúơc coâ leô túâi 40 triïơu liïìu duđng thò caâc cöng ăoaơn saên xuíịt múâi coâ thïí ăaơt ặúơc lúơi ñch
Trang 11kinh tïị vïì quy mö; sûơ bíịt lûơc cuêa nhûông ngûúđi dín taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín khöngmua ặúơc caâc loaơi vacxin ăùưt tiïìn; vađ coâ leô nghiïm troơng hún caê lađ sûơ dïî töín thûúng cuêacaâc cöng ty trûúâc caâc trûúđng húơp ăođi böìi thûúđng túâi mûâc hađng triïơu ăö la, thíơm chñ ngay caêkhi chó möơt liïìu vacxin thöi gíy ra thûâ bïơnh mađ noâ ặúơc thiïịt kïị ăïí phođng ngûđa (Uyê banĂùơc biïơt vïì Nghiïn cûâu Y tïị 1996, Robbins vađ Freeman 1988) Möơt phíìn do caâc trúê ngaơinađy mađ töíng ăíìu tû cuêa khu vûơc cöng vađ tû trïn toađn thïị giúâi cho chïị taơo vacxin chó coâ
160 triïơu ăö la trong nùm 1993, so vúâi möơt con söị dûơ tñnh 1,3 tyê ăö la chi cho caâc phûúngphaâp khaâc ăïí phođng ngûđa viïơc líy nhiïîm HIV vađ khoaêng 5 tyê ăö la chi cho viïơc chùm soâc
y tïị coâ liïn quan ăïịn HIV (FitzSimmons 1996)
Ăïí ăaơt ặúơc nhûông lúơi ñch quöịc tïị cöng cöơng to lúân cuêa caâc loaơi vacxin chöịng caâc bïơnhtíơt cuêa caâc nûúâc ăang phaât triïín, caâc chñnh phuê phaêi ăoâng vai trođ cuêa mònh Thöng baâothaâng nùm 1997 vïì muơc tiïu quöịc gia cuêa Myô saên xuíịt ra möơt loaơi vacxin AIDS ăùơc hiïơutrong vođng 10 nùm lađ möơt tin ặúơc chađo ăoân khöng chó riïng ăöịi vúâi dín Myô vađ cođn ăöịi vúâimoơi ngûúđi trïn thïị giúâi, bao göìm caê caâc nûúâc ăang phaât triïín Viïơc Myô choơn muơc tiïu thúđigian 10 nùm, mađ möơt söị chuýn gia cho rùìng húi quaâ laơc quan, lađ möơt lúđi nhùưc nhúê tónhtaâo rùìng khöng coâ möơt loaơi vacxin nađo coâ thïí giaêi quýịt ặúơc víịn ăïì bïơnh AIDS taơi caâcnûúâc ăang phaât triïín trong möơt tûúng lai gíìn (xem khung 5.3)
Sûơ cíìn thiïịt phaêi coâ sûơ tham gia cuêa chñnh phuê lađ hiïín nhiïn khöng chó ăöịi vúâivacxin AIDS mađ cođn döịi vúâi caâc tiïịn böơ y hoơc khaâc nûôa, vađ ăiïìu ăoâ seô mang laơi lúơi ñch tolúân cho ngûúđi dín taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín lađ nhûông ngûúđi mađ sûâc mua ýịu keâm cuêahoơ khöng taơo ăuê khuýịn khñch cho caâc haông dûúơc phíím cuêa caâc nûúâc cöng nghiïơp Vñ duơlađ caâc loaơi thuöịc diïơt vi khuíín ím ăaơo vađ caâc loaơi duơng cuơ chíín ăoaân ăún giaên reê tiïìn ăöịivúâi caâc loaơi bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc kinh ăiïín nhû cla-mi-di-a vađ haơ cam mađ viïơcchíín ăoaân chuâng möơt caâch chñnh xaâc hiïơn nay cođn ăang khoâ khùn vađ töịn keâm (Uyê banĂùơc biïơt vïì Nghiïn cûâu Y tïị 1996; Elias vađ Heise, 1994)
Nhû ăaô ặúơc nïu roô qua vñ duơ vïì vacxin bïơnh viïm gan B trong khung 5.4, möơt khimöơt vacxin hay möơt thuöịc khaâc ăaô ặúơc phaât minh, thûê nghiïơm vađ saên xuíịt ăaơi trađ, thògiaâ cuêa noâ seô coâ xu hûúâng giaêm xuöịng túâi möơt mûâc mađ caâc haông thûúng maơi coâ thïí saênxuíịt vađ phín phöịi möơt caâch coâ lúơi nhuíơn ặúơc vúâi söị lûúơng lúân vađ vúâi caâc mûâc giaâ coâ thïíchõu ặúơc taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín Vò víơy cíìn thiïịt coâ sûơ tham gia cuêa chñnh phuê coâleô chó lađ taơm thúđi nhûng laơi ríịt quýịt ắnh
Caâc thïí chïị quöịc tïị coâ thïí saên xuíịt ra nhûông hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị.
Chuâng ta ăaô lûu yâ úê phíìn trïn rùìng Liïn hiïơp quöịc vađ caâc töí chûâc ăa phûúng khaâc coâ thïícung cíịp caâc diïîn ăađn úê ăoâ caâc nûúâc coâ thïí thuýịt phuơc líîn nhau ăoâng goâp nhiïìu hún sovúâi viïơc nïịu khöng coâ diïîn ăađn ăïí saên xuíịt möơt hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị Hai loaơi thïíchïị quöịc tïị böí sung coâ thïí giaêi quýịt ặúơc caâc víịn ăïì cuơ thïí thuöơc loaơi “ăi xe khöng míịttiïìn” lađ caâc liïn minh nghiïn cûâu y tïị cöng vađ tû vađ caâc töí chûâc húơp taâc khu vûơc
Liïn minh nghiïn cûâu y tïị giûôa khu vûơc cöng vađ tû Uyê ban Ăùơc biïơt vïì Nghiïn cûâu
Y tïị cuêa Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi múâi ăíy ăaô coâ ăïì nghõ möơt “Liïn minh Phaât triïín Saên phíím
Y tïị” giûôa khu vûơc cöng vađ tû nhín vúâi sûâ mïơnh tíơp trung cao ăöơ vađo phaât triïín möơt söịlûúơng nhíịt ắnh caâc saên phíím cho caâc nguýn nhín gaânh nùơng bïơnh tíơt chñnh mađ caâc nöîlûơc hiïơn taơi ăang boê qua (1996, tr.101) Möơt liïn minh nhû thïị seô sûê duơng caâc phûúngphaâp khaâc nhau ăïí caêi tiïịn caâc biïơn phaâp khuýịn khñch caâc haông tû nhín phaât triïín caâcloaơi saên phíím dûúơc phíím y tïị khaâc hiïơn ăang coâ nhu cíìu cíịp baâch taơi caâc nûúâc ăang phaâttriïín Nhûông cú chïị nađy coâ möơt söị ăođi hoêi phaêi sûêa ăöíi caâc luíơt vađ quy ắnh vïì thúị cuêacaâc nûúâc tham gia, bao göìm:
Trang 12• Höî trúơ trûơc tiïịp chi phñ trong nhûông giai ăoaơn ăíìu phaât triïín saên phíím.
• Phín tñch thõ trûúđng tiïìm nùng ăöịi vúâi möơt loaơi saên phíím múâi chuê ýịu phuơc vuơ lúơiñch cuêa nhín dín úê caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp nhíịt;
• Miïîn thúị hay tinh giaêm caâc quy ắnh kiïím soaât ăöịi vúâi viïơc phaât triïín saên phíímcho caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp;
• Ăiïìu chónh thúị trïn phaơm vi toađn cíìu ăöịi vúâi caâc cöng ty dûúơc phíím vađ gia haơn thúđigian hûúêng ăùơc quýìn baân thuöịc (nhûông quy ắnh tûúng tûơ nhû trong Luíơt Dûúơcphíím cho Treê em möì cöi “Orphan Drug” nùm 1993 cuêa Myô);
• Ăaêm baêo trûúâc möơt thõ trûúđng cho caâc saên phíím chùm soâc sûâc khoeê ăaâp ûâng ặúơcnhûông tiïu chuíín coâ thïí kiïím tra khaâch quan nhíịt ắnh
Cuöịn saâch nađy cho rùìng caâc nûúâc tađi trúơ vađ caâc töí chûâc ăa phûúng coâ möơt lúơi thïị caơnh tranhtrong viïơc khuýịn khñch nghiïn cûâu tòm vacxin HIV, ăiïìu ăoâ phuơc vuơ cho lúơi ñch cuêa chñnh hoơ ăöìngthúđi vuơ lúơi ñch cuêa caâc nûúâc ăang phaât triïín Caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch khi bõ ýu cíìu phaêiuêng höơ víịn ăïì nađy, hoùơc trûơc tiïịp hoùơc thöng qua caâc cú chïị khuýịn khñch thñch húơp, coâ quýìn ăùơt
ra cíu hoêi: liïơu coâ thïí coâ möơt vacxin HIV/AIDS hay khöng? Cíìn phaêi vûúơt qua nhûông thaâch thûâc gò?Cíu traê lúđi ngùưn nhíịt lađ nhiïìu nhađ khoa hoơc tin rùìng quaê thûơc coâ möơt loaơi vacxin, nhûng caâcthaâch thûâc lađ vö cuđng to lúân Thaâch thûâc cùn baên nhíịt lađ cíu hoêi liïơu khaê nùng phaên ûâng miïîn dõchcuêa con ngûúđi coâ thïí ngùn chùơn viïơc nhiïîm HIV hay ngùn chùơn bïơnh trong möơt con ngûúđi coâ viruâtHIV sau khi tiïm vacxin hay khöng Mùơc duđ híìu hïịt nhûông ngûúđi nhiïîm HIV ăïìu coâ khaê nùng phaâttriïín möơt loaơt caâc phaên ûâng miïîn dõch chöịng laơi HIV (khaâng thïí lađ möơt vñ duơ), nhûng phaên ûâng nađynhòn chung khöng ăuê ăïí loaơi trûđ khaê nùng nhiïîm bïơnh hay ngùn caên quaâ trònh phaât triïín thađnhbïơnh Khöng ai coâ thïí biïịt ặúơc rùìng liïơu caâc phaên ûâng miïîn dõch tûúng tûơ nađy coâ hiïơu quaê húnkhöng nïịu noâ ặúơc taơo ra tûđ möơt loaơi vacxin trûúâc khi tiïịp xuâc vúâi HIV
Ăiïìu ăaâng ngaơc nhiïn lađ möơt söị ngûúđi thûơc sûơ coâ caâc phaên ûâng baêo vïơ giuâp hoơ khöng bõnhiïîm HIV hay khöng bõ aênh hûúêng búêi viruât nađy Vñ duơ lađ möơt nûêa ăïịn ba phíìn tû treê em sinh rakhöng bõ HIV mùơc duđ meơ chuâng mang viruât HIV, vađ möơt söị ngûúđi khöng bõ nhiïîm HIV mùơc duđ liïntuơc tiïịp xuâc vúâi loaơi viruât nađy Tûúng tûơ nhû víơy, möơt söị ngûúđi, goơi lađ nhûông ngûúđi khöng tiïịn triïínbïơnh trong möơt thúđi gian dađi, ăaô mang trong ngûúđi viruât HIV trong mûúđi nùm hoùơc líu hún nûôanhûng khöng bõ phaât bïơnh AIDS Hún nûôa, vacxin HIV thûê nghiïơm ăaô coâ hiïơu quaê baêo vïơ loađi vûúơnchöịng laơi viruât HIV, trong khi ăoâ caâc loaơi vacxin khaâc laơi baêo vïơ loađi khó chöịng laơi viruât lađm suy giaêmhïơ thöịng miïîn dõch úê khó vađ vûúơn (cođn goơi lađ viruât SIV) Tíịt caê caâc phaên ûâng nađy ăïìu coâ thïí möơtphíìn do möơt phaên ûâng miïîn dõch maơnh taơo ra
Thaâch thûâc thûâ hai liïn quan ăïịn sûơ ăa daơng vïì göịc cuêa caâc loaơi viruât HIV; khöng thïí ăaêm baêoặúơc rùìng möơt vacxin ặúơc tòm ra ăïí chöịng möơt loaơi viruât nađy laơi coâ thïí chöịng nhûông loaơi viruâtkhaâc Caâc loaơi viruât HIV tûđ núi khaâc nhau trïn thïị giúâi ặúơc chia thađnh mûúđi tiïíu nhoâm: A, B, C, D,
E, F, G, H, I vađ O Híìu hïịt caâc nhoâm nađy ăïìu coâ mùơt taơi chíu Phi, nhoâm B phöí biïịn chuê ýịu úê caâcnûúâc ăang phaât triïín Ăiïìu ăaâng khñch lïơ lađ nghiïn cûâu gíìn ăíy cho thíịy sûơ khaâc nhau vïì chuêngloaơi giûôa caâc nhoâm viruât khöng nhíịt thiïịt aênh hûúêng ăïịn caâch chuâng phaên ûâng ăöịi vúâi möơt loaơivacxin Tuy nhiïn, víịn ăïì nađy cođn lađ ûu tiïn cao trong chûúng trònh nghiïn cûâu vacxin, vađ lađ möơtvíịn ăïì quan troơng ăùơc biïơt lađ ăöịi vúâi caâc nûúâc ăang phaât triïín, núi töìn taơi nhiïìu nhoâm viruât khaâcnhau
Thaâch thûâc thûâ ba lađ sûơ cíìn thiïịt phaêi thûê nghiïơm úê cú thïí ngûúđi: thûê nghiïơm cíìn thiïịt ặúơc
Khung minh hoaơ 5.3: Nhûông thaâch thûâc phaêi khùưc phuơc ăïí tòm ra vacxin chöịng HIV
Trang 13tiïịn hađnh theo ăuâng nhûông tiïu chuíín vïì y ặâc Mùơc duđ ăaô coâ nhûông tiïịn böơ trong viïơc thûê nghiïơmvacxin trïn cú thïí vûúơn vađ khó, nhûng viïơc thûê nghiïơm trïn cú thïí ngûúđi lađ ăiïìu thiïịt ýịu quýịt ắnhsûơ an toađn vađ hiïơu quaê cuêa möơt vacxin HIV Hún 20 loaơi vacxin ăaô ặúơc thûê nghiïơm trong giai ăoaơn
I vađ giai ăoaơn II vúâi hún 2000 ngûúđi tònh nguýơn mang HIV ím tñnh, chuê ýịu úê Myô Nhûông cuöơc thûênghiïơm nađy cho thíịy caâc loaơi vacxin thûê nghiïơm lađ an toađn (giai ăoaơn I) vađ ñt nhíịt möơt söị loaơi vacxincoâ taâc duơng taơo ra nhûông phaên ûâng miïîn dõch nhíịt ắnh vúâi HIV (giai ăoaơn II), tûâc lađ coâ khaê nùngchöịng nhiïîm HIV hay líy bïơnh Tuy nhiïn, vò cöị yâ ặa HIV vađo cú thïí ngûúđi tònh nguýơn lađ ăiïìukhöng thïí nghô ăïịn, thöng tin vïì hiïơu quaê baêo vïơ chó coâ thïí thu ặúơc tûđ nhûông thûê nghïơm quy möröơng trong giai ăoaơn III
Cíìn coâ ríịt nhiïìu thûê nghiïơm giai ăoaơn III ăïí ăaânh giaâ cöng hiïơu baêo vïơ cuêa caâc loaơi vacxinkhaâc nhau, chöịng caâc loaơi HIV khaâc nhau, caâc caâch truýìn bïơnh khaâc nhau, trong caâc ăiïìu kiïơnkhaâc nhau vïì sûâc khoeê, dinh dûúông vađ gen úê caâc nûúâc khaâc nhau núi vacxin seô ặúơc sûê duơng Ăïíthu thíơp thöng tin cíìn thiïịt, nhûông thûê nghiïơm nađy phaêi ặúơc tiïịn hađnh úê caê caâc nûúâc ăang phaâttriïín vađ caâc nûúâc cöng nghiïơp phaât triïín Myô ăaô cöng böị yâ ắnh tiïịn hađnh thûê nghiïơm giai ăoaơn IIItrong vođng hai nùm túâi, caâc cuöơc thaêo luíơn ăang diïîn ra nhùìm tiïịn hađnh thûê nghiïơm giai ăoaơn III úêmöơt söị nûúâc ăang phaât triïín Kïịt quaê cuêa nhûông cuöơc thûê nghiïơm nađy seô ặúơc cöng böị vađo ăíìuthïị kyê túâi Leô tíịt nhiïn, khöng coâ gò ăaêm baêo rùìng nhûông thûê nghiïơm seô díîn ăïịn möơt loaơi vacxinhiïơu quaê Tuy nhiïn, nïịu khöng tiïịn hađnh thûê nghiïơm giai ăoaơn III thò khöng bao giúđ coâ ặúơc möơtvacxin chöịng HIV
Nguöìn: Heyward, vađ Osmanow 1996; FitzSimmons 1996; Gold 1996; International AIDS Vaccine Initiative (Saâng kiïịn vacxin AIDS Quöịc tïị) 1996; Johnston 1996 vađ Osmanow 1996.
YÂ tûúêng cuöịi cuđng lađ möơt caâch tiïịp cíơn saâng taơo ăùơc biïơt ăïí giaêi quýịt víịn ăïì khuýịnkhñch Möơt caâch ăïí thûơc hiïơn yâ tûúêng nađy lađ, möơt hay nhiïìu nûúâc coâ thu nhíơp thíịp, múâimöơt cùn bïơnh nađo ăoâ chûa ặúơc giaêi quýịt ăíìy ăuê bùìng nghiïn cûâu sinh hoaâ, chađo muamöơt söị lûúơng lúân caâc loaơi thuöịc sú chïị hay dûúơc phíím ăaâp ûâng caâc tiïu chuíín chñnh xaâc,bíịt kïí cuêa nhađ saên xuíịt nađo Ăïí tin tûúêng, giaêi phaâp nađy phaêi ặúơc ăaêm baêo búêi möơt töíhúơp caâc nhađ tađi trúơ quöịc tïị vađ caâc nhađ cho vay Tađi trúơ troơn goâi coâ thïí bao göìm nhûôngkhoaên viïơn trúơ tûđ caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ kïịt húơp möơt söị khoaên cho vay theo laôisuíịt thõ trûúđng hay cho vay ûu ăaôi tûđ caâc töí chûâc ăa phûúng hay tûđ caâc nhađ cho vaythûúng maơi Theo caâch ăaêm baêo ăún thuíìn nhíịt, khöng coâ khoaên tađi chñnh nađo ặúơcchuýín giao trûúâc khi saên phíím cíìn thiïịt ặúơc thöng qua búêi möơt phođng thñ nghiïơm ăöơclíơp Vò giai ăoaơn nghiïn cûâu vađ phaât triïín phaêi míịt ăïịn nùm hay mûúđi nùm nïn chó saukhi xeât nghiïơm xong, caâc cöng cuơ tađi chñnh múâi ặúơc thûơc thi, caâc khoaên ăoâng goâp cuêa caâcnhađ tađi trúơ múâi ặúơc chuýín giao, viïơc cung cíịp vađ phín phöịi saên phíím seô bùưt ăíìu
Töi coâ thïí kïí cho caâc baơn nghe vïì kinh nghiïơm ăöịi vúâi vacxin viïm gan B ặúơc tòm ra caâch ăíy
20 nùm Trong möơt vađi nùm ăíìu tiïn, giaâ vacxin cao túâi 25-40 ăö la möơt liïìu, vađ cíìn thiïịt phaêi tiïm
ba liïìu múâi ăuê [50 - 80 ăö la giaâ nùm 1997] Do ăoâ caâc cöng ty nhùìm vađo thõ trûúđng cao cíịp vađ thõtrûúđng bõ bïị tùưc Giaâ nađy khöng thïí tùng lïn quaâ cao mùơc díìu coâ nhu cíìu toađn cíìu ăöịi vúâi loaơivacxin nađy Chó riïng Trung Quöịc, vúâi 1,2 tó dín, tó lïơ mùưc bïơnh viïm gan lađ 10% Tuy nhiïn, nhiïìunûúâc trong thûơc tïị nùìm ngoađi thõ trûúđng mua baân loaơi vacxin nađy
Khi vacxin viïm gan B kïịt húơp ặúơc tòm ra, giaâ caê coâ giaêm xuöịng möơt chuât Hiïơn nay giaâ chócođn 1 ăö la möơt liïìu (chûa ăïịn 2% giaâ ban ăíìu) Caâch ăíy böịn nùm, Thaâi Lan ăaô ặa vacxin viïmgan B vađo chûúng trònh tiïm chuêng múê röơng Vò víơy tíịt caê treê em trong nûúâc ăïìu ặúơc tiïm vacxinnađy
Khung minh hoaơ 5.4 Caâc Cöng ty coâ thïí thu ặúơc lúơi nhuíơn phaêi chùng tûđ vacxin AIDS khöng?
Trang 14Cöng nghïơ phođng chöịng AIDS cíìn thiïịt nhíịt - möơt loaơi vacxin chöịng nhiïîm HIV - ăaôtrúê thađnh ăöịi tûúơng quan hïơ húơp taâc giûôa khu vûơc cöng vađ tû nhín Ăûúơc thađnh líơp nùm
1996, Töí chûâc Quöịc tïị Saâng kiïịn Vacxin chöịng AIDS (IAVI) lađ möơt liïn minh phaât triïínsaên phíím y tïị ăíìu tiïn ăi theo ặúđng löịi khuýịn nghõ búêi Uyê ban Ăùơc biïơt Nghiïn cûâu Ytïị Theo ăïì xuíịt ăíìu tiïn cuêa Quyô Rockefeller, IAVI ăaô thu huât sûơ höî trúơ cuêa Quyô Merieux,UNAIDS vađ Ngín hađng Thïị giúâi, vađ Until There’s a Cure, möơt töí chûâc phi chñnh phuê coâquan hïơ vúâi cöơng ăöìng nhûông ngûúđi bõ AIDS Nhiïơm vuơ cuêa hoơ lađ thuâc ăííy viïơc tòm ravacxin HIV phuđ húơp sûê duơng trïn toađn cíìu thöng qua khùưc phuơc búât nhûông khoâ khùntrong viïơc tòm ra vacxin vađ líịp caâc khoaêng chöịng trong caâc nöî lûơc hiïơn taơi Nùm 1997,nùm hoaơt ăöơng chñnh thûâc ăíìu tiïn cuêa IAVI, caâc bïn tham gia dûơ kiïịn ăoâng goâp töíng söịlađ 2 triïơu ăïịn 4 triïơu ăö la cho höî trúơ trûơc tiïịp nghiïn cûâu vacxin AIDS (IAVI 1997) Vúâisaâng kiïịn saên xuíịt vacxin AIDS cuêa Myô, thaâch thûâc ăöịi vúâi IAVI lađ ăaêm baêo sao cho caâcchûúng trònh tòm ra vacxin khöng boê qua nhu cíìu cuêa caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp, caâcnûúâc chiïịm ăïịn 90% tó lïơ nhiïîm HIV
Möơt khaê nùng ûâng duơng quan troơng khaâc liïn minh giûôa khu vûơc tû nhín vađ khu vûơccöng trong lônh vûơc phođng chöịng AIDS lađ viïơc tòm ra thuöịc diïơt vi khuíín vađ viruât ím ăaơo,giuâp cho ngûúđi phuơ nûô coâ thïí tûơ baêo vïơ mònh khoêi viïơc nhiïîm viruât HIV mađ khöng cíìn ăïìnghõ ngûúđi cuđng quan hïơ tònh duơc phaêi duđng bao cao su Phuơ nûô ngheđo úê caâc nûúâc ăangphaât triïín thûúđng úê thïị bíịt lúơi khi thuýịt phuơc ngûúđi baơn tònh sûê duơng bao cao su; vađnhûông phuơ nûô nađy cuông thûúđng khöng coâ ăuê khaê nùng mua thuöịc diïơt viruât ím ăaơo.Bùìng caâch ăaêm baêo thõ trûúđng tiïu thuơ, möơt liïn minh giûôa khu vûơc tû nhín vađ khu vûơccöng coâ thïí taơo ra caâc biïơn phaâp khuýịn khñch caâc cöng ty dûúơc phíím phaât triïín caâc saênphíím nađy Möịi quan hïơ giûôa khu vûơc cöng vađ khu vûơc tû nhín cuông coâ thïí khuýịn khñchviïơc phaât triïín duơng cuơ xeât nghiïơm chíín ăoaân möơt caâch tin cíơy vađ khöng töịn keâm caâcbïơnh líy qua ặúđng tònh duơc nhû Cla-mi-ăi-a, möơt cùn bïơnh ăang lan trađn úê caâc nûúâcăang phaât triïín vađ ăííy nhanh töịc ăöơ lan truýìn HIV, ăöìng thúđi khuýịn khñch nghiïn cûâugiaêm chi phñ cuêa caâc biïơn phaâp chöịng retrovirut
Húơp taâc trong vuđng: Khi dõch bïơnh AIDS líìn ăíìu tiïn thu huât sûơ chuâ yâ cuêa cöng
chuâng, nhiïìu caâ nhín vađ chñnh phuê möơt söị nûúâc quy traâch nhiïơm cho caâc nûúâc laâng giïìnghay nhûông “ngûúđi nûúâc ngoađi” noâi chung vò ăaô ặa viruât vađo nûúâc hoơ Nhûng moơi trûúđnghúơp nhiïîm bïơnh, hoùơc qua ặúđng tònh duơc, hoùơc líy qua kim tiïm hay truýìn maâu ăïìuliïn quan ăïịn hai ngûúđi Möơt trong hai ngûúđi phaêi lađ cöng dín trong nûúâc thò bïơnh dõchmúâi coâ thïí truýìn sang ngûúđi dín trong nûúâc Sau ăoâ bïơnh dõch chó coâ thïí lan truýìntrong nûúâc ặúơc nïịu coâ thïm caâc hiïơn tûúơng líy nhiïîm khaâc liïn quan ăïịn nhûông ngûúđidín khaâc trong nûúâc Do ăoâ, ăöịi vúâi tíịt caê caâc nûúâc ăöịi mùơt vúâi víịn ăïì AIDS nghiïmtroơng, ngûúđi dín trong nûúâc chùưc ăaô ăoâng möơt vai trođ tñch cûơc trong viïơc truýìn bïơnh nađy
Caâc cöng ty phaêi nhíơn ra rùìng thõ trûúđng tiïìm nùng ăöịi vúâi möơt loaơi vacxin HIV trong caâc nûúâcăang phaât triïín ríịt lúân, nhûng chó coâ thïí aâp duơng möơt nûêa hay möơt phíìn ba giaâ Giaâ cao coâ thïí aâpduơng cho caâc nûúâc cöng nghiïơp, cođn caâc nûúâc ăang phaât triïín cíìn phaêi coâ möơt giaâ khaâc Caâc cöng
ty nhíịt ắnh thu lúơi tûđ sûơ ăíìu tû nađy Caâc nûúâc ăang phaât triïín cuông cíìn phaêi mua loaơi vacxin nađy.Tòm ặúơc giaêi phaâp cho víịn ăïì nađy lađ möơt thaâch thûâc ríịt quan troơng ăöịi vúâi chñnh phuê, giúâi kinhdoanh, caâc nhađ khoa hoơc vađ caâc töí chûâc quöịc tïị”
Tiïịn sô Narth Bhamarapravati, Giaâm ăöịc Tiïíu ban Thûê nghiïơm vacxin HIV, ngûúđi ăaô tòm ramöơt loaơi vacxin chöịng söịt xuíịt huýịt, cûơu Giaâm ăöịc Trûúđng Ăaơi hoơc Töíng húơp Mahidol, Bangkok,Thaâi Lan Trñch tûđ möơt cuöơc phoêng víịn ăùng trïn IAVR (1997)
Trang 15Quy traâch nhiïơm cho nhûông ngûúđi nûúâc ngoađi truýìn bïơnh cho ngûúđi dín trong nûúâckhöng chó lađ ăiïìu phi logic mađ cođn lađm nguy haơi ăïịn nhûông nöî lûơc chöịng laơi bïơnh dõchnađy Trûúâc tiïn quy traâch nhiïơm cho ngûúđi nûúâc ngoađi seô taơo cho nhûông ngûúđi khöngthûúđng xuýn quan hïơ vúâi ngûúđi nûúâc ngoađi coâ möơt caêm giaâc an toađn giaê taơo, do ăoâ khöngkhuýịn khñch ặúơc nhûông hađnh vi an toađn Thûâ hai, quy traâch nhiïơm cho ngûúđi nûúâcngoađi gíy aênh hûúêng xíịu ăïịn möịi quan hïơ vúâi caâc nûúâc laâng giïìng, khiïịn cho chñnh phuêcađng khoâ khùn hún vađ giaêm nöî lûơc phöịi húơp phođng chöịng bïơnh Quan hïơ ngoaơi giao khöngtöịt ăe doaơ lúơi ñch húơp taâc kinh tïị, chùỉng haơn nhû ăöịi vúâi nhûông ngûúđi lao ăöơng úê nûúâcngoađi hay caâc hoaơt ăöơng thûúng maơi khaâc.
Thay vò quy traâch nhiïơm, möơt phûúng phaâp hiïơu quaê hún lađ chñnh phuê caâc nûúâc laânggiïìng cuđng thaêo luíơn tòm ra con ặúđng húơp taâc khùưc phuơc nhûông víịn ăïì khoâ khùn chungăöịi vúâi AIDS Vñ duơ, caâc nûúâc laâng giïìng coâ thïí nhíịt trñ khöng tííy chay nhûông ngûúđi di cûmang HIV dûúng tñnh; chia seê thöng tin vïì caâc biïơn phaâp phođng chöịng vađ nguýn nhíncuêa dõch bïơnh; phöịi húơp chñnh saâch ăïí giaêi quýịt caâc víịn ăïì xaô höơi liïn quan ăïịn bïơnhAIDS nhû maơi dím, ma tuyâ; trúơ cíịp ăiïìu trõ bïơnh AIDS vađ höî trúơ caâc gia ằnh bõ aênhhûúêng, traânh tònh traơng khuýịn khñch ngûúđi nhiïîm HIV dûúng tñnh di cû ăïí ặúơc trúơ cíịpcao hún Chñnh phuê caâc nûúâc tađi trúơ vađ caâc töí chûâc ăa phûúng coâ thïí ăoâng möơt vai trođ hûôuñch höî trúơ caâc cuöơc ăöịi thoaơi giûôa caâc nûúâc trong vuđng
Khùưc phuơc nhûông trúê ngaơi chñnh trõ ăöịi vúâi chñnh saâch AIDS hiïơu qua
Nhûông thöng ăiïơp chñnh saâch trong baâo caâo nađy khöng phaêi lađ nhûông phaât hiïơn múâi Kïugoơi phođng chöịng líy nhiïîm bïơnh trong söị nhûông ngûúđi coâ nhiïìu khaê nùng nhiïîm vađ lađmlan truýìn viruât nhíịt nhùìm muơc ăñch kiïím soaât caâc bïơnh líy nhiïîm qua ặúđng tònh duơc,lađ nhíơn ắnh ăaô ặúơc thûđa nhíơn caâch ăíy 20 nùm (Brandt 1987) Tađi trúơ ăiïìu trõ bïơnhAIDS nhiïìu hún tađi trúơ ăiïìu trõ caâc bïơnh khaâc nhû ung thû chùỉng haơn, ăe doaơ ăïịn chíịtlûúơng vađ khaê nùng tiïịp cíơn caâc dõch vuơ chùm soâc sûâc khoeê cho tíịt caê moơi ngûúđi lađ lúđicaênh baâo luön ặúơc nhùưc laơi trong caâc cuöơc thaêo vïì caêi caâch ngađnh y tïị (Ngín hađng Thïịgiúâi 1993) Phaât hiïơn rùìng nhûông höơ ngheđo nhíịt dïî bõ töín thûúng nhíịt búêi caâc cún söịc donhûông caâi chïịt mađ AIDS gíy ra cuông giöịng nhû möơt nhíơn ắnh trûúâc ăíy, lađ caâc höơ ngheđoríịt khoâ vûúơt qua caâc cún söịc Kïịt luíơn rùìng “höî trúơ cho ngûúđi söịng soât” do Chñnh phuê vađcaâc Töí chûâc phi chñnh phuê cung cíịp cíìn nhùìm vađo nhûông höơ gia ằnh ngheđo nhíịt bõ aênhhûúêng búêi AIDS Lúơi thïị cuêa viïơc phín quýìn vađ tû nhín hoaâ caâc chûúng trònh dõch vuơcuêa chñnh phuê ríịt roô rađng Ăöịi vúâi caâc hađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị, nhu cíìu cíìn coâ nhiïìukiïịn thûâc vađ cöng nghïơ hún cho caâc nûúâc ăang phaât triïín ăaô hïịt sûâc roô rađng bùìng baonhiïu nùm nay röìi
Nïịu nhûông thöng ăiïơp nađy ăaô trúê nïn quen thuöơc, taơi sao caâc nûúâc trïn thïị giúâi laơikhöng hađnh ăöơng theo nhûông thöng ăiïơp ăoâ Cíu traê lúđi roô rađng khöng nùìm trong nhûôngcuöơc thaêo luíơn coâ tñnh chíịt kyô thuíơt ặúơc noâi ăïịn ríịt nhiïìu trong cuöịn saâch nađy, mađ laơithuöơc vïì lônh vûơc khoa hoơc chñnh trõ, möơt lônh vûơc keâm phaât triïín hún caâc ngađnh khaâcnhû dõch tïî hoơc hay kinh tïị hoơc, vúâi ñt quy luíơt ắnh hûúâng hún Tuy nhiïn, nhûông vñ duơvïì caâc nûúâc ăaô ăaơt ặúơc nhûông thađnh cöng ríịt khiïm töịn trong phođng chöịng AIDS cuôngcoâ thïí cho chuâng ta möơt söị bađi hoơc
Caâc nhoâm lúơi ñch vađ chñnh saâch AIDS
Nhiïìu nhoâm vúâi nhûông lúơi ñch ăa daơng coâ thïí aênh hûúêng ăïịn quaâ trònh thiïịt kïị vađ thûơchiïơn caâc chñnh saâch HIV/AIDS Sûơ kïịt húơp nhûông ăiïím maơnh cuêa caâc nhoâm nađy cuông
Trang 16nhû ûu ăiïím cuêa möîi nhoâm thûúđng thay ăöíi theo quaâ trònh diïîn biïịn cuêa dõch bïơnh Banăíìu chó coâ möơt vađi nhoâm quan tím ăïịn víịn ăïì nađy Tuy nhiïn, khi dõch bïơnh phaât triïín,söị lûúơng caâc nhoâm lúơi ñch cađng tùng thò víịn ăïì chñnh saâch AIDS cađng trúê nïn phûâc taơphún.
Trong giai ăoaơn ăíìu cuêa dõch bïơnh, thađy thuöịc vađ caâc nhađ cung cíịp dûúơc phíím quantím ăïịn viïơc tòm hiïíu caâch ăiïìu trõ AIDS vađ baêo vïơ sûơ an toađn cho nhín viïn y tïị, ăïìphođng líy nhiïîm qua nhûông nöịt kim chím hay nhûông tònh huöịng nhiïîm bïơnh ngíîunhiïn khaâc trong khi lađm viïơc Möơt nhoâm khaâc cuông xuíịt hiïơn trong khoaêng thúđi gian ăoâlađ nhoâm nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV Mùơc duđ söị lûúơng nhûông ngûúđi nađy ban ăíìu ríịt ñt, hoơcoâ thïí ñt coâ aênh hûúêng chñnh trõ, nhûng hoơ luön coâ ăöơng cú ríịt maơnh phaêi víơn ăöơng chñnhphuê, búêi vò cuöơc söịng cuêa chñnh hoơ coâ thïí phuơ thuöơc vađo viïơc thuýịt phuơc ặúơc chñnh phuêtrúơ cíịp ăiïìu trõ vađ chùm soâc bïơnh AIDS Khi naơn dõch lan röơng, quy mö cuêa caâc nhoâm nađyvađ khaê nùng aênh hûúêng cuêa hoơ ăöịi vúâi caâc chñnh saâch cuêa chñnh phuê tùng lïn Truđng húơpvúâi nhoâm nađy lađ nhûông ngûúđi coâ hađnh vi ruêi ro cao nhûng chûa bõ nhiïîm bïơnh hay hoơ hyvoơng lađ chûa bõ nhiïîm bïơnh Mùơc duđ nhûông ngûúđi nađy quan tím ríịt nhiïìu ăïịn viïơc chñnhphuê trúơ cíịp phođng bïơnh cho baên thín hoơ, trong giai ăoaơn ăíìu cuêa dõch, hoơ ríịt khoâ coâ thïítûơ töí chûâc thíơt quy cuê ăïí víơn ăöơng ặúơc chñnh phuê baêo vïơ quýìn lúơi cuêa hoơ Song chñnhdõch AIDS ngađy cađng khiïịn cho nhûông ngûúđi coâ caâc hađnh vi ruêi ro cao nhíịt töí chûâc nhaulaơi ăïí baêo vïơ lúơi ñch cuêa mònh Hún nûôa, caâc töí chûâc phi chñnh phuê phođng chöịng HIV vađchùm soâc bïơnh nhín AIDS luön ặâng vïì phña nhûông ngûúđi mađ hoơ phuơc vuơ Cuöịi cuđng, khisöị lûúơng ngûúđi mùưc bïơnh AIDS cađng tùng, caâc nhađ cung cíịp baêo hiïím vađ chuê caâc doanhnghiïơp laơi cađng lo lùưng hún ăïịn sûơ gia tùng chi phñ chùm soâc sûâc khoeê vađ tó lïơ öịm vađ tûêvong cao trong söị nhín viïn cuêa mònh
Trong tíịt caê caâc giai ăoaơn cuêa dõch bïơnh, nhoâm lúơi ñch lúân nhíịt lađ nhoâm coâ ñt ăöơng cúthuâc ăííy tòm hiïíu vïì víịn ăïì nađy hay víơn ăöơng vò quýìn lúơi cuêa mònh: ăoâ lađ ăa söị ngûúđiHIV ím tñnh, nhûông ngûúđi ñt khi coâ caâc hađnh vi ruêi ro Giöịng nhû híìu hïịt nhûông ngûúđihay coâ hađnh vi ruêi ro, nhûông ngûúđi coâ mûâc ăöơ ruêi ro thíịp coâ mong muöịn coâ gia ằnh riïng,sinh con vađ nuöi daơy con khoeê maơnh, nhòn thíịy con caâi mònh trûúêng thađnh vađ líơp giaằnh, khöng bõ aênh hûúêng búêi viruât HIV Mùơc duđ baên thín hoơ khöng mùưc bïơnh AIDS,nhûng trong möơt dõch bïơnh lan röơng, nhûông ngûúđi nađy seô thíịy rùìng giaâ dõch vuơ y tïị tùngcao vò nhu cíìu cao vađ chi phñ tùng Möơt söị ngûúđi trong söị nađy ngheđo, chûa bao giúđ bõnhiïîm HIV hay chïịt vò bïơnh, nhûng hoơ víîn cíìn giuâp ăúô ăïí thoaât khoêi caênh ngheđo ăoâi.Möơt söị ngûúđi mùưc phaêi caâc bïơnh kinh niïn cođn nguy hiïím hún caê AIDS, nhû bïơnh ungthû, thíơn, ăaâi ặúđng vađ khöng ăuê tiïìn chûôa trõ ăïí cûâu maơng söịng cuêa mònh
Ăïí thûơc sûơ dín chuê, möơt xaô höơi phaêi tòm ra caâc caâch - chùỉng haơn bíìu cûê hay chûngcíìu dín yâ - ăïí nhiïìu ngûúđi vúâi nhûông quan tím nhoê ăïịn möơt víịn ăïì nađo ăoâ coâ thïí bađy toêquan ăiïím cuêa hoơ möơt caâch khöng töịn keâm vađ coâ aênh hûúêng ăïịn quaâ trònh tiïịn triïín sûơviïơc Caâc chñnh trõ gia ặâng trûúâc möơt hođm phiïịu coâ ăöơng cú tòm hiïíu nhûông yâ kiïịn khaâcnhau cuêa nhûông ngûúđi dín bònh thûúđng vađ xem xeât noâ cuđng vúâi quan ăiïím cuêa nhûôngnhoâm lúơi ñch nhoê hún nhûng coâ nhiïìu tiïịng noâi hún Möơt chñnh phuê hûúêng ûâng sûơ laônhăaơo chñnh trõ trong quöịc gia seô theo sau
Tuy nhiïn, ăöịi vúâi trûúđng húơp HIV/AIDS, nhûông chñnh saâch baêo vïơ töịt nhíịt nhûôngngûúđi dín bònh thûúđng khöng nhíịt thiïịt lađ nhûông chñnh saâch ặúơc ûa chuöơng Chñnh trõgia vađ caâc quan chûâc chñnh phuê baên thín khöng biïịt chùưc chùưn chñnh saâch nađo töịi ûunhíịt ăöịi phoâ bïơnh dõch, coâ nhiïơm vuơ khoâ khùn khi giaêi thñch vúâi cöng chuâng taơi saonhûông khoaên thu thúị laơi phaêi duđng ăïí trúơ cíịp mua bao cao su hay ăiïìu trõ caâc bïơnh líy