Nhûông vñ duơ úêKagera, Rakai vađ Chiïìng Mai cho thíịy caâc höơ gia ằnh thûơc sûơ phaêi ruât tiïìn tiïịt kiïơmhay baân tađi saên khi trong gia ằnh coâ ngûúđi lúân bõ chïịt.Khaêo saât úê
Trang 1ăïí ăöịi phoâ, cođn hún lađ phaêi tiïịt kiïơm nhûông thûâ khaâc nhû thûơc phíím Nhûông vñ duơ úêKagera, Rakai vađ Chiïìng Mai cho thíịy caâc höơ gia ằnh thûơc sûơ phaêi ruât tiïìn tiïịt kiïơmhay baân tađi saên khi trong gia ằnh coâ ngûúđi lúân bõ chïịt.
Khaêo saât úê Kagera vađ Rakai ăïìu ặa ra nhûông cíu hoêi cho nhûông ngûúđi ặúơc phoêngvíịn vïì súê hûôu cuêa hoơ ăöịi vúâi ba loaơi hađng hoaâ líu bïìn: ö tö hay xe taêi, xe ăaơp vađ ăađi.Khöng ăïịn 2% caâc höơ gia ằnh coâ ö tö hay xe taêi, vađ sûơ thay ăöíi súê hûôu khöng chó ra möơtmíîu hònh roô rađng lađ coâ sûơ liïn hïơ giûôa sûơ thay ăöíi nađy vúâi viïơc höơ gia ằnh coâ bõ taâc ăöơngbúêi caâi chïịt cuêa möơt ngûúđi lúân trong gia ằnh hay khöng Tuy nhiïn, súê hûôu möơt xe ăaơphay möơt chiïịc ăađi lađ ăiïìu ríịt phöí biïịn, do ăoâ khöng giaêi quýịt ặúơc víịn ăïì nhiïìu lùưm.Baêng 4.5 cho thíịy súê hûôu tađi saên thay ăöíi nhû thïị nađo trong quaâ trònh tiïịn hađnh khaêosaât, phuơ thuöơc vađo viïơc nhûông höơ gia ằnh nađy coâ ngûúđi bõ chïịt hay khöng Trong caê haicuöơc khaêo saât, viïơc súê hûôu möơt chiïịc ăađi tùng lïn trong nhûông gia ằnh khöng coâ ngûúđichïịt vađ giaêm ăi trong nhûông gia ằnh coâ ngûúđi chïịt Ăiïìu tûúng tûơ cuông xaêy ra trongnhûông gia ằnh coâ xe ăaơp úê Rakai nhûng Kagera laơi khaâc Do ăoâ nhûông bùìng chûâng úêRakai, ăùơc biïơt lađ nhûông söị liïơu úê Kagera cho thíịy möơt söị höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt phaêibaân nhûông tađi saên ặúơc cíịt giûô ăïí ăöịi phoâ vúâi tònh hònh Trûúđng húơp khaâc coâ thïí lađ nhûôngtađi saên nađy thuöơc vïì töí tiïn vađ ặúơc thûđa kïị laơi cho nhûông ngûúđi ngoađi gia ằnh Tuynhiïn, ngay caê trong trûúđng húơp nađy, viïơc baân ăi tađi saên coâ thïí goâp phíìn giaêi quýịt víịnăïì, miïîn lađ ngûúđi ặúơc thûđa kïị tađi saên caêm thíịy mònh cuông coâ möơt phíìn traâch nhiïơm ăïíhöî trúơ nhûông ngûúđi hoaơn naơn
Möơt bùìng chûâng khaâc vïì viïơc caâc höơ gia ằnh ruât tiïìn tiïịt kiïơm ăïí giaêi quýịt víịn ăïìkhi coâ möơt ngûúđi trong nhađ bõ chïịt coâ thïí ặúơc tòm thíịy tûđ nhûông söị liïơu úê Kagera vïì caâcthađnh viïn trong caâc hiïơp höơi tñn duơng vađ höî trúơ líîn nhau (ROSCAs) Trong ăúơt 1 cuêacuöơc khaêo saât, 51% trong söị 80 höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt trong thúđi gian 18 thaâng khaêosaât ăïìu lađ thađnh viïn cuêa caâc höơi ROSCAs; cuöịi ăúơt khaêo saât, tyê lïơ tham gia vađo caâc höơinađy giaêm xuöịng cođn 36% Trong söị caâc höơ gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt trong suöịt thúđigian khaêo saât, tó lïơ tham gia vađo caâc höơi ROSCAs khöng míịy thay ăöíi, tûđ 41% trong ăúơt
1 xuöịng 36% trong ăúơt 4
Tađi saên
Gia ằnh khöng coâ ngûúđi tûê vong
Gia ằnh coâ ngûúđi tûê vong
Gia ằnh khöng coâ ngûúđi tûê vong
Gia ằnh coâ ngûúđi tûê vong
Huýơn Rakai, U-gan-ăa Vuđng Kagera, Tan-da-nia
Baêng 4.5: Súê hûôu tađi saên trong caâc höơ gia ằnh coâ vađ khöng coâ ngûúđi tûê vong (Tyê lïơ trong töíng söị caâc höơ gia ằnh)
Nguöìn: Taâc giaê tñnh toaân, dûơa vađo tađi liïơu cuêa Menon vađ caâc TG khaâc 1996.
Trang 2Mùơc duđ cuöơc khaêo saât úê Chiïìng Mai khöng cho pheâp so saânh sûơ khaâc nhau vïì tađichñnh giûôa caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt vađ caâc höơ khöng coâ ngûúđi chïịt, khoaêng 41% caâchöơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt ăaô baân ăíịt ăai, 57% ăaô ruât möơt söị tiïìn tiïịt kiïơm, vađ 24% vaymûúơn tiïìn cuêa húơp taâc xaô hay tûđ caâc quyô quay vođng (nhû ROSCAs) ăïí öín ắnh sau khi coângûúđi chïịt Coâ leô vò sûơ giađu coâ hún cuêa caâc gia ằnh Thaâi Lan nïn hoơ coâ thïí giaêm búât aênhhûúêng cuêa söịc theo nhûông caâch nađy, chûâ khöng phaêi ăiïìu chónh laơi caâc thađnh viïn tronggia ằnh.
Höî trúơ tûđ caâc gia ằnh khaâc Ăöịi vúâi tíịt caê caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđi lúân tûê vong, sûơ
giuâp ăúô cuêa hoơ hađng hay laâng giïìng coâ tíìm quan troơng ăùơc biïơt höî trúơ cho nhûông cöị gùưngcuêa gia ằnh Caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch tòm caâch sûê duơng töịi ûu nhûông nguöìn lûơchaơn heơp ăïí khùưc phuơc aênh hûúêng ăöịi vúâi gia ằnh ngûúđi chïịt thûúđng cuông traânh khöngmuöịn can thiïơp vađo nhûông chuýơn riïng tû nhû víơy Ăïí lađm ặúơc ăiïìu nađy, hoơ cíìn coânhûông thöng tin vïì sûơ höî trúơ cuêa caâc gia ằnh xung quanh trong nhûông cöơng ăöìng mađ hoơnghiïn cûâu Nhûông cuöơc thaêo luíơn tiïịp theo khöng nhùìm thay thïị cho nhûông thöng tinnađy, nhûng ặa ra caâc hònh thûâc vađ khaê nùng cuêa nhûông ngûúđi hoơ hađng thín thiïịt höî trúơtrong nhûông trûúđng húơp nhû víơy
Möơt ăùơc ăiïím quan troơng cuêa caâc töí chûâc xaô höơi cuêa caâc höơ gia ằnh úê Kagera vađ cuônglađ cuêa híìu hïịt caâc cöơng ăöìng úê chíu Phi, ăoâ lađ sûơ höî trúơ líîn nhau khi cíìn thiïịt TaơiKagera, caê caâc gia ằnh coâ ngûúđi chïịt vađ gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt ăïìu coâ nhiïìu khaênùng nhíơn höî trúơ tiïìn mùơt hay dûúâi möơt hònh thûâc tûúng tûơ tûđ caâc gia ằnh khaâc (Khoaêng
ba phíìn tû caâc gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt ặúơc nhíơn höî trúơ nhû víơy, so vúâi 80 ăïịn 90%caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt.) Nhûng trong söị nhûông gia ằnh ặúơc höî trúơ riïng sau khicoâ ngûúđi chïịt, töíng giaâ trõ viïơn trúơ ặúơc nhíơn trong vođng nûêa nùm ăíìu tiïn sau khi coângûúđi chïịt (53 ăö la) nhiïìu hún gíịp ăöi söị tiïìn nhíơn ặúơc trong nùm trûúâc khi coâ ngûúđi tûđvong, vađ cuông nhiïìu hún gíịp ăöi söị tiïìn mađ nhûông gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt nhíơnặúơc
Nhûông töí chûâc múâi ặúơc thađnh líơp ăïí höî trúơ giaêi quýịt khoâ khùn vïì chi phñ do nhûôngngûúđi chïịt vò bïơnh AIDS gíy ra lađ möơt sûơ lyâ giaêi cho sûơ khaâc nhau lúân nađy Caâc phoêngvíịn nhoâm úê 20 lađng cho thíịy rùìng ngoađi caâc töí chûâc tiïịt kiïơm vađ höî trúơ líîn nhau truýìnthöịng, nhû ROSCAs, caâc cû dín cuêa ríịt nhiïìu lađng ăaô thađnh líơp caâc höơi ăùơc biïơt ăïí giuâpnhûông gia ằnh khoâ khùn do coâ ngûúđi chïịt vò bïơnh AIDS Híìu hïịt caâc höơi nađy ặúơc thađnhlíơp vađ ăiïìu hađnh búêi phuơ nûô; nhiïìu höơi hoơp ắnh kyđ, trong ăoâ caâc thađnh viïn ăoâng goâpbùìng tiïìn mùơt hay caâc hònh thûâc khaâc (Lwihula 1994)
Hònh 4.9 cho thíịy söị tiïìn caâ nhín höî trúơ giuâp ăúô caâc höơ gia ằnh phuơ thuöơc vađo viïơcnhûông gia ằnh nađy coâ ngûúđi chïịt hay khöng Ghi nhíơn sûơ khaâc nhau to lúân vïì höî trúơ cuêacaâ nhín giûôa cöơt 1 vađ cöơt 4 ăöịi vúâi nhûông höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt giûôa caâc thúđi kyđ Hònhnađy cuông thïí hiïơn sûơ höî trúơ theo chûúng trònh, möơt víịn ăïì chuâng ta seô thaêo luíơn sau ăíy
Höî trúơ tûđ phña chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê Vïì höî trúơ cuêa chñnh phuê vađ caâc
töí chûâc phi chñnh phuê, coâ hai víịn ăïì cíìn ặúơc thaêo luíơn Thûâ nhíịt lađ gia ằnh nađo seô ặúơchöî trúơ vađ hoơ seô ặúơc trúơ giuâp bao nhiïu? Thûâ hai, cíìn bao nhiïu chi phñ ăïí höî trúơ? Phíìnchi phñ khöng ặúơc ăïì cíơp ăïịn trong phíìn thaêo luíơn vïì höî trúơ cuêa caâc caâ nhín, vò noâ chóliïn quan ăïịn nguöìn lûơc cuêa caâc caâ nhín Nhûng vò chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnhphuê sûê duơng nguöìn lûơc cöng, duđ lađ thu tûđ thúị hay tûđ caâc nguöìn ăoâng goâp tònh nguýơn.Theo ăoâ, chuâng ta phaêi ăùơt ra cíu hoêi nhûông nguöìn lûơc nađy coâ ặúơc sûê duơng möơt caâchhiïơu quaê nhíịt hay khöng Trong phíìn thaêo luíơn nađy, sûơ höî trúơ tûđ phña chñnh phuê vađ caâctöí chûâc phi chñnh phuê ặúơc coi lađ sûơ höî trúơ chñnh thûâc hay höî trúơ theo chûúng trònh, ăïí
Trang 3phín biïơt vúâi sûơ höî trúơ cuêa caâ nhín hay caâc hònh thûâc höî trúơ khöng chñnh thûâc tûđ caâc höơgia ằnh hay caâc höơi trong lađng xaô.
Theo cuöơc khaêo saât úê Kagera, höî trúơ cuêa caâc chûúng trònh chó coâ thïí ăïịn ặúơc vúâi möơtvađi ngûúđi vađ chó coâ thïí höî trúơ ặúơc ríịt ñt so vúâi höî trúơ cuêa caâc caâ nhín Trong phíìn cuöịicuêa cuöơc khaêo saât, möơt phíìn nùm söị höơ gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt trong mûúđi taâmthaâng ăaô ặúơc höî trúơ búêi möơt töí chûâc trong saâu thaâng trûúâc ăoâ; khoaêng hai phíìn nùm caâchöơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt ăaô ặúơc höî trúơ theo caâch nađy Giaâ trõ trung bònh cuêa nhûông höîtrúơ nađy nhoê hún ríịt nhiïìu so vúâi töíng chi tiïu cuêa höơ gia ằnh, vađ so vúâi sûơ höî trúơ cuêa caâccaâ nhín
Nhûng theo hònh 4.9, mùơc duđ trung bònh caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt nhíơn ặúơc höîtrúơ nhiïìu hún, ăiïìu nađy khöng phaêi luâc nađo cuông ăuâng Khöng phaêi sûơ höî trúơ nađo tûđ caâcchûúng trònh cuông nhoê hún so vúâi thu nhíơp hađng nùm Trong möơt lađng, 50% caâc höơ giaằnh, trong ăoâ coâ caê nhûông gia ằnh chûa coâ ngûúđi nađo chïịt, nhíơn ặúơc hún 110 ăö la höîtrúơ tûđ caâc chûúng trònh trong vođng 6 thaâng trûúâc vođng khaêo saât líìn 4
Ăïí phín tñch chi phñ tûúng ăöịi cuêa caâc loaơi chûúng trònh khaâc nhau höî trúơ caâc giaằnh bõ aênh hûúêng búêi AIDS vađ caâc nguýn nhín khaâc gíy ra tûê vong úê ngûúđi lúân, cuöơckhaêo saât ăaô thu thíơp caâc söị liïơu tûđ möơt töí chûâc chñnh phuê vađ 11 töí chûâc phi chñnh phuê úêvuđng Kagera Hònh 4.10 thïí hiïơn chi phñ trung bònh möîi nùm ăïí thûơc hiïơn möơt trong söịcaâc chûúng trònh noâi trïn, vađ söị liïơu vïì chi phñ ặúơc tòm thíịy tûđ ñt nhíịt hai cú quan Khi
so saânh chi phñ, ăiïìu quan troơng cíìn phaêi nhúâ rùìng caâc dõch vuơ ặúơc cung cíịp ríịt khaâcnhau; vñ duơ, chùm soâc taơi gia ằnh tíơp trung vađo nhûông nhađ coâ ngûúđi öịm, cođn höî trúơ vïìgiaâo duơc giuâp nhûông ặâa treê cođn ăang söịng phuơ thuöơc, chuâng coâ thïí khöng bõ öịm ăaunhûng cíìn phaêi ăïịn trûúđng hoơc Hún nûôa, ngay caê nhûông chûúng trònh coâ cuđng möơt nöơidung thò cuông coâ nhûông ýịu töị khaâc nhau vađ chíịt lûúơng khaâc nhau
Nguöìn: Over vađ caâc taâc giaê khaâc, sùưp xuíịt baên.
Hònh 4.9.Giaâ trõ trung võ cuêa höî trúơ nhíơn ặúơc trong söị caâc míîu höơ gia ằnh nhíơn trúơ cíịp, theo nguöìn, ăúơt vađ ýịu töị coâ ngûúđi chïịt, 1991-94
Caâc höơ gia ằnh coâ möơtơ ngûúđi chïít trong thúđi gian giûôa “ăúơt” thu nhíơp söị liïơu thûâ nhíịt vađ thûâ tû nhíơn trúơ cíịp tû nhín vađ chûúng trònh nhiïìu hún caâc höơ gia ằnh khöng coâ ngûúđi chïịt trong khoaêng thúđi gian nađy Ăöịi vúâi caâc gia ằnh coâ thín nhín chïịt, trúơ cíịp tû nhín lúân hún trúơ cíịp chûúng trònh ríịt nhiïìu.
Trang 4Bíịt chíịp nhûông lûu yâ trïn, hònh trïn cho chuâng ta thíịy coâ thïí coâ sûơ khaâc nhau lúânvïì chi phñ cho möîi ngûúđi hûúêng thuơ theo möîi chûúng trònh khaâc nhau Möơt sûơ so saânh ăùơcbiïơt ríịt coâ yâ nghôa lađ chi phñ nuöi möơt ặâa treê trong nhađ baêo dûúông, dûơ tñnh khoaêng 107
ăö la möîi nùm, vađ chi phñ nuöi möơt ặâa treê trong traơi möì cöi, trung bònh khoaêng 1063 ăö
la möơt nùm hay gíịp khoaêng mûúđi líìn (khöng coâ trong hònh bïn) Ăöịi vúâi nhûông ặâa treêkhöng thïí ặa vađo nhađ baêo dûúông, coâ thïí cíìn xem xeât giaêi phaâp thay thïị bùìng möơt traơimöì cöi Tuy nhiïn, caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch vađ caâc nhađ cíịp tađi chñnh cuêa chñnh phuêcíìn lûu yâ rùìng möîi ặâa treê ặúơc gûêi ăïịn traơi möì cöi seô tiïu thuơ nguöìn lûơc mađ coâ thïí nuöiặúơc 10 ặâa treê úê caâc nhađ baêo dûúông
Nhûông taâc ăöơng kinh tïị cuêa AIDS thûúđng maơnh meô hún trong caâc höơ gia ằnh ngheđo Chuâng ta ăaô thíịy rùìng caâc höơ gia ằnh coâ möơt ngûúđi lúân bõ chïịt phaêi baân tađi
saên ăïí giaêm söịc do bi kõch nađy gíy ra Theo ăoâ caâc gia ằnh coâ ñt tađi saên seô gùơp khoâ khùnhún khi ăöịi mùơt vúâi caâi chïịt so vúâi nhûông gia ằnh coâ nhiïìu tađi saên hún Trong phíìn nađy,chuâng ta seô xem xeât aênh hûúêng cuêa nhûông tađi saên ban ăíìu cuêa möơt höơ gia ằnh ăöịi vúâikhaê nùng vûúơt qua khoâ khùn do coâ möơt ngûúđi chïịt Trûúâc tiïn, chuâng ta xem xeât tađi saêncuêa möơt höơ gia ằnh aênh hûúêng ăïịn taâc ăöơng trûúâc mùưt cuêa möơt ngûúđi chïịt ăöịi vúâi viïơctiïu thuơ thûơc phíím theo ăíìu ngûúđi; sau ăoâ chuâng ta xem taâc ăöơng líu dađi ăöịi vúâi treê em,
do thiïịu dinh dûúông vađ giaêm khaê nùng ăïịn trûúđng hoơc
Ăïí phín tñch bùìng chûâng nađy, cíìn luön lûu yâ möơt víịn ăïì lađ caâc nhađ hoaơch ắnh chñnhsaâch luön phaêi cín nhùưc khi quýịt ắnh xaô höơi noâi chung vađ chñnh phuê noâi riïng coâ thïíkhùưc phuơc aênh hûúêng cuêa möơt naơn ăaơi dõch nhû thïị nađo: ai cíìn giuâp?
Hònh 4.10: Chi phñ höî trúơ ngûúđi söịng soât trung bònh hađng nùm trong nùm 1992 cuêa chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê, Kagera, Tan-da-ni-a.
Ghi chuâ: NSVA = ngûúđi söịng vúâi AIDS, HGĂ = höơ gia ằnh Caâc chi phñ khaâc lađ trïn möơt ăíìu treê em möơt nùm.
Nguöìn: Over vađ Koda, sùưp xuíịt baên.
Möơt söị loaơi hònh hoô trúơ cho caâc gia ằnh bõ AIDS taâc ăöơng tiïu töịn nhiïìu nguöìn lûơc hún nhûông loaơi höî trúơ khaâc
Trang 5Nhûông aênh hûúêng ăöịi vúâi viïơc tiïu duđng lûúng thûơc Möơt aênh hûúêng lúân mađ möơt
ngûúđi lúân trong gia ằnh bõ chïịt gíy ra, ăöịi vúâi nhûông gia ằnh ngheđo, ăoâ lađ sûơ thay ăöíi roôrađng vïì chi tiïu cho lûúng thûơc vađ tiïu duđng lûúng thûơc Hònh 4.11 cho thíịy sûơ thay ăöíichi tiïu vađ tiïu duđng lûúng thûơc theo ăíìu ngûúđi (bao göìm caê lûúng thûơc mua vađ lûúngthûơc saên xuíịt taơi nhađ) ăöịi vúâi möơt nûêa söị höơ ngheđo hún úê Kagera vađ möơt nûêa söị höơ ăúôngheđo hún úê Kagera trong thúđi gian 6 thaâng khi tûê vong xaêy ra Ăöịi vúâi nhûông gia ằnhkhaâ giaê hún möơt chuât, caê hai loaơi thûơc phíím noâi trïn ăïìu tùng Nhûng ăöịi vúâi 50% höơ giaằnh ngheđo hún thò hoađn toađn khaâc: chi tiïu cho lûúng thûơc, vöịn ăaô thíịp so vúâi nhûông höơkhaâc, ăaô giaêm ăi gíìn möơt phíìn ba Viïơc giaêm tiïu duđng lûúng thûơc theo ăíìu ngûúđi ặúơckhùưc phuơc bùìng lûúng thûơc saên xuíịt taơi nhađ (khöng coâ trong hònh) Ngay caê víơy, tiïuduđng lûúng thûơc theo ăíìu ngûúđi trong nhûông höơ ngheđo víîn giaêm ăi 15% Thíơm chñ khinhûông höơ gia ằnh nađy cuöịi cuđng cuông coâ thïí quay trúê laơi mûâc ăöơ tiïu thuơ lûúng thûơc gíìnbùìng mûâc ăöơ trûúâc khi coâ ngûúđi chïịt, nhû trûúđng húơp caâc höơ gia ằnh úê búđ biïín Ngađ, viïơcthiïịu dinh dûúông trong möơt nùm hay líu hún cuông aênh hûúêng maơnh ăïịn sûơ phaât triïíncuêa treê em Chuâng ta chuýín sang chuê ăïì nađy
Nhûông taâc ăöơng ăöịi vúâi dinh dûúông treê em Suy dinh dûúông treê em coâ khaê nùng lađ
möơt trong nhûông híơu quaê nghiïm troơng vađ líu dađi nhíịt sau caâi chïịt cuêa möơt ngûúđi lúân úêăöơ tuöíi sung sûâc trong gia ằnh Caâi chïịt cuêa böị hoùơc meơ hoùơc möơt ngûúđi lúân khaâc lađmgiaêm mûâc dinh dûúông hiïơn taơi cuêa treê em do giaêm thu nhíơp gia ằnh vađ giaêm chi tiïu cholûúng thûơc, giaêm sûơ quan tím cuêa ngûúđi lúân ăïịn viïơc chùm soâc treê Vò suy dinh dûúông treê
em coâ thïí aênh hûúêng ăïịn phaât triïín trñ túơ, do ăoâ giaêm nùng lûơc líu dađi cuêa möơt conngûúđi, caêi thiïơn dinh dûúông treê em lađ möơt muơc tiïu phaât triïín líu dađi Caâc nhađ hoaơchắnh chñnh saâch mong muöịn giaêm búât taâc ăöơng cuêa dõch AIDS, vò víơy cíìn ăùơc biïơt quantím ăïịn viïơc giaêm töịi ăa aênh hûúêng cuêa söị lûúơng tûê vong ngađy cađng tùng cuêa nhûôngngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc ăöịi vúâi dinh dûúông treê em
Ghi chuâ: 50% höơ gia ằnh ngheđo nhíịt lađ caâc höơ coâ tađi saên vúâi giaâ trõ ñt hún giaâ trõ trung võ tađi saên trïn möơt thađnh viïn trong ăúơt ăiïìu tra 1, vađo khoaêng 415 ăö la trïn möơt thađnh viïn tûúng ặúng ngûúđi lúân theo giaâ ăö la 1996 Míîu göìm 65 HGĂ coâ ngûúđi chïịt giûôa ăúơt möơt vađ ăúơt cuöịi cuêa nghiïn cûâu Kagera.
Nguöìn: Over vađ caâc taâc giaê khaâc, sùưp xuíịt baên.
Hònh 4.11 Taâc ăöơng ngùưn haơn cuêa caâi chïịt cuêa möơt thađnh viïn ngûúđi lúân lïn chi tiïu thûơc phíím vađ tiïu duđng thûơc phíím trïn möơt thađnh viïn ngûúđi lúân tûúng ặúng, Kagera, Tan-da-ni-a, 1991-93
Trong söị caâc höơ gia ằnh úê Kagera, da-ni-a coâ ngûúđi lúân úê ăöơ sung sûâc chïịt, chó tiïu vađ tiïu duđng thûơc phíím giaêm úê caâc höj ngheđo nhûng laơi tùng úê caâc höơ khaâc.
Trang 6Tan-AÊnh hûúêng cuêa tûê vong ngûúđi lúân ăïịn dinh dûúông treê em khaâc nhau tuyđ theo nhiïìuýịu töị, song cuông khöng thïí boê qua tònh traơng dinh dûúông treê em cuêa toađn dín söị noâichung Coâ ríịt ñt thöng tin vïì tûê vong ngûúđi lúân aênh hûúêng ăïịn dinh dûúông treê em nhû thïịnađo Hún nûôa, aênh hûúêng nađy coâ khaê nùng khaâc nhau ăöịi vúâi möîi quöịc gia, möîi cöơngăöìng Thaêo luíơn vïì nhûông phaât hiïơn úê Kagera dûúâi ăíy minh hoaơ cho möơt söị víịn ăïì mađcaâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch cíìn xem xeât nïịu muöịn giaêm nheơ taâc ăöơng cuêa naơn dõch.Trong phíìn thaêo luíơn nađy, thuíơt ngûô “treê möì cöi” ặúơc sûê duơng ăïí chó nhûông ặâa treê míịtmöơt trong hai hay caê hai böị meơ.
Chuâng ta ăïìu thíịy rùìng viïơc giaêm tiïu duđng lûúng thûơc trong söị nhûông gia ằnhngheđo coâ ngûúđi chïịt ặúơc mö taê trïn ăíy seô lađm tùng tyê lïơ suy dinh dûúông úê treê em trongnhûông gia ằnh nađy, vò nhûông ặâa treê nađy coâ nhiïìu khaê nùng khöng ặúơc cung cíịp dinhdûúông ăíìy ăuê hay ăaô coâ nguy cú suy dinh dûúông trûúâc khi coâ ngûúđi lúân trong gia ằnhchïịt Theo hònh 4.12, trong söị nhûông höơ gia ằnh ngheđo úê Kagera, tó lïơ treê em cođi coơc dûúâinùm tuöíi cao hún ríịt nhiïìu trong söị nhûông treê em möì cöi (51% ) so vúâi nhûông treê em caê böịmeơ cođn söịng (39%) Tuy nhiïn, ăiïìu ăaâng ngaơc nhiïn lađ sûơ chïnh lïơch giûôa treê em möì cöivađ treê em khöng möì cöi trong nhûông gia ằnh khaâ giaê laơi cođn cao hún; quaê thûơc, treê em möìcöi trong nhûông gia ằnh khaâ giaê bõ cođi coơc vúâi tyê lïơ gíìn nhû treê em möì cöi trong nhûônggia ằnh ngheđo hún
Kïịt quaê khöng dûơ kiïịn nađy ăùơt ra nhûông víịn ăïì taâc nghiïơp khoâ khùn Nïịu nhû treêmöì cöi trong caâc höơ gia ằnh ngheđo hún thûúđng dïî bõ cođi coơc hún so vúâi treê em möì cöi trongnhûông gia ằnh ñt ngheđo hún, nhû chuâng ta coâ thïí thíịy, thò viïơc ặa ra chñnh saâch hïịt sûâcăún giaên: ăïí giaêm thiïíu tònh traơng suy dinh dûúông, tíơp trung viïơc trúơ giuâp dinh dûúôngvađo caâc gia ằnh ngheđo coâ ngûúđi lúân úê tuöíi sung sûâc chïịt Thay vađo ăoâ, chuâng ta thíịy rùìng
ñt nhíịt, taơi Kagera, möơt nûêa söị treê möì cöi (míịt cha, meơ hoùơc caê hai) ăïìu bõ cođi coơc khöngphuơ thuöơc vađo viïơc chuâng coâ söịng trong möơt gia ằnh ngheđo khöí hay khöng
Hònh 4.12: Cođi coơc trong söị treê em möì cöi vađ khöng möì cöi dûúâi 5 tuöíi, theo tađi saên cuêa höơ gia ằnh, Kagera, Tan-da-ni-a.
Nguöìn: Söị liïơu Kagera, tñnh toaân cuêa taâc giaê.
Trang 7Coâ ríịt nhiïìu caâch giaêi thñch cho quan saât ăaâng ngaơc nhiïn nađy Möơt caâch giaêi thñchcho rùìng, sûơ chíơm phaât triïín trong caê hai nhoâm treê möì cöi lađ bùưt nguöìn tûđ cùn bïơnh AIDSvađ caâc cùn bïơnh khaâc mađ möơt ặâa treê coâ thïí nhiïîm phaêi tûđ ngûúđi lúân bõ nhiïîm HIV nhûbïơnh lao phöíi mađ khöng hïì liïn quan míơt thiïịt túâi ăïịn mûâc ăöơ tađi saên cuêa gia ằnh Möơtcaâch giaêi thñch khaâc laơi cho rùìng möơt söị treê em möì cöi chíơm phaât triïín ăang söịng trongcaâc gia ằnh khaâ giaê hún, trûúâc ăíy söịng úê caâc gia ằnh ngheđo khoâ thò sûơ chíơm phaât triïíncuêa chuâng chñnh lađ híơu quaê cuêa viïơc súâm chõu ặơng caênh ngheđo ăoâi Cuöịi cuđng, hiïơntûúơng chíơm phaât triïín ăöìng ăïìu trong caê hai nhoâm treê möì cöi cho thíịy, ăöịi vúâi söị treê emnađy, tyê lïơ chíơm phaât triïín úê mûâc 50% coâ thïí ăaô gíìn túâi mûâc giúâi haơn mađ vûúơt qua ăoâ bíịtkyđ sûơ suât giaêm vïì chïị ăöơ dinh dûúông cho treê em seô díîn ăïịn tùng tyê lïơ tûê vong treê em chûâkhöng tùng tyê lïơ cođi coơc Trong caê ba trûúđng húơp trïn, tònh traơng dinh dûúông treê em coâ thïíthûơc tïị bõ suy giaêm nhiïìu hún trong caâc gia ằnh ngheđo so vúâi caâc gia ằnh ñt ngheđo hún.Tuy nhiïn, cuông coâ thïí xaêy ra trûúđng húơp, tònh traơng dinh dûúông treê em bõ suy giaêmmaơnh sau caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân úê tuöíi sung sûâc trong gia ằnh, thíơm chñ ngay caê trongmöơt gia ằnh tûúng ăöịi khaâ giaê Ăiïìu nađy coâ thïí xaêy ra, vñ duơ, trong trûúđng húơp sûơ ăaukhöí vađ suy suơp vïì tím lyâ cuêa nhûông ngûúđi cođn laơi trong gia ằnh coâ thïí sao nhaông viïơcchùm soâc treê nhû viïơc mua thûơc phíím vađ cho treê ùn Nïịu trûúđng búơp nađy thíơt sûơ xaêy ra,nhûông ặâa treê möì cöi seô ríịt nhiïìu khaê nùng bõ suy dinh dûúông khöng phuơ thuöơc vađo hoađncaênh kinh tïị cuêa gia ằnh chuâng.
Möơt giaêi phaâp coâ khaê nùng phuđ húơp cho moơi tònh huöịng ăoâ lađ tíơp trung höî trúơ dinhdûúông vađo treê em coâ triïơu chûâng bõ suy dinh dûúông hoùơc coâ khaê nùng bõ suy dinh dûúông(do míịt cha, meơ hoùơc caê hai)
Caâch tiïịp cíơn nađy coâ ríịt nhiïìu ăiïím maơnh Trûúâc hïịt, vò tyê lïơ phíìn trùm treê em dûúâi
5 tuöíi bõ möì cöi seô thíịp, thíơm chñ trong möơt dõch bïơnh lan röơng, thò sûơ höî trúơ noâi trïnkhöng töịn nhiïìu chi phñ vađ vò thïị coâ tñnh khaê thi hún viïơc höî trúơ cho tíịt caê caâc gia ằnh coângûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc chïịt vò bïơnh AIDS
Hún nûôa, vò bïơnh nhín thûúđng mùưc bïơnh keâo dađi trûúâc khi chïịt vò AIDS, nïn thûúđngríịt dïî xaâc ắnh ặúơc söị treê em seô phaêi möì cöi trûúâc khi cha hoùơc meơ cuêa chuâng chïịt vađphaêi ặa chuâng vađo chûúng trònh ăïí haơn chïị ăïịn mûâc thíịp nhíịt sûơ taâc ăöơng vïì mùơt dinhdûúông Trong caâc trûúđng húơp ngûúđi meơ mang HIV dûúng tñnh, viïơc böí sung thïm nguöìnthûâc ùn seô ăöìng thúđi giaêm ặúơc ruêi ro truýìn bïơnh tûđ meơ sang con qua sûôa meơ
Thïm vađo ăoâ, caâc chûúng trònh cung cíịp lûúng thûơc trûơc tiïịp cho treê suy dinh dûúôngvađ treê möì cöi chûâ khöng chó cho treê möì cöi khöng thöi, coâ thïí giuâp traânh ặúơc viïơc caâc giaằnh nhíơn nuöi dûúông treê em möì cöi chó vò muöịn nhíơn caâc phuâc lúơi dađnh cho treê möì cöi.Trong khi viïơc khuýịn khñch caâc gia ằnh nhíơn chùm soâc treê lađ möơt ăiïìu ríịt nïn lađmtrong möơt dõch AIDS nghiïm troơng, thò viïơc khuýịn khñch quaâ ăaâng coâ thïí lađm tùng söịtreê em bõ chuýín giûôa caâc gia ằnh vúâi nhau vađ gíy aênh hûúêng túâi phuâc lúơi dađnh chochuâng Möơt caâch tiïịp cíơn töịt hún nûôa lađ ặa caê caâc treê em trong caâc gia ằnh sùưp coâ ngûúđitûê vong vađo möơt chûúng trònh nuöi dûúông vađ quaên lyâ chïị ăöơ dinh dûúông mang tñnh cöơngăöìng theo mö hònh tađi trúơ cuêa UNICEF, ăoâ lađ “caâc ăiïím cho ùn taơi lađng”
Cuöịi cuđng, ặa treê möì cöi vađo möơt chûúng trònh ặúơc thiïịt kïị ăïí giaêi quýịt möơt caâchröơng raôi hún víịn ăïì suy dinh dûúông seô cöng bùìng hún lađ viïơc chó tíơp trung vađo viïơc höî trúơcho treê möì cöi do bïơnh AIDS Ăiïìu nađy cađng ăuâng hún ăöịi vúâi caâc nûúâc ngheđo núi mađ khííuphíìn lûúng thûơc cho treê em suy dinh dûúông ăaâng úê mûâc baâo ăöơng Vñ duơ, taơi Kagera, ngaycaê trong caâc gia ằnh khöng úê trong hoađn caênh ngheđo khöí vađ caê cha meơ cođn söịng thò möơt
Trang 8phíìn ba söị treê em bõ cođi coơc Trong böịi caênh nhû víơy, viïơc chó höî trúơ cho caâc treê em möì cöi
do AIDS seô boê qún ríịt nhiïìu nhûông treê em khaâc cuông ăang ríịt cíìn ặúơc giuâp ăúô
Taâc ăöơng ăïịn viïơc hoơc hađnh cuêa treê em Bïn caơnh viïơc lađm tùng suy dinh dûúông treê
em, caâi chïịt cuêa möơt ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc trong höơ gia ằnh coâ nhiïìu khaê nùnglađm giaêm tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em Viïơc thiïịu hoơc hađnh, coâ thïí bõ tònh traơng suy dinhdûúông lađm tríìm troơng thïm, seô lađm cho nhûông treê em trong gia ằnh coâ ngûúđi lúân chïịtkhoâ coâ thïí thoaât ặúơc caênh ăoâi ngheđo Hïơ quaê cuêa cuêa viïơc ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâcchïịt ăöịi vúâi viïơc giaêm tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em trong höơ gia ằnh coâ thïí bao göìm:
• Giaêm búât khaê nùng cuêa gia ằnh coâ thïí ăoâng ặúơc hoơc phñ,
• Tùng nhu cíìu treê em tham gia lao ăöơng,
• Lađm giaêm tyê suíịt lúơi nhuíơn dûơ kiïịn ăöịi vúâi ngûúđi lúân cuêa ăíìu tû vađo giaâo duơc treêem
Chuâng ta ăaô thíịy nhûông biïịn ăöơng vïì thu nhíơp vađ chi tiïu xaêy ra trûúâc vađ sau caâichïịt cuêa ngûúđi lúân seô coâ xu hûúâng lađm giaêm nhû thïị nađo khaê nùng cuêa gia ằnh ăoâng hoơcphñ vađ chi traê caâc khoaên chi tiïu giaâo duơc khaâc Treê em cuông coâ thïí phaêi boê hoơc ăïí lađmviïơc bïn ngoađi gia ằnh, giuâp chuýơn lao ăöơng vađ cöng viïơc ăöìng aâng hoùơc chùm soâc möơtthađnh viïn öịm ăau cuêa gia ằnh Bïn caơnh ăoâ, khi tyê lïơ tûê vong cuêa ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíisung sûâc cao, thò caâc bíơc cha meơ thûúđng khöng nhiïơt tònh lùưm trong viïơc ăíìu tû vađochuýơn hoơc hađnh cuêa con caâi mònh Hoơ súơ hoùơc lađ con treê cuêa hoơ cuông chùỉng söịng ăuê líuăïí hiïơn thûơc hoaâ ặúơc mûâc thu nhíơp cao do viïơc hoơc hađnh mang laơi cho chuâng hoùơc lađ baênthín ngûúđi lúân cuông cho rùìng hoơ cuông chùỉng söịng ặúơc líu ăïí mađ hûúêng nhûông thađnhquaê hoơc hađnh cuêa con caâi mònh mang laơi dûúâi hònh thûâc thu nhíơp cao hún Tûúng tûơ nhûvíơy, ngûúđi nhađ cuêa ngûúđi chïịt khi nhíơn nuöi ặâa treê möì cöi cuông coâ thïí khöng nhiïơt tònhặúơc nhû cha meơ chuâng trong viïơc ăíìu tû cho chuýơn hoơc hađnh cuêa con caâi Vò tíịt caênhûông lñ do ăoâ, treê em míịt cha hay meơ hoùơc míịt caê cha líîn meơ thûúđng coâ tyê lïơ nhíơp hoơcthíịp hún so vúâi tyê lïơ bònh quín cuêa treê cođn caê cha meơ
Nguöìn: Söị liïơu ăiïìu tra nhín khííu hoơc vađ y tïị, tñnh toaân cuêa caâc taâc giaê.
Hònh 4.13: Tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em tuöíi 10-14, theo tònh traơng möì cöi, chñn quöịc
Trang 9Söị liïơu cuêa caâc ăiïìu tra nhín khííu hoơc vađ y tïị vïì tyê lïơ nhíơp hoơc vađ tònh traơng möì cöitaơi 9 quöịc gia, noâi chung ăïìu uêng höơ cho líơp luíơn nađy Hònh söị 4.13 cuông cho thíịy tyê lïơ ăihoơc dûơ kiïịn cuêa treê em theo tònh traơng möì cöi cuêa chuâng ruât ra tûđ möơt phín tñch höìi quytrong ăoâ úê tûđng nûúâc ngûúđi ta giûô caâc ýịu töị tuöíi taâc, giúâi tñnh, cû truâ taơi thađnh thõ, vađchíịt lûúơng nhađ úê khöng ăöíi - ăíy lađ nhûông thöng söị cú baên vïì phuâc lúơi Tíịt caê caâc núi nađyăïìu ặúơc ăùơc trûng búêi tònh traơng thu nhíơp thíịp vađ tíịt caê trûđ Bùưc Bra-xin ăïìu úê giûôa möơtdõch HIV/AIDS lan röơng Treê möì cöi úê moơi núi ăïìu coâ tyê lïơ nhíơp hoơc thíịp hún, trûđ trûúđnghúơp úê U-gan-ăa vađ Dim-ba-bu-ï, khaâc biïơt lúân nhíịt giûôa tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em möì cöivađ tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em khöng möì cöi ặúơc thíịy úê 5 nhoâm cöơt phña bïn traâi cuêa mònh.Trong khi nhûông söị liïơu uêng höơ cho quan ăiïím rùìng treê em möì cöi thûúđng ñt ăïịntrûúđng hún lađ nhûông treê em khaâc, caâc söị liïơu ăoâ cuông ăöìng thúđi cho thíịy lađ taơi híìu hïịt caâcnûúâc nađy, möơt tyê lïơ lúân treê em khöng phaêi lađ treê möì cöi cuông khöng ăi hoơc Ăiïìu ăoâ chothíịy rùìng ñt nhíịt thò taơi caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp nađy, tònh traơng möì cöi khöng phaêi lađlyâ do chuê ýịu ăïí treê em khöng ăïịn trûúđng; coâ nhûông víịn ăïì khaâc nûôa vïì phña cung vađ cíìutrong lônh vûơc giaâo duơc hoùơc cuêa thõ trûúđng lao ăöơng cuông díîn ăïịn tyê lïơ nhíơp hoơc thíịpcuêa treê em khöng phuơ thuöơc vađo tònh traơng möì cöi Cuông nhû víịn ăïì dinh dûúông, treê möìcöi thûúđng phaêi chõu tònh traơng ăùơc biïơt thiïơt thođi vïì giaâo duơc, nhûng do tyê lïơ ăi hoơc úê caâcnûúâc thu nhíơp thíịp nađy noâi chung thûúđng thíịp do ăoâ nhûông biïơn phaâp ăùơc biïơt ăïí tùngtyê lïơ treê möì cöi ăi hoơc coâ thïí laơi boê qua nhu cíìu hoơc hađnh cuêa nhiïìu treê em khaâc khöng bõmöì cöi Caêi thiïơn ăaâng kïí tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em vò thïị ăođi hoêi möơt caâch tiïịp cíơn hïơthöịng; ăiïìu nađy nùìm ngoađi phaơm vi cuêa cuöịn saâch nađy, nhûng ăaô lađ möơt trong nhûôngmuơc tiïu giaâo duơc taơi caâc nûúâc nađy.
Sûê duơng söị liïơu cuêa Kagera, chuâng ta coâ thïí xem xeât xem nhûông ýịu töị khaâc coâ aênhhûúêng ăïịn mûâc nhíơp hoơc tûúng ăöịi cuêa treê möì cöi vađ treê khöng möì cöi Sûê duơng sûơ khaâcbiïơt tûúng tûơ giûôa caâc höơ gia ằnh theo mûâc ăöơ tađi saên, hònh söị 4.14 cho thíịy rùìng treê emcuêa caâc gia ằnh ngheđo hún thûúđng ñt coâ khaê nùng ăïịn trûúđng hún so vúâi treê em cuêa caâcgia ằnh khaâ hún möơt chuât, bíịt kïí tònh traơng möì cöi cuêa treê lađ thïị nađo Tûúng tûơ, sûơ khaâc
Nguöìn: Aiswrth vađ Koda 1993 vađ tñnh toaân cuêa caâc taâc giaê.
Hònh 4.14: Tyê lïơ nhíơp hoơc theo tuöíi, tònh traơng möì cöi vađ tađi saên cuêa höơ gia ằnh
Trang 10biïơt lúân giûôa tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê möì cöi vađ treê khöng möì cöi chó ăaâng kïí trong söị nhoâmcaâc gia ằnh ngheđo hún mađ thöi Tuy nhiïn ăaâng chuâ yâ nhíịt laơi lađ tyê lïơ nhíơp hoơc thíịp cuêa
treê em trong ăöơ tuöíi tûđ 7- 10 bíịt kïí mûâc ăöơ thu nhíơp cuêa gia ằnh chuâng nhû thïị nađo Chñnh vò thïị, duđ rùìng treê möì cöi trong caâc gia ằnh ngheđo hún coâ tyê lïơ ăi hoơc thíịp nhíịt,
nhûng tyê lïơ ăi hoơc cuêa treê em noâi chung taơi Kagera cuông thíịp ăïịn mûâc ăaâng ngaơi Tyê lïơ
ăi hoơc cao hún trong ăöơ tuöíi 11 - 14 chuê ýịu lađ do tònh traơng phöí biïịn röơng raôi lađ treê ăi hoơcmuöơn, ăiïìu ăoâ díîn ăïịn viïơc nhiïìu treê lúân tuöíi cođn ăi hoơc tiïíu hoơc Nhûông quan saât trïn,cuđng vúâi möơt thûơc tiïîn lađ hoơc phñ úê Tan-da-ni-a thíịp hún úê Kï-ni-a vađ U-gan-ăa (caê hainûúâc nađy ăïìu coâ tyê lïơ nhíơp hoơc cao hún), cho thíịy rùìng vò möơt lyâ do nađo ăoâ, caâc gia ằnh
úê Kagera laơi choơn khöng ặa treê nhoê ăi hoơc tiïíu hoơc Duđ rùìng lađ lyâ do gò ăi nûôa, thò cuôngkhöng hoađn toađn lađ vïì víịn ăïì tađi chñnh, thíơm chñ caê úê nhûông gia ằnh thuöơc diïơn ngheđohún
Trong khi mûâc ăöơ tađi saên cuêa gia ằnh chó taâc ăöơng möơt phíìn tûúng ăöịi nhoê ăöịi vúâivíịn ăïì treê em möì cöi coâ ặúơc ăi hoơc hay khöng, thò nghiïn cûâu nađy cuông nhíơn thíịy coâ sûơkhaâc biïơt lúân tuyđ thuöơc vađo ngûúđi lúân ăaô chïịt trong gia ằnh lađ nam hay nûô Taơi caâc giaằnh coâ ngûúđi meơ úê ăöơ tuöíi sung sûâc míịt, thò treê em thûúđng coâ tyê lïơ nhíơp hoơc thíịp hún vađthûúđng phaêi tham gia vađo caâc daơng cöng viïơc ăùơc trûng mađ phuơ nûô thûúđng ăaêm nhiïơmnhû níịu nûúâng, ăi chúơ, giùơt giuô, doơn deơp, líịy nûúâc vađ kiïịm cuêi Ăöịi vúâi treê nhoê, viïơc ăi hoơcthûúđng bõ trò hoaôn, nhûng ăöịi vúâi treê lúân tuöíi hún thò thûúđng phaêi boê hoơc vađ khöng quaylaơi ặúơc trûúđng hoơc nûôa Thíơm chñ treê em trong caâc gia ằnh coâ ngûúđi phuơ nûô chïịt nïịukhöng boê hoơc thò cuông ăïịn trûúđng ñt thúđi gian hún so vúâi treê thuöơc caâc gia ằnh khaâc Donhûông aênh hûúêng nađy chûa ặúơc quan saât thíịy trong caâc gia ằnh coâ ngûúđi ăađn öng úê ăöơtuöíi sung sûâc chïịt, do ăoâ coâ thïí cho rùìng treê em boê hoơc ăïí lađm nhûông cöng viïơc mađ trûúâcăíy ngûúđi phuơ nûô ăaô lađm trûúâc khi bõ chïịt
Ghi chuâ: Tyê lïơ tûê vong ngûúđi lúân lađ trïn 1000, söị liïơu cho nùm 1988
Nguöìn: Gupta, Mujinja, vađ Over, sùưp xuíịt baên.
Hònh 4.15: Tònh traơng ăoâi ngheđo úê vuđng Kagera, theo huýơn vađ tyê lïơ tûê vong ngûúđi lúân, 1991
AIDS khöng nhíịt thiïịt lan trađn niïìu hún úê caâc huýơn ngheđo hún Trong söị caâc huýơn cuêa vuđng Kagera, möơt söị coâ dõch nghiïm troơng nhûng khöng phaêi lađ coâ tyê lïơ ngheđo cao nhíịt; huýơn ngheđo nhíịt (Ngara) coâ dõch nhoê nhíịt.
Trang 11Liïơu nhûông phaât hiïơn ặúơc úê Kagera coâ ăuâng vúâi núi khaâc hay khöng? Mûâc nhíơp hoơc
cú súê giûôa caâc vuđng vađ trong nöơi vuđng cuông ríịt khaâc nhau, tuyđ thuöơc vađo mûâc ăöơ chi phñcho ăi hoơc, mûâc ăöơ thu nhíơp cuêa gia ằnh, chi phñ cú höơi ăöịi vúâi thúđi gian cuêa treê em vađnhûông lúơi ñch kinh tïị cuêa viïơc hoơc hađnh Ăöịi vúâi nhûông nûúâc coâ mûâc thu nhíơp thíịp nhûnhûông nûúâc trong hònh 4.13, thò hoađn toađn coâ thïí cho rùìng tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em möìcöi cuông nhû treê khöng möì cöi trong caâc gia ằnh ngheđo hún thò thíịp hún so vúâi caâc giaằnh khöng ngheđo bùìng hoơ, vađ sûơ khaâc biïơt vïì tyê lïơ nhíơp hoơc giûôa treê möì cöi vađ treê khöngmöì cöi trong caâc gia ằnh ngheđo thò cuông lúân hún Tûúng tûơ, chuâng ta coâ thïí líơp luíơn rùìngcaâi chïịt cuêa ngûúđi phuơ nûô chñnh trong gia ằnh coâ taâc ăöơng lúân hún ăöịi vúâi viïơc ăi hoơc cuêatreê so vúâi caâi chïịt cuêa ngûúđi nam giúâi chñnh trong gia ằnh trong bíịt kyđ möơt cöơng ăöìngnađo, núi phuơ nûô thûúđng lađ ngûúđi ăaêm nhiïơm nhûông cöng viïơc phuơc vuơ gia ằnh chuê ýịunhíịt vađ trong trûúđng húơp hoơ bõ chïịt thò cöng viïơc ăoâ laơi ặúơc chuýín cho treê em trong giaằnh
Taơi nhûông nûúâc coâ mûâc thu nhíơp trung bònh, núi tyê lïơ nhíơp hoơc cuêa treê em cao húnríịt nhiïìu, thò treê em möì cöi trong caâc gia ằnh coâ thu nhíơp thíịp coâ tyê lïơ khöng nhíơp hoơccao hún so vúâi úê caâc nûúâc ngheđo hún Thñ duơ taơi Thaâi Lan, trong nùm 1992, coâ túâi 93% treê
em trong ăöơ tuöíi tiïíu hoơc ăaô ăïịn trûúđng vađ tyê lïơ nhíơp hoơc cíịp hai cuông ăang tùng nhanhchoâng (Shaeffer 1995; Brown, Sittitrai 1995) Mùơc duđ chuâng töi khöng coâ ặúơc söị liïơu ăaơidiïơn cho toađn quöịc vïì mûâc ăöơ treê möì cöi thíịt hoơc úê Thaâi Lan, nhûng möơt cöng trònhnghiïn cûâu nhoê phaât hiïơn rùìng 13 phíìn trùm treê em úê ăöơ tuöíi ăïịn trûúđng trong nhûông giaằnh coâ ngûúđi bõ mùưc bïơnh hoùơc chïịt vò AIDS ăaô buöơc phaêi boê hoơc ăïí giuâp ăúô gia ằnh(Pitayanon, Kongsin vađ Janjaroen 1997)
Hai kïịt luíơn chung vïì chñnh saâch coâ thïí ruât ra ặúơc tûđ bùìng chûâng nađy Trûúâc hïịt lađtaơi nhûông núi coâ tyê lïơ nhíơp hoơc ríịt thíịp, möơt nöî lûơc coâ tñnh hïơ thöịng ăïí caêi thiïơn tyê lïơnhíơp hoơc chung thò seô cöng bùìng hún vađ chùưc seô taơo ra ặúơc nhûông kïịt quaê töịt ăeơp hún sovúâi nhûông chûúng trònh ăùơc biïơt tíơp trung vađo treê möì cöi Thûâ hai, khi tyê lïơ nhíơp hoơcchung ăaô tùng, seô coâ nhiïìu khaê nùng lađ treê möì cöi con nhađ ngheđo seô coâ tyê lïơ nhíơp hoơc thíịphún hùỉn so vúâi caâc treê khaâc Tuy nhiïn, trong nhûông tònh huöịng ăoâ, caâc chûúng trònh dùơcbiïơt dađnh cho treê möì cöi khöng hùỉn ăaô lađ cöng bùìng nhíịt hay hiïơu quaê nhíịt ăïí giaêi quýịtvíịn ăïì Möơt khi víîn cođn möơt tyê lïơ lúân treê em ngheđo víîn chûa ặúơc ăïịn trûúđng, thò nhûôngcan thiïơp nhùìm lađm tùng söị hoơc sinh ngheđo ăïịn trûúđng seô giaêi quýịt ặúơc víịn ăïì hoơchađnh cuêa nhûông treê em cíìn ặúơc giuâp ăúô nhíịt; kïí caê nhûông treê möì cöi cíìn ặúơc giuâpnhíịt
Chñnh saâch xoaâ ăoâi giaêm ngheđo trong möơt dõch AIDS nghiïm troơng
Nhûông phín tñch trïn ăíy ăaô nïu bíơt möơt söị ýịu töị cú baên cuêa taâc ăöơng cuêa AIDS ăöịivúâi ăoâi ngheđo Trûúâc hïịt HIV nhiïîm caê ngûúđi giađu vađ keê ngheđo Mùơc duđ víơy HIV líynhiïîm nhiïìu ngûúđi ngheđo hún lađ ngûúđi giađu vađ röìi cuöịi cuđng seô líy nhiïîm möơt söị böơ phíơnlúân hún nhûông ngûúđi ngheđo, nhûng líy nhiïîm HIV víîn tiïịp tuơc xaêy ra trong söị nhûôngngûúđi khöng ngheđo Thûâ hai, taâc ăöơng ngùưn haơn cuêa viïơc ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc bõchïịt do AIDS lúân hún nhiïìu so vúâi chïịt vò caâc bïơnh khaâc do trûúâc khi chïịt ngûúđi bõ AIDSthûúđng öịm ăau keâo dađi Tuy nhiïn do coâ caâc chi phñ khaâc phaât sinh trong tíịt caê moơitrûúđng húơp tûê vong nïn aênh hûúêng ngùưn haơn giûôa chïịt vò AIDS vađ chïịt vò caâc bïơnh khaâccuông chùỉng khaâc nhau nhiïìu Thûâ ba, thay vò bõ AIDS tiïu diïơt, caâc höơ gia ằnh sûê duơngnhiïìu cú chïị khaâc nhau ăïí giaêm nheơ taâc ăöơng ngùưn haơn cuêa viïơc ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sungsûâc bõ chïịt vò AIDS hay vò caâc bïơnh khaâc Thûâ tû, chuâng ta ăaô thíịy rùìng nhûông cú chïị ăöịiphoâ nađy thûúđng keâm hiïơu quaê hún úê caâc gia ằnh ngheđo núi phíìn lúân caâc biïơn phaâp khùưc
Trang 12phuơc taâc ăöơng thûúđng lađ hy sinh chuýơn hoơc hađnh hay dinh dûúông cuêa treê em Nhûông taâcăöơng sau chñnh lađ di chûâng vônh viïîn cuêa dõch AIDS, mađ seô ngùn trúê nhûông nöî lûơc cuêa caâcquöịc gia nhùìm ăaơt ặúơc nhûông muơc tiïu phaât triïín trong caâc nùm túâi.
Nhûông quan saât trïn ặúơc dûơa trïn möơt tíơp húơp nhûông phín tñch lyâ thuýịt vađ nhûôngquan saât thûơc chûâng Do nhûông víịn ăïì cuông cođn tûúng ăöịi múâi vađ coâ ríịt ñt söị liïơu so saânhgiûôa caâc quöịc gia vađ thíơm chñ lađ giûôa caâc khu vûơc vúâi nhau, chuâng töi ăađnh phaêi dûơa vađokïịt quaê cuêa möơt söị khaêo saât duy nhíịt tiïịn hađnh úê Kagera, Tan-di-ni-a cuđng vúâi möơt söịquan saât böí xung gíìn ăíy cuêa ba cuöơc khaêo saât múâi tiïịn hađnh úê caâc nûúâc khaâc Khi ăaô coânhiïìu kinh nghiïơm hún vïì dõch AIDS cuông nhû coâ ăíìy ăuê dûô liïơu hún, thò hiïíu biïịt cuêachuâng ta vïì AIDS nhíịt ắnh seô ặúơc caêi thiïơn hún nûôa vađ möơt söị nhíơn xeât trïn ăíy seôặúơc ặa ra tranh luíơn
Bíịt chíịp nhûông ăiïím lûu yâ trïn, nhûông phaât hiïơn chung ặúơc mö taê úê trïn ăaô chó ramöơt víịn ăïì cú baên rùìng caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch buöơc phaêi cín nhùưc khi quýịt ắnhcaâch thûâc giaêm thiïíu taâc ăöơng cuêa AIDS ăöịi vúâi tònh traơng ăoâi ngheđo: nhûông höơ gia ằnhnađo cíìn ặúơc giuâp ăúô? Cíu traê lúđi ngùưn tíịt nhiïn lađ nhûông höơ gia ămh ngheđo cíìn ặúơc trúơgiuâp nhíịt vađ khöng nhíịt thiïịt lađ nhûông höơ gia ằnh bõ aênh hûúêng cuêa AIDS Taơi caâc khuvûơc ngheđo ăang phaât triïín, nhiïìu höơ gia ằnh khöng bõ AIDS, nhûng dûúđng nhû laơi ríịtngheđo Trong söị caâc höơ gia ằnh úê Kagera khöng coâ ngûúđi lúân bõ chïịt, möơt phíìn ba söị treê
em dûúâi 5 tuöíi bõ cođi coơc Tûúng tûơ nhû víơy, thíơm chñ taơi caâc höơ gia ằnh cođn caê cha líînmeơ, 50% söị treê em dûúâi 11 tuöíi khöng ặúơc ăïịn trûúđng hoơc
Viïơc thiïịu möịi quan hïơ qua laơi giûôa ăoâi ngheđo vađ AIDS ríịt roô rađng trong hònh 4.15.Hònh nađy cho biïịt con söị dûơ kiïịn tyê lïơ dín söị taơi möîi quíơn cuêa Kagera söịng dûúâi mûâc ăoâingheđo tuýơt ăöịi, 124 ăö la/ăíìu ngûúđi/nùm vađo thúđi ăiïím nùm 199122 Trong ngoùơc úê phíìndûúâi tïn cuêa möîi quíơn lađ möơt chó baâo vïì mûâc ăöơ khùưc nghiïơt cuêa dõch AIDS taơi quíơntrong nùm ăoâ, tyê lïơ tûê vong cuêa ngûúđi lúân trong ăöơ tuöíi 15-50, theo tñnh toaân tûđ söị liïơu cuêacuöơc töíng ăiïìu tra nùm 1988 Viïơc AIDS khöng phaêi lađ nguýn nhín quan troơng cuêa ăoâingheđo ăaô ặúơc biïíu thõ roô rađng qua möơt thûơc tïị lađ taơi hai quíơn núi tònh traơng AIDSnghiïm troơng nhíịt trong suöịt möơt thíơp kyê lađ Bukoba thađnh thõ vađ Muleba, thò tònh traơngăoâi ngheđo laơi ñt nhíịt, trong khi ăoâ möơt quíơn khaâc híìu nhû khöng coâ AIDS lađ Ngara thòtònh traơng ăoâi ngheđo laơi nùơng hún caê hai23
Trong khi caâc höơ gia ằnh bõ aênh hûúêng cuêa AIDS khöng nhíịt thiïịt lađ ngheđo, thò caâchöơ gia ằnh ngheđo khi bõ aênh hûúêng cuêa dõch AIDS nađy thò laơi ríịt ñt coâ khaê nùng ăöịi phoâvúâi AIDS so vúâi caâc gia ằnh khöng ngheđo Nhûông gia ằnh ñt ngheđo hún úê Kagera trïnthûơc tïị ăang tùng mûâc tiïu duđng trong khi caâc gia ằnh ngheđo laơi giaêm maơnh tiïu duđngtrïn ăíìu ngûúđi bònh quín ăùơc biïơt lađ tiïu duđng lûúng thûơc do híơu quaê cuêa caâi chïịt cuêangûúđi thín trong gia ằnh Trong khi viïơc tùng mûâc tiïu duđng cuêa caâc höơ gia ằnh khöngngheđo khöng nhíịt thiïịt quan saât thíịy ặúơc caâc ắa phûúng khaâc, coâ thïí giaê ắnh hoađntoađn húơp lyâ rùìng caâc höơ gia ằnh khöng ngheđo ăöịi mùơt vúâi möơt caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân tronggia ằnh dïî dađng ăiïìu chónh tiïu duđng hún caâc gia ằnh ngeđo
Cuöịi cuđng, chuâng ta ăaô thíịy ngay caê caâc höơ gia ằnh thiïịu khaê nùng tiïịp cíơn tñn duơngvađ baêo hiïím chñnh thûâc víîn sûê duơng nhiïìu biïơn phaâp ăïí ăöịi phoâ vúâi caâi chïịt do AIDS vađcaâc ăiïìu bíịt haơnh khaâc Chñnh vò thïị, thíơm chñ nïịu nhû cuâ söị do caâi chïịt vò bïơnh AIDSnùơng nïì hún nhûông ăiïìu bíịt haơnh khaâc vađ caâc höơ gia ằnh ngheđo dïî bõ aênh hûúêng cuêa söịchún so vúâi caâc gia ằnh khöng ngheđo, thò chñnh phuê trong nöî lûơc tòm kiïịm biïơn phaâp giaêmthiïíu taâc ăöơng cuêa AIDS ăïịn ăoâi ngheđo phaêi tûơ hoêi mònh liïơu coâ thïí thiïịt kïị vađ thûơc hiïơncaâc chûúng trònh trúơ giuâp coâ hiïơu quaê hún vađ cöng bùìng hún so vúâi caâc chiïịn lûúơc ăöịi phoâ
Trang 13vöịn khöng chñnh thûâc ăaô coâ.
Nhûông phaât hiïơn röơng lúân trïn coâ thïí ặúơc chùưt loơc hún nûôa thađnh ba ăiïím khuýịnnghõ sau ăöịi vúâi caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch:
• Khöng phaêi tíịt caê caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđi chïịt vò AIDS ăïìu cíìn phaêi ặúơc trúơ giuâp
• Nïn cung cíịp trúơ giuâp ăïí ngûúđi ặúơc cûâu trúơ töìn taơi, thò viïơn trúơ ăoâ phaêi nhùìm vađocho tíịt caê caâc höơ gia ằnh ríịt ngheđo coâ ngûúđi úê ăöơ tuöíi sung sûâc bõ chïịt, bíịt kïí vò AIDShay vò nhûông nguýn nhín khaâc
• Trúơ giuâp seô coâ taâc duơng töịt nhíịt ngay trûúâc vađ sau caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân, trong giaiăoaơn khi tiïu duđng lûúng thûơc trïn ăíìu ngûúđi ăaô giaêm búât ăi nhûng víîn cođn chûaặúơc phuơc höìi trúê laơi vađ khöng nhíịt thiïịt phaêi höî trúơ vö haơn ắnh
Bïn caơnh nhûông ăiïím trïn, nhûông phaât hiïơn ặúơc cuông ăïì xuíịt rùìng coâ thïí coâ möơtăiïím chung quan troơng giûôa giaêm thiïíu aênh hûúêng cuêa AIDS vúâi chûúng trònh xoaâ ăoâigiaêm ngheđo Thñ duơ, phaât hiïơn rùìng caâc höơ gia ằnh ngheđo dïî chõu taâc ăöơng cuêa caâi chïịtcuêa ngûúđi thín do AIDS cuông coâ nghôa lađ caâc chñnh saâch xoâa ăoâi giaêm ngheđo chung cuôngchñnh lađ nhûông chñnh saâch giaêm thiïíu aênh hûúêng cuêa AIDS Nïịu caâc chñnh saâch xoâa ăoâigiaêm ngheđo chung coâ hiïơu quaê trong viïơc giaêm búât con söị höơ gia ằnh ngheđo khöí thònhûông caâi chïịt vò AIDS sau ăoâ seô xaêy ra trong nhûông höơ gia ằnh coâ tiïìm lûơc hún vađ coâ thïíăöịi phoâ ặúơc vúâi noâ vúâi chi phñ ñt hún cho nhûông hađnh viïn cođn laơi cuêa höơ gia ằnh Cuông tûúng tûơ nhû víơy, phaât hiïơn rùìng caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân trong höơ gia ằnh lađmgiaêm mûâc tiïu thuơ lûúng thûơc bònh quín trïn ăíìu ngûúđi taơi caâc höơ gia ằnh ngheđo khoânhíịt khoaêng 15% cuông coâ nghôa lađ caâi chïịt do AIDS xaêy ra trong gia ằnh ngheđo laơi lađmtríìm troơng thïm tònh traơng ăoâi ngheđo Vò thïị, khi caâc chñnh saâch giaêm thiïíu aênh hûúêngcuêa AIDS cuêa ngûúđi thín, dûúđng nhû seô coâ taâc duơng giuâp cho caâc gia ằnh bõ aênh hûúêngkhoêi trûúơt dađi thïm nûôa vađo tònh traơng bíìn cuđng do híơu quaê cuêa caâi chïịt Trong trûúđnghúơp ăoâ, caâc chñnh saâch giaêm thiïíu taâc ăöơng cuêa AIDS coâ thïí coâ hiïơu quaê trong luâc haơn chïịmûâc ăöơ, nïịu khöng phaêi lađ haơn chïị phaơm vi ăoâi ngheđo24
Toâm laơi, kïịt quaê cuêa caâc cöng trònh nghiïn cûâu nađy ăïì xuíịt rùìng caâc chûúng trònhchöịng ăoâi ngheđo vađ chûúng trònh giaêm thiïíu taâc ăöơng cíìn phaêi ặúơc kïịt húơp chùơt cheô vúâinhau Khi möơt chûúng trònh chöịng ăoâi ngheđo ặúơc thiïịt kïị nïn cho möơt cöơng ăöìng coâ mûâcsöịng thíịp, thò cíìn phaêi coâ nhûông thađnh töị trong chûúng trònh ăoâ, nhûông thađnh töị giaêiquýịt víịn ăïì nhu cíìu cuêa nhûông höơ gia ằnh ngheđo nhíịt bõ taâc ăöơng búêi caâi chïịt vò AIDScuêa ngûúđi thín Thñ duơ möơt chûúng trònh xoaâ ăoâi giaêm ngheđo nhíịt taơi möơt cöơng ăöìng cuơthïí bõ aênh hûúêng cuêa AIDS seô phaêi coâ möơt chûúng trònh xíy dûơng cöng trònh cöng cöơng sûêduơng nhiïìu lao ăöơng Caâc thađnh töị coâ thïí taơo nïn ặúơc ăiïím chung nhû víơy coâ thïí baogöìm:
• Chùm soâc taơi nhađ hoùơc taơi cú súê y tïị ăöịi vúâi nhûông ngûúđi bõ öịm ăïí cho pheâp nhûôngngûúđi cođn khoeê maơnh thay vò phaêi chùm soâc bïơnh nhín coâ thïí tíơn duơng ặúơc cú höơiviïơc lađm nađy
• Caâc nhađ treê hoùơc caâc ăiïím cho treê ùn ăïí cho pheâp caâc cha meơ ăöơc thín coâ thïí ăi lađm.Nhûông vñ duơ vïì möơt chûúng trònh xoaâ ăoâi giaêm ngheđo taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín coâthïí ặúơc ăiïìu chónh ăïí sûê duơng caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân trong möơt höơ gia ằnh nhû lađ möơttrong nhûông tiïu chñ xaâc ắnh ăaâng ặúơc höî trúơ, ặúơc trònh bađy trong khung minh hoơa4.9 Ngûúơc laơi, khi möơt chûúng trònh giaêm thiïíu taâc ăöơng cuêa AIDS ặúơc thađnh líơp, ăùơt
Trang 14noâ caơnh vađ kïịt húơp noâ vúâi möơt chûúng trònh xoâa ăoâi giaêm ngheđo theo kiïíu truýìn thöịngseô lađm tùng thïm hiïơu quaê cuêa noâ Taơi nhûông khu vûơc bõ aênh hûúêng nùơng nïì cuêa dõchAIDS, nïịu thûơc hiïơn ăöơc líơp tûđng chûúng trònh tûâc lađ ăaô lađm míịt ăi möơt cú höơi ăïí coâ möơtchñnh saâch phaât triïín hiïơu quaê.
Chñnh phuê lađm thïị nađo ăïí ăöịi phoâ vúâi taâc ăöơng cuêa HIV/AIDS ăöịi vúâi chùm soâc y tïị vađ tònh traơng ăoâi ngheđo
Mùơc duđ nhûông aênh hûúêng cuơ thïí cuêa dõch HIV/AIDS ăöịi vúâi chùm soâc y tïị vađ ăöịi vúâitònh traơng ăoâi ngheđo coâ khaâc nhau, nhûông phín tñch cuêa chuâng töi ăïìu díîn ăïịn nhûôngkïịt luíơn chung tûúng tûơ ăöịi vúâi caê hai lônh vûơc nađy Trúơ giuâp ăùơc biïơt cuêa chñnh phuê cho
Möơt chiïịn lûúơc ặúơc chíịp nhíơn chung nhùìm lađm giaêm mûâc ăoâi ngheđo úê tíìm dađi haơn bao göìm 3thađnh töị: caâc chñnh saâch kinh tïị vô mö thuíơn lúơi cho tùng trûúêng, phaât triïín nguöìn nhín lûơc, vađ caâcchûúng trònh hïơ thöịng baêo trúơ xaô höơi Trong khi híìu hïịt caâc nûúâc ăïìu phuơ thuöơc trûúâc hïịt vađo haithađnh töị ăíìu, möơt söị nûúâc khaâc, kïí caê nhûông nûúâc ríịt ngheđo cuông ăaô coâ ặúơc nhûông chûúng trònhbaêo trúơ xaô höơi nhùìm trúơ giuâp trûơc tiïịp cho caâc höơ gia ằnh ngheđo nhíịt Möơt cíu hoêi quan troơng ăöịivúâi möơt chûúng trònh nhû víơy lađ lađm sao xaâc ắnh ặúơc nhûông höơ gia ằnh nađo cíìn ặúơc giuâp ăúônhíịt Toâm tùưt laơi nhûông tađi liïơu, bađi viïịt vïì xaâc ắnh ăöịi tûúơng cuêa chûúng trònh nùìm ngoađi phaơm vicuêa baâo caâo nađy Tuy nhiïn cuông cíìn ghi nhíơn rùìng möơt söị nûúâc coâ nhûông mûâc ăöơ thu nhíơp khaâcnhau vađ úê caâc giai ăoaơn dõch bïơnh khaâc nhau ăaô xaâc ắnh ặúơc nhûông chûúng trònh baêo trúơ xaô höơivúâi muơc tiïu trúơ giuâp cho nhûông gia ằnh coâ ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc chïịt Trong möơt söịchûúng trònh ăoâ, ngûúđi ta ăaô líịy caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc lađm tiïu thûâc ăïí xaâc ắnhnhûông höơ gia ằnh cíìn ặúơc giuâp ăúô nhíịt Baêng khung minh hoaơ 4.9 mö taê 5 chûúng trònh nađy.Trûúâc naơn dõch AIDS, viïơc ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc bõ chïịt lađ ríịt hiïịm, thíơm chñ quaâ hiïịmăïịn mûâc khöng thïí coi ăoâ lađ möơt tiïu chñ ăïí xaâc ắnh ăöịi tûúơng trúơ giuâp Thíơt ăaâng buöìn, ngađy naytònh traơng ăoâ ăaô trúê nïn phöí biïịn túâi mûâc caâc nûúâc coâ caâc chûúng trònh líịy xoâa ăoâi giaêm ngheđo lađmmuơc tiïu cuông cíìn phaêi xem xeât ăïịn viïơc lađ liïơu coâ nïn ặa ýịu töị nađy thađnh möơt tiïu chñ ăïí xaâcắnh ăöịi tûúơng trúơ giuâp hay khöng vađ nïn ặa ra nhû thïị nađo Do ăíy lađ möơt trong viïơc giaêm thiïíunhûông tònh traơng lúơi duơng cú höơi: bõa ra chuýơn coâ ngûúđi chïịt trong gia ằnh ăïí ặúơc nhíơn phuâc lúơicuêa chûúng trònh seô ríịt khoâ khùn Cuöịi cuđng, viïơc duđng caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâclađ möơt tiïu chñ ăïí xaâc ắnh ăöịi tûúơng trúơ giuâp coâ thïí giuâp cho viïơc tùng thïm khaê nùng ặúơc chíịpthuíơn vïì mùơt chñnh trõ cho caâc chûúng trònh baêo trúơ xaô höơi trong söị nhûông ngûúđi khöng ặúơc hûúêngphuâc lúơi trûơc tiïịp cuêa caâc chûúng trònh nađy, vò nhiïìu ngûúđi ăaô hiïíu rùìng caâc höơ gia ằnh coâ ngûúđilúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc chïịt, ăùơc biïơt lađ treê em trong caâc höơ gia ằnh ăoâ, seô phaêi chõu ríịt nhiïìu khoâkhùn gian khöí
Sûê duơng ýịu töị coâ ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc chïịt lađm möơt tiïu chñ xaâc ắnh ăöịi tûúơngdûúđng nhû coâ möơt söị lúơi thïị So vúâi viïơc trúơ giuâp trûơc tiïịp cho nhûông gia ằnh coâ ngûúđi chïịt vò HIV/AIDS thò lađm nhû thïị nađy cöng bùìng hún vò noâ ặa caê vađo ýịu töị coâ ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâcchïịt vò caê nhûông nguýn nhín khaâc nûôa Kïịt húơp tiïu chñ nađy vúâi nhûông tiïu chñ khaâc, xaâc ắnhrùìng möơt gia ằnh nhû thïị lađ ngheđo, giuâp ta tòm ặúơc ăuâng nhûông ăöịi tûúơng cíìn ặúơc sûơ trúơ giuâpnhíịt Caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc thûúđng ặúơc moơi ngûúđi trong cöơng ăöìng biïịt, nïnviïơc sûê duơng noâ lađ möơt tiïu chñ xaâc ắnh ăöịi tûúơng trúơ giuâp lađ nhûông gia ằnh khoâ khùn nhíịt mađ nïịukhöng sûê duơng tiïu chñ nađy thò coâ thïí hoơ seô bõ boê soât Cuông vúâi lyâ do tûúng tûơ, tiïu chñ ăoâ
Nguöìn: Bestley vađ Kanbur 1998: Subbarao vađ caâc taâc giaê khaâc, 1996, Van de Walle vađ Nead 1995.
Khung minh hoaơ 4.9 Duđng caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân lađm möơt tiïu chñ ăïí ắnh hûúâng cao caâc chûúng trònh xoâa ăoâi giaêm ngheđo
Trang 15nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV/AIDS cuông nhû nhûông ngûúđi thín cođn söịng cuêa hoơ nhíịt thiïịtphaêi ặúơc cín nhùưc kyô trong möịi quan hïơ vúâi ríịt nhiïìu nhûông nhu cíìu ăođi hoêi khaâc nûôamađ chñnh phuê phaêi quan tím giaêi quýịt Nhûông nöî lûơc coâ chuê yâ cuêa chñnh phuê nhùìm trúơgiuâp cho caâ nhín nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV/AIDS vađ gia ằnh cuêa hoơ coâ thïí lađm míịt ăisûơ trúơ giuâp vöịn dađnh cho nhûông gia ằnh khaâc khöng bõ HIV/AIDS nhûng ăang bõ öịm ăauhay ăoâi ngheđo hoùơc caê hai Cuơ thïí, caâc bïơnh nhín HIV/AIDS cuông cíìn phaêi coâ traâchnhiïơm traê möơt phíìn chi phñ chùm soâc y tïị dađnh cho hoơ nhû nhûông bïơnh nhín coâ mûâc thunhíơp cuông nhû khaê nùng tûúng tûơ lađm líy nhiïîm bïơnh sang nhûông ngûúđi khaâc.
Do HIV/AIDS coâ thúđi gian uê bïơnh líu, nïn chñnh phuê caâc nûúâc thûúđng khöng tñnh hïịtặúơc chi phñ cho caâc chûúng trònh trúơ giuâp ăùơc biïơt cho nhûông ngûúđi ăaô bõ nhiïîm Khi söịngûúđi bõ öịm vađ chïịt do bïơnh nađy ngađy tùng, nhûông chûúng trònh nađy seô chiïịm möơt phíìnngađy cađng tùng nguöìn lûơc mađ leô ra coâ thïí ặúơc sûê duơng vađo nhûông viïơc khaâc Do AIDS coâthïí lađm cho nguöìn lûơc phaêi ăiïìu chuýín khoêi nhûông víịn ăïì cíịp baâch khaâc vađ lađm chochñnh phuê cam kïịt nhûông khoaên chi tiïu mađ ruât khoêi nhûông cam kïịt ăoâ seô lađ möơt khoâkhùn chñnh trõ, caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín cíìn phaêi thíơntrong hún ăöịi vúâi nhûông chûúng trònh trúơ giuâp ăùơc biïơt cho nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV/AIDS cuông nhû ăöịi vúâi gia ằnh cuêa hoơ chó dûơa trïn cú súê chuíín ăoaân vïì HIV Ñt nhíịt thòhoơ cuông cíìn phaêi tñnh ăïịn nhûông chi phñ dađi haơn cuêa nhûông chûúng trònh nhû víơy dûơatrïn cú súê cuêa nhûông giaê ắnh tûúng tûơ vïì chiïìu hûúâng phaât triïín cuêa dõch
Baêng khung 4.9 Caâc chûúng trònh maơng lûúâi baêo höơ xaô höơi trong ăoâ caâi chïịt cuêa ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc coâ thïí duđng lađm tiïu chñ böí sung ăïí xaâc ắnh dodoâi tûúơng trúơ giuâp taơi 5 nûúâc.
Tïn nûúâc vađ tònh hònh
dõch bïơnh
Chûúng trònh vađ caâc tiïu chñ aâp duơng
Dim-ba-bu-ï (lan röơng) Chûúng trònh cho ùn Nhùìm vađo ăöịi tûúơng lađ treê em taơi caâc vuđng bõ haơn
haân, sûê duơng caâc söị liïơu giaâm saât tònh traơng dinh dûúông Sûê duơng nguöìn lûúng thûơc tröìng taơi ắa phûúng kïịt húơp vúâi giaâo duơc vïì dinh dûúông.
ÍỊn Ăöơ (tíơp trung) Chûúng tònh phín phöịi lûúng thûơc Thöng qua caâc cûêa hađng cöng cöơng
abns phín phöịi lûúng thûơc, Nhađ nûúâc phín phöịi lûúng thûơc cho nhûông ngûúđi coâ ýu cíìu, nhûng trong möơt chûúng trònh múâi ăíy cuêa chñnh phuê thò viïơc phín phöịi nađy chó cođn haơn chïị cho nhûông ngûúđi söịng dûúâi mûâc ngheđo khöí mađ thöi
Hön-ău-raât (tíơp trung)
Chûúng trònh tem lûúng thûơc Phín phöịi thöng qua caâc trung tím y tïị cho
treê em dûúâi 5 tuöíi thuöơc caâc gia ằnh coâ thu nhíơp thíịp vađ caâc bađ meơ ăang mang thai hay ăang cho con buâ vađ thöng qua caâc trûúđng hoơc cho caâc bađ meơ vađ treê em thuöơc caâc gia ằnh ngheđo trong ăöơ tuöíi tûđ lúâp 1 ăïịn lúâp 3
Bùng-la-ăeât (sú khai) Chûúng trònh tñn duơng nhoê Nhùìm vađo caâc höơ gia ằnh súê hûôu dûúâi mûâc
0,5ha ăíịt; cho vay theo nhoâm vađ giaâm saât ăöìng ăùỉng phuơc vuơ cho caâc höơ ngheđo vay mađ khöng cíìn thïị chíịp vađ ăaêm baêo khaê nùng hoađn vöịn vay.
Chi-lï (sú khai) Chûúng trònh trúơ cíịp Nhùìm vađo ngûúđi ngheđo thađnh thõ cuông nhû nöng thön
dûơa trïn traê lúđi cuêa hoơ ăöịi vúâi möơt baêng ăiïìu tra cuêa maây tñnh.
Trang 163 Söị ngûúđi chïịt tùng lïn trong söị nhûông ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc cuöịi cuđng seô ặúơctrung hoađ búêi viïơc giaêm söị ngûúđi chïịt úê caâc ăöơ tuöíi giađ hún Do nhûông bïơnh nhín giađ
bõ bïơnh nùơng khöng thïí chûôa ặúơc úê caâc nûúâc ngheđo ặúơc chùm soâc ríịt ñt, nïn sûơtrung hoađ nađy coâ thïí boê qua taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín lađ chuê ăïì cuêa baâo caâo nađy
4 Möơt quíìn thïí coâ tyê lïơ nhiïîm HIV tùng tûđ 0-5% trong 1 nùm seô khöng coâ tyê lïơ tûê vongtùng lïn ngay trong nùm ăíìu tiïn Giaê ắnh rùìng thúđi kyđ uê bïơnh coâ söị trung võ lađ 10nùm, tyê lïơ tûê vong do HIV seô bùưt ăíìu tùng tûđ nùm thûâ hai trúê ăi, lïn ăïịn mûâc 2,5phíìn ngađn trong nùm thûâ 10 vađ 5 phíìn ngađn trong nùm thûâ 20
5 Caâch tñnh lađ : 100 x 0,25 x (5,3/5,O)
6 Vñ duơ möơt nguöìn cho giaê ắnh rùìng chó khoaêng 2,5% cuêa nhûông ngûúđi ặúơc tiïịp maâutaơi Chíu Phi bõ tiïịp bùìng loaơi maâu coâ nhiïîm viïm gan B seô mùưc bïơnh, vađ sau ăoâ phaêimíịt 20 nùm múâi lađm ngûúđi ta chïịt (Beal, Bontinck vađ Fransen 1992, trang 116)
7 Gertler vađ van de Gaag (1990) cho thíịy rùìng ngûúđi ngheđo nhaơy caêm vúâi giaâ caê hún sovúâi ngûúđi ñt ngheđo hún (tñnh bùìng thúđi gian ăi laơi) Lavy vađ Quigley (1993) vađ Mwabu,Ainsworth vađ Nyamete (1993) ăaô ặa ra nhûông bùìng chûâng gíìn ăíy vïì hïơ söị co giaôncuêa cíìu trong möịi quan hïơ vúâi chíịt lûúơng Xem Carrin, Perrot vađ Sergent (1994) vađGertler vađ Hammer (1997) ăïí coâ ặúơc töíng quan vïì caâc tađi liïơu
8 Barnum vađ Kutzin (1993, caâc baêng 3.3, 3.4) cho tyê lïơ sûê duơng giûúđng bïơnh cuêa thïịgiúâi ăang dao ăöơng tûđ 31% úê Bï-li-zï ăïịn 46% úê Fi-ji vađ lïn ăïịn 116% vađ 129% tûúngûâng taơi Ma-la-uy vađ Lï-sö-tö Nhûng mö hònh quan saât ặúơc úê Kï-ni-a (Collins vađ caâctaâc giaê khaâc 1996) vïì möịi quan hïơ tñch cûơc giûôa tyê lïơ sûê duơng möơt cú súê nhađ nûúâc vađmûâc ăöơ phûâc taơp vïì y tïị cuêa noâ giöịng nhau trong nhiïìu hïơ thöịng y tïị cöng cöơng, ăùơcbiïơt nïịu nhû viïơn phñ ngûúđi sûê duơng phaêi traê laơi thíịp ăöìng ăïìu úê tíịt caê caâc tuýịnchùm soâc y tïị
9 Lađ möơt phíìn cuêa quaâ trònh caêi caâch hïơ thöịng y tïị quöịc gia, chñnh phuê Kï-ni-a ăaô coânghõ quýịt vïì tùng viïơn phñ trïn toađn quöịc vađo thaâng 12/1989, nghôa lađ sau khi söịliïơu vïì caâc bïơnh nhín taơi bïơnh viïn Kenyatta ăaô ặúơc thu thíơp trong cöng trònhnghiïn cûâu cuêa Floyde vađ Gilks Do bïơnh nhín AIDS ặúơc miïîn viïơn phñ theo quýịtắnh aâp duơng trong thúđi gian nađy, nïn dõch vuơ y tïị taơi caâc bïơnh viïơn ăöìng thúđi trúê nïnăùưt ăoê ăöịi vúâi nhûông ngûúđi HIV ím tñnh, nhûng laơi reê hún cho nhûông ngûúđi HIVdûúng tñnh Sûơ thay ăöíi mûâc giaâ tûúng ăöịi nađy giûôa hai nhoâm ăöịi tûúơng coâ thïí lađ möơtphíìn nguýn nhín díîn ăïịn thay ăöíi trong cú cíịu bïơnh nhín nhíơp viïơn nhû ặúơcthíịy trong hònh 4.2 Collins vađ caâc taâc giaê khaâc (1996) ăaô mö taê caêi caâch tađi chñnh y tïị
úê Kï-ni-a
10 Búêi vò tyê lïơ hiïơn nhiïîm trïn toađn quöịc cuêa Tan-da-ni-a chó gíìn ăíy múâi ăaơt túâi mûâc