Taâc ăöơng mö phoêng cuêa tùng sûê duơng bao cao su vađ chûôa trõ caâc bïơnh LQĂTD lïn tyêlïơ nhiïîm HIV cuêa ngûúđi lúân trong böịn quíìn thïí giaê ắnh ặúơc trònh bađy trïn hònh 3.3.Bíị
Trang 1Mö phoêng cho thíịy taâc ăöơng cuêa viïơc tùng sûê duơng bao cao su trong ba nhoâm ngûúđivúâi tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh khaâc nhau - gaâi maơi dím, ăađn öng coâ baơn tònh lađ gaâi maơi dímvađ ngíîu hûâng vađ phuơ nûô coâ caâc möịi quan hïơ öín ắnh Nhûông nhoâm nađy ăïìu lađ troơng tímtûúng ûâng cuêa caâc chûúng trònh tiïịp cíơn gaâi maơi dím, chûúng trònh tiïịp thõ xaô höơi baocao su vađ dõch vuơ sûâc khoeê sinh saên Trong ba mö phoêng, thuíơt ngûô “gaâi maơi dím” chónhûông phuơ nûô coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh cao nhíịt - 10 baơn tònh múâi cho möơt tuíìn hay hún
500 baơn tònh möơt nùm Trong thûơc tïị, tíịt nhiïn, möơt söị phuơ nûô coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònhríịt cao khöng coi mònh lađ “gaâi maơi dím” vađ hoơ coâ thïí tiïịp xuâc vúâi caâc baơn tònh nam giúâicuêa mònh trong caâc hoađn caênh khaâc nhau Coâ nhûông ăađn öng vađ phuơ nûô khaâc trongnhûông quíìn thïí giaê ắnh nađy coâ söị baơn tònh lúân nhûng ñt hún 500 ngûúđi möơt nùm Taâcăöơng cuêa caâc can thiïơp khaâc nhau lïn tíịt caê nhûông nhoâm nađy coâ thïí mö phoêng cho tûđngnhoâm vađ cuđng möơt luâc cho tíịt caê caâc nhoâm Tuy nhiïn, ăïí minh hoaơ, chuâng töi chó trònhbađy caâc can thiïơp mö phoêng vúâi ba nhoâm
Trong phûúng aân cú baên khi khöng coâ möơt can thiïơp nađo caê, chuâng töi giaê ắnh lađ chócoâ 20% gaâi maơi dím vađ 5% ăađn öng coâ quan hïơ tònh duơc vúâi gaâi maơi dím vađ baơn tònh ngíîuhûâng sûê duơng bao cao su thûúđng xuýn, nghôa lađ trong moơi líìn giao húơp Chuâng töi cuônggiaê ắnh lađ khöng möơt phuơ nûô nađo thuöơc nhoâm coâ quan hïơ bïìn vûông duđng bao cao sucaê17 Mö phoêng cho thíịy taâc ăöơng cuêa viïơc cuđng möơt luâc tùng sûê duơng thûúđng xuýn baocao su trong söị gaâi maơi dím lïn 90% vađ trong hai nhoâm kia lïn 20%18 Nhûông mûâc nađyặúơc choơn vò caâc taâc giaê tin rùìng ăíy lađ nhûông mûâc hiïơn thûơc coâ thïí ăaơt ặúơc úê möơt söịnûúâc ăang phaât triïín Taơi nhûông nûúâc ăang phaât triïín khaâc mûâc sûê duơng bao cao su coâthïí cođn vûúơt mûâc mö phoêng úê ăíy Trong söị nhûông ngûúđi sûê duơng bao cao su, tyê lïơ thíịtbaơi do vúô vađ sûê duơng khöng ăuâng ặúơc giaê ắnh lađ 5%
Mö phoêng cuông cho thíịy taâc ăöơng cuêa tùng chûôa trõ bïơnh LQĂTD lïn tyê lïơ nhiïîmHIV Phûúng aân cú baên giaê ắnh 25% tíịt caê caâc trûúđng húơp bïơnh LQĂTD cho caâc triïơuchûâng ăaô chûôa coâ hiïơu quaê vađ khöng coâ chûúng trònh sađng loơc vađ chûôa trõ cuơ thïí cho gaâimaơi dím Mö phoêng cho thíịy taâc ăöơng cuêa viïơc tùng tyê lïơ caâc triïơu chûâng bïơnh LQĂTDặúơc chûôa khoêi lïn 75% trong quíìn thïí dín cû noâi chung vađ trong möơt phûúng aân taâchbiïơt khaâc, taâc ăöơng cuêa viïơc thûơc hiïơn möơt chûúng trònh khaâm hađng thaâng vađ chûôa bïơnhcho 90% gaâi maơi dím Trong phûúng aân cuöịi nađy, 5% gaâi maơi dím ặúơc giaê ắnh lađ khöngchûôa ặúơc Caâc giaê ắnh trong phûúng aân cú baên vađ nùm can thiïơp bùìng bao cao su vađchûôa bïơnh LQĂTD ặúơc toâm tùưt taơi baêng 3.4
Baêng 3.4 Toâm tùưt caâc giaê ắnh trûúâc vađ sau caâc can thiïơp, mö phoêng STDSM (%)
Caâc giaê ắnh Phûúng aân cú baên Sau khi can thiïơp
Sûê duơng bao cao su liïn tuơc
Ăađn öng coâ quan hïơ vúâi gaâi maơi dím vađ baơn tònh ngíîu
Phuơ nûô tuöíi tûđ 15-50 coâ quan hïơ tònh duơc öín ắnh 0 20
Gaâi maơi dím ặúơc khaâm vađ chûôa bïơnh LQĂTD hađng
Nguöìn: Baâo caâo böí trúơ, Van Vliet vađ caâc TG khaâc 1997
Trang 2Taâc ăöơng mö phoêng cuêa tùng sûê duơng bao cao su vađ chûôa trõ caâc bïơnh LQĂTD lïn tyêlïơ nhiïîm HIV cuêa ngûúđi lúân trong böịn quíìn thïí giaê ắnh ặúơc trònh bađy trïn hònh 3.3.Bíịt chíịp caâc giaê ắnh vïì caâc hađnh vi tònh duơc, taâc ăöơng cuêa caâc can thiïơp cuơ thïí cho thíịymöơt söị ăiïím nhíịt quaân ăaâng ngaơc nhiïn thöng suöịt caâc quíìn thïí:
• Ăaơt 90% sûê duơng bao cao su trong gaâi maơi dím díîn ăïịn giaêm maơnh tyê lïơ hiïơn nhiïîmHIV trong tíịt caê ba quíìn thïí núi coâ quan hïơ tònh duơc vúâi gaâi maơi dím (a, b, d), ngaycaê khi gaâi maơi dím chó chiïịm möơt phíìn hïịt sûâc nhoê trong möîi möơt quíìn thïí (0,25%phuơ nûô hay ñt hún) Khaâm vađ chûôa bïơnh LQĂTD cho gaâi maơi dím coâ taâc ăöơng keâmhún nhiïìu (so vúâi sûê duơng bao cao su, N.D)
• Tùng chûôa trõ bïơnh LQĂTD trong toađn thïí dín cû khöng hiïơu quaê bùìng níng cao sûêduơng bao cao su trong söị nhûông ngûúđi coâ nhiïìu baơn tònh Ăiïìu nađy khöng coâ gò ăaângngaơc nhiïn caê, búêi vò nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao nhiïîm vađ truýìn HIV taơo ra möơt söịlûúơng khöng cín ăöịi caâc trûúđng húơp nhiïîm bïơnh LQĂTD, vađ bao cao su ngùn ngûđaviïơc truýìn nhiïîm caê HIV líîn bïơnh LQĂTD Chûôa bïơnh LQĂTD trong toađn thïí dín
cû vađ sûê duơng bao cao su búêi caâc phuơ nûô coâ möịi quan hïơ tònh duơc öín ắnh coâ taâc ăöơnglúân nhíịt ăöịi vúâi caâc quíìn thïí coâ quan hïơ tònh duơc ngíîu hûâng ăöìng thúđi vúâi nhiïìungûúđi (b,c)
• Taâc ăöơng cuêa viïơc duđng nhiïìu bao cao su hún trong söị phuơ nûô coâ quan hïơ tònh duơc öínắnh ríịt nhoê, vađ trong quíìn thïí coâ möơt loaơt caâc möịi quan hïơ tònh duơc möơt vúơ möơtchöìng (d) viïơc nađy híìu nhû khöng coâ möơt taâc ăöơng nađo túâi dõch bïơnh Trong quíìn thïínúi dõch bïơnh do maơi dím thuâc ăííy (a), sûê duơng bao cao su búêi caâc phuơ nûô quan hïơmöơt vúơ möơt chöìng chó húi tùng viïơc giaêm tyê lïơ nhiïîm HIV trong khi ăoâ úê hai quíìn thïíkhaâc noâ chó lađm chíơm laơi möơt dõch bïơnh víîn ăang lan röơng
Xeât xïịp haơng caâc can thiïơp trong tûđng quíìn thïí dín cû cuơ thïí, chuâng töi thíịy rùìng:
• Trong dõch bïơnh chó do quan hïơ tònh duơc maơi dím gíy ra mađ thöi (a), tíịt caê caâc canthiïơp taơo ra möơt sûơ giaêm tuýơt ăöịi vïì tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV; trong dõch bïơnh gíy rabúêi thuíìn tuyâ quan hïơ tònh duơc ngíîu hûâng (c), khöng möơt can thiïơp mö phoêng nađo ăuêcoâ hiïơu quaê ăïí taơo ra möơt sûơ giaêm tuýơt ăöịi
• Trong quíìn thïí dín cû coâ quan hïơ tònh duơc maơi dím vađ ngíîu hûâng ăöìng thúđi (b), tyêlïơ nhiïîm giaêm ûâng vúâi 90% tùng sûê duơng bao cao su trong gaâi maơi dím; 20% tyê lïơ sûêduơng bao cao su trong söị ăađn öng coâ quan hïơ tònh duơc ngíîu hûâng ngùn cho tyê lïơnhiïîm HIV khöng tùng
• Trong quíìn thïí dín cû coâ quan hïơ möơt vúơ möơt chöìng (d), tùng sûê duơng bao cao su búêigaâi maơi dím lađ can thiïơp duy nhíịt díîn ăïịn möơt sûơ giaêm tuýơt ăöịi vïì tyê lïơ hiïơnnhiïîm HIV
Trïn thûơc tïị khöng coâ giaê ắnh “coâ/ hoùơc khöng coâ” Vò luön coâ aênh hûúêng qua laơi giûôacaâc can thiïơp nhùìm vađo nhûông ngûúđi coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh khaâc nhau nïn bíịt kyđ möơtcan thiïơp seô lađm thay ăöíi hađnh vi úê hún möơt nhoâm ngûúđi nhûng vúâi caâc mûâc ăöơ khaâcnhau Hún thïị nûôa caâc can thiïơp kïịt húơp nhùìm vađo nhiïìu nhoâm seô coâ taâc ăöơng nhiïìu húncaâc can thiïơp ăún leê; vñ duơ taâc ăöơng túâi gaâi maơi dím ăïí tùng sûơ sûê duơng bao cao su seô ñtcoâ hiïơu quaê hún lađ taâc ăöơng cuđng möơt luâc vúâi hoơ vađ caâc khaâch hađng cuêa hoơ Tuy nhiïn, caâc
mö phoêng trïn cho thíịy tyê lïơ taâc ăöơng lúân nhíịt seô ăaơt ặúơc thöng qua caâc can thiïơpthađnh cöng trong viïơc thay ăöíi hađnh vi cuêa nhûông ngûúđi coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh caonhíịt
Trang 3Hònh 3.3: Taâc ăöơng cuêa nhûông thay ăöíi trong sûê duơng bao cao su vađ chûôa trõ bïơnh LQĂTD trong böịn quíìn thïí dín cû vúâi caâc mö hònh hađnh vi tònh duơc khaâc nhau
Níng sûê duơng bao cao su
trong söị ngûúđi hađnh nghïì
maơi dím lïn 90% lađ caâch
hiïơu quaê nhíịt giaêm tyê lïơ hiïơn
nhiïîm HIV trong 3 trong 4
quíìn thïí mö phoêng; trong
quíìn thïí mö phoêng cođn laơi
khöng coâ tònh duơc maơi dím
Nguöìn: Baâo caâo böí trúơ, Van Vliet vađ caâc taâc giaê khaâc, 1997
Kïịt luíơn chung nhíịt coâ thïí ruât ra tûđ caâc mö phoêng trïn lađ, mùơc duđ mö hònh hađnh vitònh duơc chung trong möơt quíìn thïí coâ aênh hûúêng túâi caâc taâc ăöơng cuêa caâc can thiïơp,phođng ngûđa trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh cao nhíịt lađ coâ taâc ăöơng lúânnhíịt bíịt kïí caâc mö hònh hađnh vi tònh duơc trong quíìn thïí ăoâ lađ thïị nađo Giaê ắnh lađ tùngsûê duơng bao cao su trong söị nhûông ngûúđi coâ tyê lïơ thay ăöíi baơn tònh cao nhíịt - gaâi maơidím hay nhûông ngûúđi khaâc - seô khöng töịn keâm nhiïìu hún, thò hûúâng trúơ cíịp bao cao suvađ caâc nöî lûơc khuýịn khñch hoơ thay ăöíi hađnh vi cuêa mònh lađ coâ hiïơu quaê nhíịt vïì chi phñ
Caâc nghiïn cûâu hiïơu quaê - chi phñ cuêa caâc can thiïơp phođng chöịng HIV úê caâc nûúâc ăang phaât triïín cođn hiïịm vađ khöng aâp duơng cho caâc nûúâc khaâc ặúơc Chó
coâ ríịt ñt caâc nghiïn cûâu ăaô ghi laơi chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp phođng ngûđa HIV
úê caâc nûúâc ăang phaât triïín (Beal, Bontinck vađ Fransen 1992, Gilson vađ caâc TG khaâc
1996 Moses vađ caâc TG khaâc 1991) Töíng quan möơt söị nghiïn cûâu hiïơu quaê - chi phñ úê caâcnûúâc ăang phaât triïín ặúơc trònh bađy trong phuơ luơc B cuêa baâo caâo nađy Phíìn lúân caâcnghiïn cûâu ăaânh giaâ do taâc ăöơng bùìng nhûông thay ăöíi hađnh vi trung gian ặúơc cho lađ coâ
Trang 4Khung minh hoaơ 3.9 Hiïơu quaê - chi phñ cuêa phođng ngûđa trong söị nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao nhíịt
Chi thïm 1 triïơu ăö la coâ thïí ngùn ngûđa ặúơc bao nhiïu ngûúđi nhiïîm HIV trong möơt nùm trong caâcnhoâm coâ mûâc ăöơ nguy cú nhiïîm HIV khaâc nhau? Cíu traê lúđi do möơt nghiïn cûâu gíìn ăíy úê Myô ặa
ra ăaô thïí hiïơn tñnh hiïơu quaê - chi phñ cao cuêa viïơc tíơp trung kinh phñ phođng ngûđa vađo caâc nhoâm dïî
bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt, cuông nhû caâc lúơi ñch coâ thïm nhúđ can thiïơp súâm (Kahn 1996).Nghiïn cûâu xaâc ắnh 4 nhoâm nguy cú vïì tyê lïơ nhiïîm HIV öín ắnh mađ hoơ coâ nïịu khöng canthiïơp; nguy cú cao (50% nhiïîm), nguy cú trung bònh (15%), nguy cú thíịp (1%) vađ nguy cú ríịt thíịp(0,1%) Tyê lïơ nhiïîm HIV öín ắnh ặúơc ắnh nghôa lađ thúđi ăiïím mađ söị nhiïîm múâi bùìng ăuâng söị ngûúđi
ra khoêi nhoâm vò chïịt hoùơc vò loaơi ặúơc ýịu töị nguy cú (vñ duơ khöng tiïm chñch ma tuyâ nûôa) Vñ duơ vïìnhûông nhoâm ngûúđi nađy úê Myô lađ ăađn öng treê tuöíi döìng tñnh luýịn aâi úê San-fran-si-xcö (nguy cú cao),tié chñch ma tuyâ úê San-fran-si-xcö (nguy cú trung bònh), vađ phuơ nûô ăïịn khaâm taơi caâc phođng khaâmbïơnh LQĂTD taơi Ca-li-fo-nia (nguy cú thíịp) Nguy cú ríịt thíịp lađ phíìn lúân nhoâm dín cû chung kïí caêphuơ nûô úê tuöíi sinh ăeê úê 41 trong söị 50 bang cuêa Myô
Kïịt quaê cuêa nghiïn cûâu phuơ thuöơc vađo caâc giaê ắnh vïì chi phñ vađ taâc ăöơng cuêa caâc can thiïơp.Taâc giaê ăíìu tiïn giaê ắnh lađ chi phñ ngùn ngûđa möơt nùm cho möơt ngûúđi thuöơc bíịt cûâ nhoâm nađo lađ
200 ăö la, sau ăoâ taâc giaê xem xeât sûơ nhaơy caêm cuêa caâc kïịt quaê ăöịi vúâi giaê ắnh nađy Con söị 200 ăö
la trïn möơt ăíìu ngûúđi nađy dûơa trïn möơt ăiïìu tra chi phñ hađng nùm cuêa caâc can thiïơp khaâc nhau chocaâc nhoâm nguy cú cao vađ thíịp úê Myô*
Baêng cuêa khung minh hoaơ 3.9 trònh bađy nhiïîm HIV ặúơc ngùn ngûđa, vúâi nhûông giaê ắnh trïn,bùìng 1 triïơu ăö la chi phñ hađng nùm cho möîi möơt bííy nhoâm; hoùơc vúâi can thiïơp muöơn (khi giai bïơnhdõch ăaô ăaơt giai ăoaơn öín ắnh) hay vúâi caâc can thiïơp súâm (trûúâc khi ăaơt túâi tyê lïơ nhiïîm öín ắnh) Taâcăöơng cuêa möîi möơt can thiïơp ặúơc trònh biïíu diïîn cho triïín voơng 5 nùm vađ 20 nùm Möơt triïơu ăö langùn ngûđa söị nhiïîm lúân nhíịt nïịu tíơp trung vađo nhoâm coâ nguy cú cao nhíịt trong giai ăoaơn súâm.Tuy nhiïn, lúơi ñch cuêa viïơc ngùn ngûđa súâm nađy chó trúê nïn roô rïơt vúâi triïín voơng 20 nùm
Baêng cuêa khung minh hoaơ 3.9: Söị nhiïîm HIV ặúơc ngùn ngûđa bùìng 1 triïơu ăöla chi phñ hađng nùm cho phođng ngûđa, ûúâc lûúơng úê Myô
Nhoâm nguy cú Tyê lïơ nhiïîm HIV göịc (%) Triïín voơng 5 nùm Triïín voơng 10 nùm
Trang 5taâc ăöơng túâi ruêi ro - nhû tùng sûê duơng bao cao su hay kiïịn thûâc vïì phođng ngûđa HIV, haysöị ngûúđi nhíơn búm kim tiïm tiïơt truđng Söị nhiïîm HIV sau ăoâ ặúơc ngoaơi suy dûơa trïngiaê ắnh vïì möịi quan hïơ giûôa hađnh vi vađ tyê lïơ nhiïîm múâi HIV Tuy nhiïn, sûơ thiïịu thöngtin töịt vïì hađnh vi tònh duơc vađ vïì möịi quan hïơ giûôa hađnh vi tònh duơc vađ tyê lïơ nhiïîm múâilađm cho khoâ ăaânh giaâ nhûông lúơi ñch nađy Híìu nhû khöng möơt nghiïn cûâu nađo, trûđ nhûôngnghiïn cûâu dûơa vađo mö phoêng, ăo lûúđng ặúơc taâc ăöơng cuêa can thiïơp ăïịn caâc trûúđng húơpthûâ phaât khi mađ ta cho lađ chuâng töìn taơi (Over vađ Piot 1996; Stover vađ Way 1995; Baâo caâophuơ trúơ, Van Vliet vađ caâc TG khaâc 1997) Theo chuâng töi biïịt thò khöng möơt nghiïn cûâunađo ăaô tñnh ăïịn caâc lúơi ñch ngoaơi vi cuêa caâc can thiïơp hay víịn ăïì böí sung líîn nhau giûôacaâc can thiïơp.
Mùơc duđ caâc nghiïn cûâu hiïơu quaê - chi phñ coâ thïí hïịt sûâc hûôu ñch trong viïơc quýịt ắnhchoơn can thiïơp nađo trong möơt loaơt can thiïơp coâ thïí thay thïị líîn nhau trong möơt böịi caênhvađ möơt giai ăoaơn phaât triïín dõch bïơnh cuơ thïí, nhûông kïịt luíơn cuêa chuâng thûúđng khöng
dïî dađng aâp duơng cho caâc hoađn caênh khaâc (Baâo caâo phuơ trúơ, Van Vliet vađ caâc TG khaâc 1997) Vñ duơ, möơt ăaânh giaâ hiïơu quaê cuêa tùng chûôa trõ caâc triïơu chûâng bïơnh LQĂTD
trong viïơc giaêm tyê lïơ nhiïîm múâi HIV úê vuđng nöng thön Mwan-za, Tan-da-ni-a thíịy rùìngcan thiïơp nađy giaêm 42% tyê lïơ nhiïîm múâi HIV vúâi chi phñ khoaêng 10 ăö la cho möơt ngûúđiặúơc chûôa trõ hay 234 ăö la cho möơt líy nhiïîm HIV sú phaât ặúơc ngùn ngûđa (Gilson vađcaâc TG khaâc 1996; Richard Hayes, trao ăöíi caâ nhín)19 Tuy nhiïn chi phñ chûôa bïơnh roôrađng coâ thïí cao hún úê nhûông nûúâc coâ thu nhíơp trung bònh vađ hiïơu quaê coâ thïí seô thíịp hún
úê nhûông vuđng coâ tyê lïơ nhiïîm HIV thíịp hún Tan-da-ni-a (4% ngûúđi lúân bõ nhiïîm HIV)20.Hún thïị nûôa, khöng coâ ûúâc lûúơng ặúơc chi phñ vađ taâc ăöơng cuêa caâc can thiïơp khaâc nhau
Tuy nhiïn, nhûông söị liïơu trïn ăaânh giaâ chûa ăuê taâc ăöơng cuêa viïơc phođng ngûđa trong nhoâm coânguy cú cao búêi vò söị nhiïîm thûâ phaât ngùn ngûđa ặúơc trong söị caâc baơn tònh vađ con gaâi cuêa nhûôngngûúđi coâ nguy cú cao chûa ặúơc tñnh ăïịn úê ăíy Söị nhiïîm ngùn ngûđa ặúơc trong nhoâm nguy cúthíịp seô khöng bõ aênh hûúêng búêi sûơ boê qua trïn, nhûng trong caâc nhoâm nguy cú cao töíng söị nhiïîmviruât ngùn ngûđa ặúơc coâ thïí cao hún gíịp vađi líìn phuơ thuöơc vađo tûđng nhoâm vađ mûâc ăöơ quan hïơ höînhúơp tònh duơc vúâi caâc nhoâm nguy cú thíịp
Kïịt quaê phođng ngûđa trong söị nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao nhíịt lađ coâ hiïơu quaê nhíịt vïì chi phñcuông ăuâng khi thay hùỉn caâc giaê ắnh vïì hiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp Nïịu chûúng trònh giaêm 50%caâc hađnh vi nguy cú chûâ khöng phaêi 10%, söị nhiïîm viruât ngùn ngûđa ặúơc trong tònh traơng öín ắnhnguy cú cao tùng lïn 830 cho mö phoêng 5 nùm vađ 3.750 cho mö phoêng 20 nùm, trong khi söị nhiïîmviruât ngùn ngûđa ặúơc cho giai ăoaơn öín ắnh nguy cú thíịp chó tùng lïn ăïịn 18 vađ 93, tûúng ûâng.Ngay caê nïịu phođng ngûđa thađnh cöng hún nhiïìu trong viïơc thay ăöíi hađnh vi trong caâc nhoâm nguy cúthíịp thò hiïơu quaê cao hún cuêa phođng ngûđa trong nhoâm nguy cú cao víîn giûô nguýn
Mùơc díìu caâc can thiïơp trong nhoâm nguy cú cao coâ hiïơu quaê hún nhûng chuâng cuông töịn keâmhún Tuy nhiïn, nghiïn cûâu ăaô ăaânh giaâ rùìng can thiïơp vađo caâc nhoâm nguy cú thíịp (giai ăoaơn öínắnh) seô töịn bùìng tûđ 1 phíìn böịn mûúi ăïịn 1 phíìn hai trùm (1/40 - 1/200) chi phñ cho can thiïơp vađonhoâm coâ nguy cú cao (giai ăoaơn öín ắnh) ăïí phođng ngûđa möơt söị lûúơng nhiïîm tûúng tûơ ặúơc ngùnchùơn búêi can thiïơp vađo nhoâm nguy cú cao úê giai ăoaơn öín ắnh Noâi möơt caâch khaâc, ăïí phođng ngûđamöơt söị lûúơng tûúng ặúng nhiïîm HIV vúâi möơt ngín saâch 1 triïơu ăö la, úê giai ăoaơn öín ắnh, can thiïơpvađo nhoâm nguy cú thíịp seô töịn khoaêng 1 ăïịn 5 ăö la möơt ngûúđi möơt nùm so vúâi 200 ăö la möơt nùmcho möơt ngûúđi nhoâm nguy cú cao
(*) Chûúng trònh vađ chi phñ cho möơt ngûúđi möơt nùm bao göìm: Xeât nghiïơm vađ tû víịn hađng nùm (40 - 100 ăöla); phín phöịi thuöịc saât truđng vađ hoaơt ăöơng cöơng ăöìng (60 ăöla); tham víịn ba buöíi cho nhûông ngûúđi tiïm chñch (75 ăöla); trao ăöíi kim tiïm (40 - 800 ăöla); höơi thaêo ăöìng ăùỉng cho ăađn öng ăöìng tñnh luýịn aâi (250 ăöla); tû víịn nùm buöíi cho caâc phuơ nûô nguy
cú thíịp (269 ăöla); tham víịn 12 buöíi cho ăađn öng ăöìng tñnh luýịn aâi nguy cú trung bònh (470 ăöla).
Trang 6trong cuđng möơt vuđng thò chuâng ta khöng thïí noâi möơt can thiïơp nađo ăoâ coâ hiïơu quaê vïì chiphñ nhiïìu hay ñt hún caâc can thiïơp khaâc trong viïơc lađm giaêm truýìn nhiïîm HIV Lyâ tûúêngmađ noâi, chuâng ta muöịn biïịt chi phñ vađ taâc ăöơng cuêa caâc can thiïơp ặúơc thûơc hiïơn trongcuđng möơt hoađn caênh, nhûng ăiïìu nađy hiïịm ai lađm (khung minh hoaơ 3.9).
Caâc can thiïơp hûúâng vađo nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt phaêicoâ hiïơu quaê nhíịt vïì chi phñ xeât dûúâi goâc ăöơ cöng cöơng búêi vò ngùn ngûđa líy nhiïîm trongmöơt ngûúđi coâ hađnh vi nguy cú ngùn chùơn ặúơc nhiïìu líy nhiïîm thûâ phaât trong söị nhûôngcaâ nhín mađ hoơ quan hïơ vúâi - möơt söị trong söị hoơ thûơc hađnh caâc hađnh vi coâ nguy cú cao vađmöơt söị thûơc hađnh caâc hađnh vi coâ nguy cú thíịp Thûơc tïị, ngûúđi ta thûúđng khöng biïịt ặúơcmûâc ăöơ mađ caâc chûúng trònh ăang thûơc hiïơn taâc ăöơng túâi nhûông ngûúđi thûơc hađnh caâchađnh vi coâ nguy cú cao Vñ duơ caâc chûúng trònh tiïịp thõ xaô höơi bao cao su caêi thiïơn sûơ tiïịpcíơn cuêa ngûúđi ngheđo túâi ặúơc vúâi bao cao su, nhûng ta khöng biïịt mûâc ăöơ sûê duơng bao cao
su cuêa nhûông ngûúđi trong caâc nhoâm coâ nguy cú cao nhíịt Thöng tin vïì mûâc ăöơ, sûơ phínphöịi vađ loaơi hònh caâc hađnh vi nguy cú, söị lûúơng ngûúđi tham gia vađ caâc ăùơc ăiïím cuêa hoơ lađmöơt hađng hoaâ cöng cöơng Caâc thöng tin nađy seô giuâp ăííy maơnh caâc nöî lûơc nhùìm níng caohiïơu quaê vïì chi phñ thöng qua giuâp caêi thiïơn sûơ ắnh hûúâng cuêa caâc chûúng trònh
Hiïơu quaê - chi phñ vađ sûơ tiïịp cíơn ặúơc túâi caâc nhoâm dín cû muơc tiïu Mùơc
díìu ríịt muöịn tíơp trung can thiïơp cöng cöơng vađo nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lantruýìn HIV nhíịt, viïơc xaâc ắnh vađ tiïịp cíơn nhûông ngûúđi nađy khöng phaêi lađ dïî dađng, ăùơcbiïơt khi caâc trûđng phaơt phaâp luíơt vađ kyđ thõ xaô höơi coâ thïí lađm cho hoơ muöịn khöng bõ phaâthiïơn Chi phñ cho viïơc tiïịp cíơn nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât nhíịt coâthïí coâ aênh hûúêng lúân ăïịn hiïơu quaê vïì chi phñ cuêa caâc can thiïơp
Hònh 3.4 mö taê phín loaơi caâc nhoâm ngûúđi tuyđ theo mûâc ăöơ hoơ thûơc hađnh caâc hađnh vicoâ nguy cú vađ khaê nùng tiïịp cíơn giaê ắnh Tíịt nhiïn, mûâc ăöơ thađnh viïn cuêa caâc nhoâmnađy thûơc hađnh caâc hađnh vi coâ nguy cú thay ăöíi ăaâng kïí theo caâc hoađn caênh vađ tuyđ thuöơcvađo hiïơu quaê cuêa caâc nöî lûơc phođng ngûđa trûúâc ăoâ Do ăoâ, hònh trïn seô phaêi sûêa ăöíi tuyđtheo hoađn caênh úê möơt quöịc gia cuơ thïí, trïn cú súê kïịt quaê cuêa caâc hïơ thöịng theo doôi HIVvađ hađnh vi
ÚÊ goâc trïn bïn phaêi cuêa hònh lađ nhoâm vúâi hađnh vi nguy cú cao vađ khaâ dïî ăïí caâc cúquan chñnh phuê vađ caâc cú húơp taâc phođng ngûđa dõch HIV/AIDS tiïịp cíơn Lúơi ñch thu ặúơctûđ sûơ thay ăöíi hađnh vi cuêa nhûông caâ nhín nađy khaâ cao, ăùơc biïơt vúâi söị lûúơng lúân caâc líynhiïîm thûâ phaât do hoơ taơo ra, trong khi chi phñ ăïí ắnh võ hoơ laơi thíịp goâp phíìn níng caohiïơu quaê vïì chi phñ Taơi goâc trïn bïn traâi lađ nhoâm nguy cú cao nhûng khoâ tiïịp cíơn hún.Möơt líìn nûôa trong trûúđng húơp nađy, lúơi ñch cuêa thay ăöíi hađnh vi cuêa hoơ lađ lúân, nhûng chiphñ ăïí ắnh võ vađ tiïịp cíơn vúâi hoơ laơi cao nïn giaêm míịt lúơi ñch dođng ÚÊ goâc dûúâi bïn phaêi lađnhûông ngûúđi, nhòn trung, ặúơc giaê ắnh lađ thûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cú thíịp, nhûngtiïịp cíơn hoơ laơi dïî dađng Lúơi ñch cuêa can thiïơp nhùìm vađo nhoâm nađy coâ thïí khöng lúânnhûng chi phi tiïịp cíơn hoơ laơi coâ thïí ríịt thíịp Caâc can thiïơp ñt töịn keâm vađo nhoâm nađy víîncoâ thïí hiïơu quaê vïì chi phñ so vúâi nhûông can thiïơp thay thïị khaâc (khung minh hoaơ 3.10).Goâc dûúâi bïn traâi lađ nhûông ngûúđi ríịt ñt coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhûngcuông hïịt sûâc khoâ vađ töịn keâm múâi tiïịp cíơn hoơ ặúơc Trong söị böịn loaơi nhoâm ngûúđi nïutrïn, nhoâm nađy lađ ûu tiïn thíịp nhíịt cuêa caâc nöî lûơc phođng chöịng HIV cuêa khu vûơc cöngcöơng Cíìn ghi nhíơn lađ khaê nùng tiïịp cíơn caâc nhoâm trïn coâ thïí ặúơc caêi thiïơn nhúđ caâchađnh ăöơng cuêa chñnh phuê lađm giaêm sûơ kyđ thõ, phi hònh sûơ hoaâ caâc hađnh vi vađ giaâo duơccöng chuâng vïì sûơ khöng líy truýìn HIV thöng qua tiïịp xuâc thöng thûúđng vađ lúơi ñch cuêaviïơc lađm viïơc vúâi nhûông nhoâm nađy
Trang 7Tíịt nhiïn, caâc “nhoâm” xaâc ắnh trong hònh 3.4 khöng ăöìng nhíịt vïì hađnh vi tònh duơccuêa mònh Do khöng thïí dïî dađng nhíơn biïịt ặúơc caâc caâ nhín coâ nhûông hađnh vi nguy cúcao, caâc chûúng trònh cíìn tíơp trung can thiïơp vađo nhûông ngûúđi coâ caâc ăùơc tñnh tûúngquan nhiïìu vúâi caâc hađnh vi nguy cú cao Tuy nhiïn, möơt söị gaâi maơi dím luön luön sûêduơng bao cao su trong khi möơt söị quan chûâc nhađ nûúâc coâ nhiïìu baơn tònh laơi khöng Canthiïơp ăïí thay ăöíi hađnh vi cuêa nhûông ngûúđi vúâi caâc ăùơc tñnh cuơ thïí nhû tuöíi taâc giúâi tñnh,nghïì nghiïơp hay vuđng ắa lyâ khöng phaêi lađ caâch töịt nhíịt ăïí tiïịp cíơn túâi nhûông ngûúđi coâhađnh vi nguy cú cao Möơt söị thađnh viïn cuêa caâc nhoâm nađy seô phaêi chõu taâc ăöơng cuêa caâccan thiïơp ngay caê khi hoơ thûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cú thíịp Hún thïị, nhûông ngûúđi coâhađnh vi nguy cú cao khaâc khöng thuöơc bíịt kyđ möơt nhoâm nađo trong caâc nhoâm trïn seô bõ boêsoât Viïơc thiïịu caâc tiïu chñ ăïí hûúâng caâc can thiïơp vađo nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao nhíịtlađ möơt nguýn nhín rođ ró nguöìn lûơc cuêa caâc chûúng trònh Ăiïìu nađy giaêm tñnh hiïơu quaêvïì chi phñ cuêa caâc can thiïơp nïịu nguöìn lûơc laơi ặa vađo nhûông ngûúđi coâ nguy cú thíịp Mùơtkhaâc sûơ rođ ró nguöìn lûơc coâ thïí laơi caêi thiïơn hiïơu quaê vïì chi phñ cuêa chûúng trònh nïịunguöìn lûơc ặúơc ặa túâi nhûông ngûúđi coâ hađnh vi coâ nguy cú cođn cao hún nhoâm mađ chûúngtrònh ăang nhùìm vađo Ăiïìu tra vïì hađnh vi tònh duơc nhû Chûúng trònh phođng chöịng AIDStoađn cíìu/Töí chûâc Y tïị Thïị giúâi tiïịn hađnh, coâ thïí giuâp khùưc phuơc víịn ăïì nađy bùìng caâch
Hònh 3.4: Phín loaơi caâc nhoâm theo mûâc ăöơ nguy cú cuêa caâc hađnh vi cuêa hoơ vađ khaê nùng tiïịp cíơn hoơ
Nguöìn: Líịy tûđ Adler vađ caâc TG khaâc, 1996, hònh 8 Sûê duơng coâ xin giíịy pheâp
Trang 8thiïịt líơp ăùơc ăiïím vađ võ trñ ắa lyâ cuêa nhûông ngûúđi coâ quan hïơ tònh duơc khöng an toađn vađcoâ tíìn xuíịt thay ăöíi baơn tònh cao Trûđ phi ặúơc thiïịt kïị vađ thûơc hiïơn möơt caâch cíín thíơn,caâc chûúng trònh phođng ngûđa ắnh hûúâng vađo caâc nhoâm coâ caâc ăùơc ăiïím cuơ thïí coâ thïí kyđthõ hoaâ thađnh viïn cuêa nhoâm vađ díîn ăïịn phín biïơt ăöịi xûê, lađm cho caâc nöî lûơc phođng ngûđatrong tûúng lai khoâ thûơc hiïơn hún vađ ñt hiïơu quaê hún.
Nhûông ûu tiïn cuêa chñnh phuê, haơn chïị vïì nguöìn lûơc vađ caâc giai ăoaơn cuêa dõch bïơnh
Khung minh hoaơ 3.10 Giaâo duơc thanh niïn vïì HIV/AIDS: Möơt ăíìu tû ăuâng ăùưn
Taơi caâc nûúâc khi hoaơt ăöơng tònh duơc bùưt ăíìu súâm vađ thanh niïn coâ tíìn suíịt thay ăöíi baơn tònh cao thòthuâc ăííy caâc hađnh vi an toađn trong thanh niïn roô rađng coâ vai trođ quan troơng trong viïơc lađm chíơm sûơlan truýìn HIV Coâ ríịt nhiïìu can thiïơp ăïí giaêi quýịt caâc hađnh vi nguy cú trong söị thanh niïn caêtrong líîn ngoađi nhađ trûúđng Tuy nhiïn, ngay caê trong caâc xaô höơi mađ caâc hoaơt ăöơng tònh duơc nhònchung khöng bùưt ăíìu trûúâc khi thanh niïn töịt nghiïơp phöí thöng, giaâo duơc sûâc khoeê sinh saên - baogöìm thöng tin vïì lúơi ñch cuêa viïơc trò hoaôn hoaơt ăöơng tònh duơc cuông nhû lađm thïị nađo ăïí traânh coâ thai,bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc vađ HIV cho nhûông ăöịi tûúơng khöng kiïng quan hïơ - lađ möơt can thiïơp coâsûâc maơnh tiïìm tađng Bïn caơnh phođng ngûđa HIV trong söị sinh viïn, nhûông ngûúđi coâ thïí nïịu khöngăaô coâ caâc hađnh vi nguy cú cao, caâc chûúng trònh nađy coâ nhiïìu lúơi ñch khaâc nûôa Chuâng ngùn ngûđabïơnh LQĂTD vađ bïơnh vö sinh liïn quan Chuâng ngùn ngûđa mang thai ngoađi yâ muöịn, möơt viïơc coâthïí díîn ăïịn naơo thai hoùơc nûô sinh phaêi boê hoơc Röơng lúân hún, giaâo duơc sûâc khoeê sinh saên bao göìmgiaâo duơc ăïì phođng nhiïîm HIV coâ thïí thay ăöíi caâc chuíín mûơc xaô höơi trong thïị hïơ ngûúđi lúân tiïịp sautheo hûúâng khuýịn khñch caâc hađnh vi an toađn
Nhûông chûúng trònh nhû víơy coâ thïí khöng ặúơc caâc bíơc cha meơ uêng höơ vò hoơ lo rùìng thöng tinvïì sûâc khoeê sinh saên, bïơnh LQĂTD vađ phûúng tiïơn traânh thai coâ thïí lađm cho con caâi hoơ hoaơt ăöơngtònh duơc súâm Nghiïn cûâu ăaô cho thíịy thûơc tïị khöng phaêi nhû víơy Ăaânh giaâ caâc chûúng trònh taơitrûúđng hoơc cho thíịy lađ thanh niïn tham gia chûúng trònh khöng bùưt ăíìu hoaơt ăöơng tònh duơc súâm(Gluck vađ Rosenthal 1995; Kirby vađ caâc TG khaâc 1994; UNAIDS 1997) Hún thïị nûôa, möơt kiïímăiïím caâc chûúng trònh taơi trûúđng hoơc úê Myô cho thíịy lađ caâc chûúng trònh coâ bao göìm giaâo duơc sûâckhoeê tònh duơc vađ phođng ngûđa AIDS khöng nhûông lađm chíơm laơi caâc hoaơt ăöơng tònh duơc mađ cođn giaêmsöị lûúơng baơn tònh vađ tùng sûê duơng phûúng tiïơn traânh thai trong söị nhûông thanh niïn hoaơt ăöơng tònhduơc (Gluck vađ Rosenthal 1995)
Vúâi caâc lúơi ñch xaô höơi röơng lúân khaâc vađ chi phñ khaâ thíịp cuêa viïơc ặa thïm giaâo duơc HIV/AIDSvađo caâc chûúng trònh hiïơn ăang thûơc hiïơn, giaâo duơc HIV/AIDS chùưc seô lađ möơt ăíìu tû töịt vađo phođngngûđa HIV/AIDS Ăaơi böơ phíơn caâc nhađ quaên lyâ caâc chûúng trònh phođng chöịng AIDS traê lúđi cuöơc ăiïìutra AIDS trïn thïị giúâi líìn II cho rùìng giaâo duơc sûâc khoeê sinh saên cíìn phaêi múê röơng úê caâc nûúâc cuêahoơ (Mann vađ Tarantola 1996) Ăiïìu nađy ăuâng cho caâc nûúâc úê tíịt caê caâc giai ăoaơn cuêa dõch bïơnh
Nhûông cín nhùưc thaêo luíơn caâc úê phíìn trïn ăíy gúơi ra möơt chiïịn lûúơc phođng ngûđaröơng lúân coâ thïí gùưn ûu tiïn vađo caâc hoaơt ăöơng dûơa trïn caâc nguýn tùưc dõch tïî hoơc, kinhtïị cöng cöơng vađ hiïơu quaê vïì chi phñ Duđ úê giai ăoaơn nađo cuêa dõch bïơnh, chiïịn lûúơc nađy ăoêihoêi phaêi chuâ troơng túâi caâc hoaơt ăöơng phođng ngûđa bùưt ăíìu tûđ nhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađlađm lan truýìn HIV nhíịt vađ bao quaât sang caâc ăöịi tûúơng khaâc cađng nhiïìu cađng töịt tuyđtheo mûâc ăöơ mađ nguöìn lûơc hiïơn coâ cho pheâp Khi dõch bïơnh lan röơng ra, kiïìm chïị noâ seôngađy cađng ăoêi hoêi coâ caâc nöî lûơc ngùn ngûđa nhiïîm viruât trong söị nhûông ngûúđi coâ nguy cúthíịp, ăiïìu seô lađm tùng chi phñ cuêa caâc hoaơt ăöơng phođng chöịng Ăïí ngùn chùơn dõch bïơnhviïơc múê röơng phaơm vi caâc hoaơt ăöơng nađy khöng ặúơc lađm ýịu ăi cam kïịt cú baên lađ lađmviïơc vúâi nhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađ truýìn HIV nhíịt Phíìn nađy trònh bađy möơt tíơp húơp töịithiïíu caâc hoaơt ăöơng nhùìm níng cao hiïơu quaê vađ hiïơu nùng cuêa caâc chûúng trònh phođng
Trang 9chöịng quöịc gia, vađ kiïịn nghõ möơt khuön khöí ăïí quýịt ắnh thûâ tûơ múê röơng caâc hoaơt ăöơngkhi coâ thïm nguöìn lûơc.
Cung cíịp hađng hoaâ cöng cöơng hay ăaêm baêo viïơc cung cíịp hađng hoaâ nađy thöng qualuíơt phaâp lađ möơt vai trođ quan troơng ăïí chñnh phuê ăaêm nhíơn taơi tíịt caê caâc giai ăoaơn cuêamöơt dõch HIV/AIDS Chñnh phuê phaêi ăíìu tû vađo haơ tíìng cú súê thu thíơp thöng tin mađ hoơcíìn ăïí theo doôi dõch bïơnh vađ ăïí xaâc ắnh úê núi nađo ngûúđi ta thûơc hađnh caâc hađnh vi nguy
cú cao vađ lađm thïị nađo ăïí tiïịp cíơn ặúơc nhûông ngûúđi ăang coâ nguy cú cao nhíịt ÚÊ trongdõch bïơnh úê giai ăoaơn sú khai, hiïíu biïịt vïì mûâc ăöơ nhiïîm HIV vađ caâc bïơnh LQĂTD trongcaâc nhoâm dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV, caâc míîu hònh hađnh vi tònh duơcphöí biïịn trong caâc nhoâm vađ baên chíịt cuêa caâc möịi liïn hïơ vúâi caâc nhoâm dín cû nguy cúthíịp hún lađ nhûông thöng tin hïịt sûâc quan troơng ăïí ăaânh giaâ xaâc xuíịt cuêa möơt dõch bïơnhmaơnh meô hún Khi dõch bïơnh lan ra, chñnh phuê cíìn thiïịt phaêi theo doôi thïm sûơ líytruýìn HIV sang caâc nhoâm dín cû coâ nguy cú thíịp hún vađ höî trúơ viïơc ăaânh giaâ chi phñ vađhiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp thay thïị
Nhu cíìu giaêm caâc taâc ăöơng ngoaơi vi tiïu cûơc cuêa caâc hađnh vi nguy cú cao cuông nhûnhûông hiïíu biïịt síu sùưc vïì dõch tïî hoơc lađ nhûông líơp luíơn uêng höơ cho viïơc trúơ cíịp maơnhmeô caâc hađnh vi an toađn hún trong söị nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIVnhíịt úê caâc nûúâc taơi tíịt caê caâc giai ăoaơn cuêa dõch HIV/AIDS Khöng cíìn thiïịt phaêi chúđ choăïịn khi HIV lan trađn múâi lađm cho caâc kiïịn thûâc ặúơc phöí biïịn röơng raôi, 100% sûê duơngbao cao su vađ nhanh choâng phaât hiïơn vađ chûôa chaơy caâc bïơnh LQĂTD khaâc trúê thađnhchuíín mûơc trong söị nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt, nhû nhûôngngûúđi hađnh nghïì maơi dím, caâc nhín viïn phuơc vuơ taơi caâc quaân bar, laâi xe víơn taêi ặúđngdađi, quín nhín vađ caênh saât, thúơ moê vađ cöng nhín söịng xa nhađ, ăađn öng ăöìng tñnh haylûúông tñnh luýịn aâi vúâi nhiïìu baơn tònh Lyâ do phaêi hađnh ăöơng nhanh cođn cíịp baâch húntrong trûúđng húơp nhûông ngûúđi tiïm chñch búêi vò khaê nùng tùng tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV ríịtnhanh trong söị nađy vađ sûơ lan truýìn tiïịp theo cho nhûông ngûúđi khaâc, kïí caê caâc baơn tònh(möơt söị coâ thïí lađ gaâi maơi dím) vađ con caâi cuêa hoơ ÚÊ dõch bïơnh HIV giai ăoaơn sú khai,nhûông hađnh ăöơng tíơp trung cao ăöơ vađo nhûông nhoâm trïn coâ thïí ăuê ăïí lađm chíơm laơi ăaângkïí sûơ lan truýìn cuêa viruât Taơi caâc nûúâc coâ dñnh bïơnh úê caâc giai ăoaơn tíơp trung vađ lanröơng, phođng ngûđa HIV trong söị nhûông ngûúđi coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruâtcao víîn cođn hïịt sûâc quan troơng trong viïơc lađm chíơm laơi dõch bïơnh Tuy nhiïn, thay ăöíihađnh vi trong söị nhûông ngûúđi vúâi hađnh vi nguy cú thíịp hún, nhûông ngûúđi díìu sao cuông coâthïí tònh cúđ lađm lan truýìn viruât, seô cíìn thiïịt ăïí ăííy luđi tiïịn triïín cuêa dõch bïơnh.Vïì ăaêm baêo cöng bùìng, úê caâc nûúâc vúâi dõch bïơnh úê giai ăoaơn sú khai, caâc chñnh phuê coâthïí baêo vïơ ngûúđi ngheđo töịt nhíịt bùìng caâch hađnh ăöơng súâm vađ kiïn quýịt phođng chöịngdõch bïơnh ÚÊ caâc nûúâc vúâi dõch bïơnh ăaô lan röơng, ruêi ro nhiïîm viruât tùng lïn ăöịi vúâi moơingûúđi vađ ngheđo ăoâi phaêi khöng ặúơc haơn chïị khaê nùng tiïịp cíơn túâi caâc dõch vuơ phođngchöịng HIV Chñnh phuê coâ thïí ăaêm baêo lađ ngûúđi ngheđo tiïịp cíơn ặúơc vúâi kiïịn thûâc, kyônùng vađ phûúng tiïơn ăïí phođng ngûđa HIV
Tñnh hiïơu quaê vïì chi phñ cuêa caâc can thiïơp hûúâng vađo nhûông ngûúđi vúâi caâc mûâc ăöơhađnh vi nguy cú khaâc nhau seô thay ăöíi khi HIV truýìn tûđ nhûông ngûúđi coâ nguy cú caosang nhûông ngûúđi coâ nguy cú thíịp Caâc can thiïơp hûúâng vađo nhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađlađm lan truýìn HIV nhíịt víîn seô coâ hiïơu quaê cao vïì chi phñ Taơi caâc quöịc gia núi mađ HIVnhiïîm röơng ra khùưp caâc nhoâm dín cû, tñnh hiïơu quaê vïì chi phñ cuêa caâc can thiïơp nhùìmphođng ngûđa líy nhiïîm trong caâc nhoâm dín cû nguy cú thíịp, nhû trúơ cíịp cho chûôa trõbïơnh LQĂTD, cung cíịp maâu an toađn, giaâo duơc sûâc khoeê sinh saên vađ AIDS trong trûúđng
Trang 10hoơc, seô ặúơc caêi thiïơn Tuy nhiïn nhûông chûúng trònh nađy khöng taơo ra nhiïìu taâc ăöơngngoaơi vi: lúơi ñch cuêa caâc chûúng trònh nađy chó mang laơi lúơi ñch cho nhûông ngûúđi sûê duơngchuâng Mùơc díìu nhûông can thiïơp nađy seô phođng ngûđa líy nhiïîm HIV vađ cûâu söịng maơngngûúđi, chuâng khöng coâ hiïơu quaê nhû nhûông can thiïơp tíơp trung vađo nhûông ngûúđi dïî bõnhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt vađ chuâng khöng ăuê ăïí ăaêo ngûúơc tiïịn triïín cuêa dõchbïơnh Hún thïị nûôa, chi phñ cung cíịp nhûông dõch vuơ nhû thïị nađy cho toađn thïí dín cû vúâinguy cú truýìn HIV thíịp coâ khaê nùng seô ríịt cao Do nhûông lúơi ñch caâ nhín cao cuêa caâcdõch vuơ nađy, nïn nhûông ngûúđi khöng ngheđo seô thûúđng sùĩn sađng vađ coâ khaê nùng chi traêcho chuâng ÚÊ caâc nûúâc vúâi nguöìn lûơc khan hiïịm, ûu tiïn phaêi trûúâc hïịt dađnh cho ăaêm baêocöng bùìng vïì tiïịp cíơn túâi caâc dõch vuơ nađy cho ngûúđi ngheđo.
Khöng phaêi tíịt caê caâc nûúâc ăang phaât triïín gùơp nhûông haơn chïị nguöìn lûơc nhû nhautrong khi theo ăuöíi chiïịn lûúơc trïn Taơi caâc nûúâc thu nhíơp thíịp nhíịt, phođng ngûđa phaêibùưt ăíìu tûđ nhûông ngûúđi mađ hađnh vi cuêa hoơ taơo ra hoùơc dïî taơo ra töịc ăöơ líy truýìn HIVcao nhíịt; coâ thïí múê röơng caâc can thiïơp ặúơc trúơ cíịp cho nhûông ngûúđi khaâc vúâi töịc ăöơ líytruýìn HIV thíịp hún vađ cođn lúân hún 1 khi nguöìn lûơc cho pheâp Caâc nûúâc thu nhíơp trungbònh coâ thïí coâ nguöìn lûơc ngay caê úê giai ăoaơn sú khai cuêa dõch bïơnh tađi trúơ cho caâc canthiïơp vađo möơt tyê lïơ cao hún nhûông ngûúđi mađ ăöịi vúâi hoơ töịc ăöơ líy truýìn HIV lúân hún 1.Caâc nûúâc nađy cuông coâ thïí coâ nguöìn lûơc ăïí trúơ cíịp vúâi mûâc ăöơ lúân hún caâc dõch vuơ chongûúđi ngheđo vađ múê röơng trúơ cíịp cho caâc nhoâm ñt coâ khaê nùng truýìn HIV sang nhûôngngûúđi khaâc
ÚÊ cíịp taâc nghiïơp ngûúđi ta khöng thïí xaâc ắnh ặúơc töịc ăöơ líy truýìn thûơc thïị hoùơctiïìm tađng cuêa HIV cho bíịt kyđ möơt nhoâm caâ nhín nađo Tuy nhiïn, sûê duơng thöng tin vïì tyêlïơ baơn tònh trung bònh, mûâc ăöơ sûê duơng bao cao su vađ hađnh vi tiïm chñch tûđ caâc ăiïìu travađ giaâm saât dõch tïî hoơc, coâ thïí phín loaơi caâc nhoâm nhoê úê trong bíịt kyđ möơt quöịc gia nađotheo thûâ tûơ tûđ nhûông ngûúđi coâ hađnh vi nguy cú cao nhíịt (nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađmlan truýìn HIV nhíịt) ăïịn nhûông ngûúđi coâ nguy cú thíịp nhíịt Hònh 3.5 chó cho thíịy möơtcaâi nhòn ûúâc lïơ vïì thûâ tûơ cuêa möơt söị nhoâm trong möơt quíìn thïí giaê ắnh theo mûâc ăöơ cuêacaâc hađnh vi ruêi ro taơi möơt thúđi ăiïím thúđi gian cuơ thïí, vađ cho thíịy quy mö cuêa caâc nöî lûơcphođng chöịng seô múê röơng ra nhû thïị nađo ăïí bao truđm túâi nhûông nhoâm vúâi nguy cú cađng ñthún tuyđ theo nguöìn lûơc coâ ặúơc Möơt khi ăaô tiïịp cíơn möơt caâch coâ hiïơu quaê túâi nhoâm ûutiïn cao nhíịt, caâc chûúng trònh coâ thïí múê röơng ra caâc nhoâm vúâi mûâc ăöơ ruêi ro giaêm díìnvúâi ăiïìu kiïơn lađ coâ ăuê nguöìn lûơc Thûơc ra, nïịu coâ thïí ăaơt ặúơc sûơ thay ăöíi öín ắnh vïì thayăöíi hađnh vi trong nhoâm nguy cú cao thò sûơ ûu tiïn tûúng ăöịi dađnh cho caâc nhoâm khaâc seôtùng lïn Tíịt nhiïn khöng möơt xïịp haơng nađo kiïíu nhû thïị nađy coâ thïí aâp duơng cho tíịt caêcaâc quöịc gia, hoùơc ngay caê cho möơt quöịc gia cho moơi thúđi gian Ăïí giaêi quýịt víịn ăïì xaâcắnh nhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt taơi bíịt kyđ thúđi ăiïím nađo, ăiïìuquan troơng lađ caâc nhađ líơp chñnh saâch vađ quaên lyâ chûúng trònh tađi trúơ phaêi thu thíơp thöngtin cíìn thiïịt ăïí sûê duơng möơt caâch coâ hiïơu quaê vïì chi phñ caâc nguöìn lûơc haơn heơp dađnh chophođng chöịng HIV
Ăïí kïịt luíơn, chuâng töi muöịn quay laơi möơt ăiïím quan troơng vïì dõch tïî hoơc lađ caâc quöịcgia úê giai ăoaơn sú khai cuêa dõch bïơnh coâ möơt cú höơi duy nhíịt ăïí hađnh ăöơng súâm, tiïịnhađnh möơt söị ăíìu tû then chöịt vađ chuê ýịu phođng ngûđa möơt dõch bïơnh HIV Khöng phaêi tíịtcaê caâc nûúâc vúâi mûâc ăöơ nhiïîm viruât thíịp nhíịt thiïịt seô tiïịp tuơc phaât triïín thađnh möơt dõchbïơnh, ngay caê khi khöng coâ caâc hađnh ăöơng cuêa chñnh phuê Tuy nhiïn hiïíu biïịt khöng ăíìyăuê cuêa chuâng ta vïì sûơ phín böị caâc hađnh vi khaâc nhau trong toađn böơ dín cû vađ caâc möịiliïn hïơ giûôa caâc nhoâm dín cû lađm cho khoâ coâ thïí dûơ baâo nûúâc nađo trong söị caâc nûúâc seô
Trang 11may mùưn vađ nûúâc nađo khöng Hún thïị nûôa, ngay caê úê nhûông nûúâc mađ caâc hađnh vi nguy cúcao cođn khaâ hiïịm, caâc mö hònh hađnh vi tònh duơc vađ tiïm chñch coâ thïí thay ăöíi theo caâcăiïìu kiïơn kinh tïị xaô höơi Can thiïơp úê giai ăoaơn sú khai lađ coâ hiïơu quaê nhíịt vađ seô töịn ñt chiphñ hún nhiïìu nïịu nhû caâc can thiïơp nađy ặúơc thûơc hiïơn khi HIV ăaô baôo hoađ nhoâm dín
cû coâ caâc hađnh vi nguy cú cao Hún thïị nûôa, búêi vò söị ngûúđi trong nhûông nhoâm nađy nhoê sovúâi toađn thïí dín cû, chi phñ tuýơt ăöịi cuêa phođng ngûđa seô khaâ thíịp
Nhûông khuýịn nghõ nađy khöng nhùìm muơc ăñch haơn chïị quy mö tham gia cuêa chñnhphuê nïịu nhû coâ nhiïìu nguöìn lûơc cöng cöơng vađ nhađ nûúâc coâ thïí lađm nhiïìu hún Thûơc ra úêăíy yâ ắnh cuêa chuâng töi lađ chó ra möơt tíơp húơp töịi thiïíu caâc hoaơt ăöơng mađ tíịt caê caâc chñnhphuê phaêi lađm nhùìm níng cao tñnh hiïơu quaê vađ cöng bùìng cuêa caâc chûúng trònh phođngngûđa vađ möơt thûâ tûơ húơp lyâ theo ăoâ caâc chñnh phuê coâ thïí múê röơng caâc hoaơt ăöơng nađy khiHIV lan truýìn röơng ra vađ khi coâ nhiïìu nguöìn lûơc hún
Phaên ûâng cuêa caâc quöịc gia
Híìu hïịt tíịt caê caâc nûúâc ăang phaât triïín ăaô phaên ûâng theo möơt caâch nađo ăíịy trûúâcthaâch thûâc cuêa HIV/AIDS vađ thûúđng coâ sûơ giuâp ăúô cuêa caâc nûúâc tađi trúơ vađ caâc töí chûâc ăaphûúng Nhûng caâc nöî lûơc phođng ngûđa AIDS cuêa caâc nûúâc ăang phaât triïín lađ ăa daơng vađnhòn chung khöng ặúơc ghi cheâp laơi nïn khoâ coâ thïí ăaânh giaâ mûâc ăöơ caâc chñnh saâch ûutiïn cao ăaô vađ ăang thûơc hiïơn nhû thïị nađo
Ăiïìu tra AIDS trïn thïị giúâi líìn II lađ möơt ăiïìu tra caâc nhađ quaên lyâ caâc chûúng trònhphođng chöịng AIDS quöịc gia úê 118 nûúâc ăïì cíơp túâi caâc víịn ăïì nhû cam kïịt chñnh trõ, töíchûâc, ăiïìu phöịi, quaên lyâ, caâc hađnh ăöơng ngùn ngûđa vađ chûôa trõ, ăaânh giaâ chûúng trònh vađnhín quýìn (Mann vađ Tarantola 1996)21 Tuy nhiïn cho ăïịn nay chûa coâ möơt ăaânh giaâhïơ thöịng vïì caâc phaên ûâng cuêa caâc nûúâc ăang phaât triïín ăöịi vúâi dõch bïơnh, ăùơc biïơt lađ vïìsûơ ûu tiïn vađ tñnh hiïơu quaê cuêa caâc hoaơt ăöơng khaâc nhau Caêm giaâc chung nhíơn thíịy tûđ
Hònh 3.5: Khaê nùng nguöìn lûơc vađ ăöơ bao phuê cuêa chûúng trònh
Ghi chuâ: Ăíy chó lađ vñ duơ giaê ắnh vađ khöng nhùìm muơc ăñch thïí hiïơn tònh traơng úê bíịt kyđ möơt quöịc gia cuơ thïí nađo caê Nguöìn: Caâc taâc giaê.
Thöng qua viïơc ăùơt ra ûu tiïn, caâc chñnh phuê trûúâc tiïn cíìn ăaêm baêo rùìng caâc nhoâm dín cû coâ khaê nùng nhiïîm vađ líy truýìn HIV lúân nhíít phaêi ặúơc tiïịp cíơn möơt caâch hiïơu quaê vúâi caâc biïơn phaâp phođng ngûđa Khi coâ thïm caâc nguöìn khaâc, caâc nöî lûơc phođng ngûđa coê thïí múê röơng ăïí bao phuê caâc nhoâm líìn lûúơt ñt coâ khaê nùng nhiïîm vađ líy truýìn HIV hún.
Trang 12ăiïìu tra AIDS trïn thïị giúâi líìn II vađ tûđ nhiïìu kïị hoaơch phođng chöịng quöịc gia lađ nhiïìunûúâc ăaô triïín khai möơt loaơt caâc hoaơt ăöơng ngùn ngûđa HIV mađ khöng coâ caâc ûu tiïn roôrađng; thûơc tïị nhiïìu chûúng trònh khöng tíơp trung phođng ngûđa líy nhiïîm trong söị nhûôngngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât nhíịt Nguýn nhín cuêa viïơc nađy chó möơt phíìnlađ do thiïịu hiïíu biïịt vïì tíìm quan troơng cuêa nhûông ûu tiïn nađy; caâc cín nhùưc chñnh trõtrong nûúâc vađ súê thñch cuêa caâc nhađ tađi trúơ quöịc tïị ăöịi vúâi caâc chûúng trònh cuơ thïí coâ thïícuông chõu traâch nhiïơm vïì tònh hònh nađy Díìu sao trong möơt möi trûúđng nhû víơy caâcnguöìn lûơc haơn chïị chùưc ăaô bõ raêi ra ríịt moêng vađ tñnh hiïơu quaê - chi phñ cuêa chi tiïu cöngcöơng cho ngùn ngûđa coâ leô thíịp.
Nhûông nöî lûơc ngùn ngûđa nađy tûúng ûâng ra sao ăuâng vúâi nhûông ûu tiïn mađ chûúngnađy khuýịn nghõ? Tuy thöng tin coâ ặúơc cođn ñt oêi, nhûng noâ cho thíịy taâc ăöơng chñnh saâchcoâ thïí ặúơc caêi thiïơn trïn ba lônh vûơc: cung cíịp thöng tin cíìn thiïịt cho chöịng dõch bïơnhvađ líơp caâc kïị hoaơch thñch húơp (hađng hoaâ cöng cöơng); ăaêm baêo ngùn ngûđa HIV trong söịnhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât nađy nhíịt (giaêm thiïíu taâc ăöơng ngoaơi vitiïu cûơc); ăaêm baêo rùìng nhûông ngûúđi ngheđo tiïịp cíơn ặúơc túâi caâc phûúng tiïơn giuâp hoơ tûơbaêo vïơ mònh (cöng bùìng)
Múê röơng thöng tin
Nhûông bùìng chûâng haơn chïị cho thíịy lađ cođn möơt phíìn tû caâc nûúâc ăang phaât triïín cođnchûa bùưt ăíìu theo doôi coâ hïơ thöịng tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV Möơt nghiïn cûâu cú baên tiïịn
hađnh cho cuöơc Ăiïìu tra AIDS trïn thïị giúâi líìn II ăaô phín loaơi caâc nûúâc thađnh böịn nhoâm
tuyđ theo mûâc ăöơ: caâc ăiïím giaâm saât dõch tïî hoơc HIV chó múâi ăang úê giai ăoaơn ặúơc lïn kïịhoaơch (nhûng cođn chûa hoaơt ăöơng), ăaô coâ möơt söị ăiïím giaâm saât haơn chïị, coâ nhiïìu ăiïímgiaâm saât vađ giaâm saât hïịt sûâc tñch cûơc (Sato 1996) Phín böí 123 nûúâc ăang phaât triïín theoböịn nhoâm trïn ặúơc trònh bađy trong baêng 3.5; söị liïơu cho tûđng quöịc gia nùìm úê baêng 2trong phuơ luơc thöịng kï cuêa baâo caâo nađy Ăiïìu ăaâng mûđng úê ăíy lađ hún hai phíìn ba caâcnûúâc nađy baâo caâo lađ coâ ñt nhíịt möơt söị nhíịt ắnh caâc ăiïím giaâm saât dõch tïî HIV kïí tûđ nùm
1995 Caâc nûúâc coâ dõch úê giai ăoaơn lan röơng thûúđng lađ nhûông nûúâc coâ nhiïìu ăiïím haygiaâm saât tñch cûơc trong khi caâc nûúâc dõch bïơnh cođn úê giai ăoaơn sú khai hay tíơp trung thòthûúđng coâ möơt söị lûúơng haơn chïị caâc ăiïím giaâm saât Tuy nhiïn möơt trong nùm nûúâc cođndõch úê giai ăoaơn sú khai baâo caâo lađ khöng coâ möơt ăiïím giaâm saât dõch tïî HIV vađ ăöịi vúâi14% khaâc mûâc ăöơ giaâm saât dõch tïî lađ khöng roô Nïịu chuâng ta cöơng caâc nûúâc baâo caâo coâ caâcăiïím giaâm saât dûơ kiïịn vúâi caâc nûúâc thöng tin vïì ăiïím giaâm saât khöng ăíìy ăuê ăïí xaâc ắnhmûâc ăöơ cuêa chuâng, chuâng ta thíịy lađ 27 nûúâc - hún möơt phíìn nùm caâc nûúâc úê tíịt caê caâcgiai ăoaơn cuêa bïơnh dõch - khöng baâo caâo vïì möơt ăiïím giaâm saât dõch tïî HIV nađo vađo thaângGiïng nùm 1995
Ngay caê úê nhûông nûúâc coâ möơt hònh thûâc giaâm saât nađo ăoâ thò thöng tin vïì tyê lïơ hiïơnnhiïîm HIV trong söị nhûông ngûúđi dïî nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt cuông thûúđngthiïịu Phín loaơi caâc nûúâc cuêa chuâng töi theo giai ăoaơn dõch bïơnh ăođi hoêi thöng tin vïì tyêlïơ hiïơn nhiïîm HIV trong ñt nhíịt möơt nhoâm dín cû ặúơc giaê ắnh coâ caâc hađnh vi nguy cúlúân-hún-mûâc-trung-bònh vađ, nïịu tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong nhoâm nađy lúân hún 5%, thòcíìn thöng tin vïì tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong söị phuơ nûô khaâm thai Mùơc díìu chíơm trïîtrong viïơc nhíơn caâc baâo caâo coâ thïí lađ nguýn nhín cho möơt söị dûô liïơu bõ thiïịu, thöng tincoâ ặúơc khöng ăuê ăïí phín loaơi 31 nûúâc ăang phaât triïín theo giai ăoaơn phaât triïín cuêa dõchbïơnh thûúđng do thiïịu thöng tin vïì nhûông ngûúđi thöng thûúđng mađ noâi ặúơc giaê ắnh lađ coâthûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cú cao hún - ăoâ lađ nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím, ngûúđi
Trang 13tiïm chñch ma tuyâ, ăađn öng coâ quan hïơ tònh duơc vúâi ăađn öng, quín nhín vađ caâc bïơnh nhínmùưc bïơnh LQĂTD22 Trong söị 123 nûúâc ăang phaât triïín mađ chuâng töi cöị gùưng phín loaơi,
43 nûúâc (35%) trong vođng 5 nùm trúê laơi ăíy khöng coâ thöng tin vïì tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIVtrong bíịt kyđ möơt nhoâm nađo vúâi hađnh vi giaê ắnh lađ coâ nguy cú cao Tuy giaâm saât xu thïịHIV trong söị nhûông ngûúđi cho maâu vađ phuơ nûô khaâm thai thuíơn lúơi hún, giaâm saât thûúđngxuýn vađ súâm tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong söị nhûông ngûúđi thûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cúcao coâ yâ nghôa quan troơng hún nhiïìu Búêi vò nguy cú tiïìm tađng buđng nöí tùng söị ngûúđinhiïîm HIV trong söị nhûông ngûúđi tiïm chñch, tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong nhoâm nađy phaêiặúơc theo doôi ñt nhíịt möơt nùm möơt líìn vađ nïn thûúđng xuýn hún (AIDSCAP vađ caâc taâcgiaê khaâc 1996, Chin 1990)
Ngoađi viïơc ăaêm baêo giaâm saât thûúđng xuýn hún vađ töịt hún tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV, caâcchñnh phuê khíín thiïịt cíìn caâc thöng tin vïì mö hònh hađnh vi tònh duơc, vïì sûê duơng bao cao
su vađ caâc hađnh vi tiïm chñnh ma tuyâ Nhû chuâng ta ăaô thíịy trong Chûúng 2, tñnh ăöìngnhíịt cuêa hađnh vi vađ mûâc ăöơ giao lûu höîn húơp giûôa nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao vúâi nhûôngngûúđi coâ nguy cú thíịp xaâc ắnh hònh daơng cú baên cuêa möơt dõch AIDS Caâc nûúâc úê tíịt caêcaâc giai ăoaơn cuêa bïơnh dõch cíìn thöng tin vïì tyê lïơ vađ sûơ phín böị caâc hađnh vi nguy cú caotrong söị caâc míîu ăaơi diïơn nam vađ nûô giúâi ăïí hiïíu con ặúđng ăi coâ thïí cuêa dõch bïơnh vađlađm thïị nađo coâ thïí haơn chïị ăïịn mûâc töịi thiïíu dõch bïơnh Tuy nhiïn thöng tin nhû víơy cođnríịt hiïịm Ngûúđi ta chó biïịt ñt hún 20 nûúâc ăaô tiïịn hađnh ăiïìu tra hađnh vi tònh duơc nhûnhûông ăiïìu tra do Chûúng trònh phođng chöịng AIDS toađn cíìu tađi trúơ hay caâc Ăiïìu traNhín khííu hoơc vađ Y tïị, lađ coâ thïí cung cíịp nhûông thöng tin nhû víơy
Cuöịi cuđng, ăaânh giaâ caâc chûúng trònh phođng ngûđa HIV thûúđng khöng ăo ặúơc chi phñcuêa caâc can thiïơp vađ taâc ăöơng cuêa chuâng, mađ chó baâo caâo caâc chó baâo vïì tiïịn böơ vađ tònhhònh thûơc hiïơn (Mann vađ Tarantola 1996) Thöng tin vïì chi phñ vađ taâc ăöơng khöng chóquan troơng ăïí ăaânh giaâ caâch phín böí nguöìn lûơc coâ hiïơu quaê nhíịt mađ cođn ăïí chûâng toêhiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp lađm thay ăöíi hađnh vi trong söị nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađtruýìn HIV nhíịt vađ lúơi ñch lan toaê sang nhoâm dín cû nguy cú thíịp Caâc nûúâc ăang phaâttriïín cíìn thöng tin töịt hún vïì chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp thûê nghiïơm, vïì canthiïơp nađo taâc ăöơng túâi nhûông hađnh vi nađo vađ vúâi chi phñ bao nhiïu
Baêng 3.5 Phín böí caâc nûúâc theo söị ăiïím giaâm saât dõch tïî vađ giai ăoaơn bïơnh dõch, thaâng giïng nùm 1995
Giai ăoaơn bïơnh dõch
Coâ caâc ăiïím dûơ kiïịn
Coâ söị ăiïím haơn chïị
Coâ nhiïìu ăiïím
Giaâm saêt tñch cûơc
Söị lûúơng thöng tin taơi caâc ăiïím Töíng söị % Söị nûúâc
Trang 14Phođng ngûđa trong söị nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt
Ăiïìu tra AIDS trïn thïị giúâi líìn II cho thíịy phíìn lúân caâc nûúâc coâ ñt nhíịt möơt söị canthiïơp hûúâng vađo nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt, nhûng phíìn lúânnhûông chûúng trònh nhû víơy chó bao phuê möơt diïơn heơp (Mann vađ Tarantola 1996) Ăïíchùơn dõch bïơnh laơi, diïơn bao phuê cuêa caâc biïơn phaâp phođng ngûđa hûúâng vađo nhûông nhoâmnađy phaêi ặúơc múê röơng nhiïìu hún nûôa
Hònh 3.6: Tyê lïơ ngûúđi coâ baơn tònh khöng thûúđng xuýn gíìn ăíy, nhíơn thûâc rùìng bao cao su phođng ngûđa truýìn nhiïîm HIV
Vñ duơ, nhûông ăiïìu tra nhín khííu hoơc vađ y tïị gíìn ăíy úê baêy quöịc gia chíu Phi - tíịt caêăïìu bõ dõch AIDS hoađnh hađnh - phaât hiïơn thíịy lađ chó coâ tûđ 40% ăïịn 70% ăađn öng vađ phuơnûô gíìn ăíy coâ quan hïơ vúâi baơn tònh khöng thûúđng xuýn noâi ặúơc bao cao su lađ möơtphûúng tiïơn phođng ngûđa truýìn nhiïîm HIV (hònh 3.6) Taơi caâc quöịc gia vñ duơ nhû Tan-da-ni-a vađ U-gan-ăa núi mađ ai cuông biïịt lađ möơt ngûúđi nađo ăoâ ăaô chïịt vò AIDS, tyê lïơ nhíơnthûâc thíịp vïì lúơi ñch cuêa bao cao su thíơt lađ möơt ăiïìu khuêng khiïịp Do mûâc ăöơ kiïịn thûâcthíịp nhû víơy nïn cuông khöng ăaâng gò ngaơc nhiïn khi tyê lïơ luön sûê duơng bao cao su cuôngthíịp Vñ duơ úê Ma-la-uy, möơt ăiïìu tra gíìn ăíy phaât hiïơn thíịy lađ chó coâ 30 phíìn trùm ngûúđicoâ caâc baơn tònh khöng thûúđng xuýn lađ luön luön sûê duơng bao cao su (Lowenthal vađ caâc
TG khaâc 1995) ÚÊ Cöịt-ăi-voa, chó coâ 5 phíìn trùm nhûông ngûúđi coâ caâc möịi “quan hïơ coânguy cú cao” bao göìm caâc möịi quan hïơ trong ăoâ möơt baơn tònh bõ nhiïîm HIV, baâo caâo lađ sûêduơng bao cao su trong moơi líìn giao húơp (Coleman vađ caâc TG khaâc 1996) Sûê duơng bao cao
su úê U-gan-ăa ăaô tùng lïn ăaâng kïí, ăùơc biïơt trong giúâi treê, nhûng cođn xa múâi múâi ăuê ăaơtmûâc bao phuê (Asimwe-Okiror vađ caâc TG khaâc 1997, Stoneburner vađ Carballo 1997).Ngûúơc laơi, Thaâi Lan ăaô hïịt sûâc thađnh cöng trong viïơc tùng sûê duơng bao cao su, ăùơc biïơttrong söị nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV; vađ coâ bùìng chûâng roôrađng vïì sûơ giaêm tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong möơt söị nhoâm dín cû (khung minh hoaơ 3.11)
Ghi chuâ: Möơt baơn tònh khöng thûúđng xuýn lađ möơt baơn tònh ngíîu hûông hoùơc gaâi maơi dím Thúđi gian tham chiïịu cuêa caâc nûúâc nađy khaâc nhau.
Nguöìn: Söị liïơu Ăiïìu tra nhín khííu hoơc vađ Y tïị.
Ngay caê úê caâc nûúâc coâ dõch bïơnh lan trađn röơng raôi, nhiïìu ăađn öng gíìn ăíy coâ quan hïơ vúâi baơn tònh khöng thûúđng xuýn, khöng biïịt lađ bao cao
su ngùn ngûđa nhiïîm HIV
Trang 15Mùơc díìu khoâ tiïịp cíơn nhûông ngûúđi thûơc hiïơn caâc hađnh vi nguy cú cao ăïí phođng ngûđa,lađ nhûông ngûúđi mađ hoađn caênh coâ thïí ăùơt hoơ vađo võ thïị coâ nguy cú nhiïîm HIV cao hún möơtböơ phíơn cuêa nhoâm dín cû “phaêi söịng tíơp trung” mađ ta coâ thïí sùĩn sađng xaâc ắnh ặúơcnhû: quín nhín, caênh saât vađ tuđ nhín (khung minh hoaơ 3.12) Búêi vò caâc chñnh phuêthûúđng dïî tiïịp cíơn túâi nhûông nhoâm coâ töí chûâc nađy hún nhûông ngûúđi tiïm chñch ma tuyâ,nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím vađ nhûông ngûúđi coâ nhiïìu baơn tònh ngíîu hûâng khaâc, caâccan thiïơp phođng ngûđa cuêa chñnh phuê phaêi coâ thïí tiïịp cíơn ặúơc híìu nhû tíịt caê caâc thađnhviïn cuêa caâc nhoâm nađy Víơy caâc chñnh phuê coâ lađm nhû víơy khöng?
Töí chûâc Liïn minh Dín - Quín sûơ Phođng chöịng HIV vađ AIDS ăaô tiïịn hađnh möơt ăiïìutra caâc hoaơt ăöơng phođng ngûđa trong söị quín nhín cuêa 50 nûúâc, möơt nûêa lađ caâc nûúâc coâthu nhíơp thíịp hoùơc trung bònh (Yeager vađ Hendrix 1997)23 Mùơc díìu khöng coâ kïịt quaêcuêa tûđng quöịc gia (caâc nûúâc ặúơc ăaêm baêo lađ söị liïơu seô ặúơc giûô bñ míơt), söị liïơu töíng húơpcho thíịy roô rađng lađ caâc chûúng trònh phođng ngûđa trong quín ăöơi thûúđng khöng bao phuêhïịt hoađn toađn caâc ăöịi tûúơng Vñ duơ, 80% caâc nûúâc traê lúđi nïu lađ hoơ coâ caâc chñnh saâch höî trúơsûê duơng bao cao su trong quín ăöơi, nhûng chó coâ 55% noâi lađ ăaô “viïịt kïị hoaơch ăïí thûơchiïơn caâc chñnh saâch nađy” Caâc chñnh saâch khuýịn khñch sûê duơng bao cao su ặúơc tòm thíịytrong quín ăöơi caâc nûúâc chíu Phi, nhoâm quöịc gia bõ HIV hoađnh hađnh maơnh Ăiïìu ăaângngaơc nhiïn lađ khoaêng 20% quín ăöơi cuêa caâc nûúâc traê lúđi khöng phín phaât bao cao su möơt
tñ nađo, trong khi phíìn lúân caâc nûúâc khaâc cung cíịp bao sao su miïîn phñ nhûng chó cíịp nïịuặúơc binh sô ýu cíìu
Diïơn bao phuê thíịp cuêa caâc nhoâm khaâc giaê ắnh lađ coâ thûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cúcao hún coâ thïí thíịy ặúơc qua möơt ăiïìu tra nhoê caâc Cöị víịn Chûúng trònh Quöịc gia cuêaUNAIDS ặúơc tiïịn hađnh cho baâo caâo nađy Cuöơc ăiïìu tra hoêi caâc cöị víịn lađm viïơc úê 32 nûúâcăang phaât triïín ăïí xaâc ắnh caâc nhoâm ngûúđi coâ nguy cú cao vađ ăïí bònh luíơn vïì mûâc ăöơ caâcchûúng trònh tíơp trung ngùn ngûđa trong nhûông nhoâm nađy; tyê lïơ phíìn trùm gíìn ăuâng cuêamöîi nhoâm ặúơc bao phuê; vađ mûâc ăöơ chñnh phuê khuýịn khñch vađ tađi trúơ caâc chûúng trònhnađy Mùơc díìu kïịt quaê phaên aânh ăaânh giaâ cuêa caâc cöị víịn chûâ khöng phaêi cuêa caâc nhađquaên lyâ caâc chûúng trònh quöịc gia vađ khöng thïí khaâi quaât hoaâ ra khoêi phaơm vi cuêa quöịcgia ăiïìu tra, nhûông kïịt quaê nađy duđ sao cuông ăaô cho thíịy lađ cođn coâ cú höơi to lúân cho caêithiïơn viïơc tiïịp cíơn nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt24 Nhûôngngûúđi traê lúđi nïu thanh niïn lađ tiïíu nhoâm dín cû dïî trúê thađnh ngûúđi nhíơn ặúơc caâcchûúng trònh can thiïơp hoùơc do chñnh phuê hay khu vûơc tû nhín tađi trúơ (hònh 3.7) Tíịt caêcaâc nûúâc (tham gia ăiïìu tra, ND) coâ ñt nhíịt möơt chûúng trònh cho thanh niïn, ngay caêmùơc díìu mûâc ăöơ thanh niïn coâ caâc hađnh vi nguy cú cao cođn chûa roô Chñn trong mûúđinûúâc baâo caâo lađ coâ möơt chûúng trònh cöng cöơng hoùơc tû nhín cho ăöịi tûúơng hađnh nghïìmaơi dím, trong khi ăoâ cûâ bííy trong mûúđi nûúâc coâ chûúng trònh hûúâng vađo nhûông ngûúđitiïm chñch ma tuyâ, tyê lïơ caâc nûúâc coâ chûúng trònh hûúâng vađo ăöịi tûúơng quín nhín vađ ăađnöng ăöìng tñnh luýịn aâi thíịp hún Tuy nhiïn, caâc cöị víịn ăaânh giaâ lađ caâc chûúng trònh nađytrung bònh chó bao phuê ặúơc khoaêng möơt nûêa söị nhoâm coâ hađnh vi nguy cú cao Ăöơ bao phuêlađ cao nhíịt trong thanh niïn vađ quín nhín, thíịp nhíịt trong ăađn öng ăöìng tñnh luýịn aâivađ ngûúđi tiïm chñch ma tuây
Caâc cöị víịn Chûúng trònh Quöịc gia cuêa UNAIDS cuông baâo caâo lađ caâc chñnh phuê ñt tađitrúơ nhíịt vađ hay ngùn caên nhíịt caâc chûúng trònh phođng ngûđa cho ăađn öng ăöìng tñnh luýịnaâi vađ ngûúđi tiïm chñch ma tuyâ (hònh 3.8) Mùơc duđ saâu trong mûúđi chñnh phuê tađi trúơ caâcchûúng trònh phođng ngûđa cho thanh niïn thò chó möơt phíìn ba lađm nhû víơy cho quínnhín vađ nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím Hai cöị víịn nïu lađ chñnh phuê úê nûúâc núi hoơ
Trang 16lađm viïơc coâ thuâc ăííy phođng ngûđa trong khöịi dín cû chung coâ quan hïơ möơt vúơ möơt chöìng,nhûng cuông khöng khuýịn khñch vađ khöng haơn chïị caâc chûúng trònh cho nhûông ngûúđi dïînhiïîm vađ truýìn viruât nhíịt.
Khoaêng giûôa cuöịi 1987 ăïịn giûôa 1988, tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong söị tiïm chñch ma tuây úê Bùng Köịctùng tûđ 0% lïn hún 30% Ăïí ăöịi phoâ vúâi tònh hònh nađy, chñnh quýìn ắa phûúng vađ trung ûúng ăaôthûơc hiïơn möơt chûúng trònh síu röơng giaêm thiïíu nguy haơi trong söị nhûông ngûúđi tiïm chñch ma tuây.Chûúng trònh nađy bao göìm huíịn luýơn caâch tiïơt truđng duơng cuơ tiïm chñch vađ giaâo duơc vïì phođngchöịng HIV Ăïịn nùm 1989 möơt ăiïìu tra úê Bùng Köịc cho thíịy lađ 59% ngûúđi tiïm chñch ăaô khöngduđng chung kim tiïm nûôa trong khi nhûông ngûúđi khaâc ăaô giaêm duđng chung hoùơc duđng duơng cuơ tiïmchñch ăaô tiïơt truđng Trïn quy mö caê nûúâc, tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong söị ngûúđi tiïm chñch ma tuây öínắnh úê mûâc tûđ 35 ăïịn 40% (Brown vađ caâc TG khaâc 1994)
Trong khi ăoâ sûơ truýìn nhiïîm HIV qua ặúđng tònh duơc laơi tùng lïn Vođng ăíìu tiïn cuêa giaâm saâtdõch tïî hoơc quöịc gia giûôa nùm 1989 phaât hiïơn tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV trong söị gaâi maơi dím lađm trongcaâc nhađ chûâa úê Chiïìng Mai lađ 44%; gaâi maơi dím lađm úê nhađ chûâa úê caâc núi khaâc cuêa Thaâi Lan coâtyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV lađ tûđ 1 ăïịn 5% Thïm vađo ăoâ, möơt ăiïìu tra viïn hađnh vi toađn quöịc nùm 1990phaât hiïơn thíịy lađ 22% ăađn öng tuöíi tûđ 15 ăïịn 49 ăaô ăïịn vúâi gaâi maơi dím trong nùm trûúâc ăoâ Vađothúđi ăiïím ăoâ, caâc töí chûâc phi chñnh phuê cuêa Thaâi Lan vađ chñnh phuê ăaô bùưt ăíìu nhûông nöî lûơc níngcao nhíơn thûâc cuêa dín chuâng vïì viruât HIV vađ khuýịn khñch sûê duơng bao cao su; kiïịn thûâc vïì HIVặúơc truýìn nhiïîm ra sao vađ lađm thïị nađo ăïí ngùn ngûđa bõ líy híìu nhû moơi ngûúđi ăïìu biïịt vađ viïơcsûê duơng bao cao su tùng trong toađn quöịc
Caâc nöî lûơc nađy ặúơc triïín khai hïịt sûâc maơnh meô trong nùm 1991 khi chñnh phuê cuêa Thuê tûúângAnand Panyarachun phaât ăöơng möơt chiïịn dõch phođng chöịng síu röơng toađn quöịc vúâi ngín saâchtùng Caâc böơ chñnh phuê, caâc töí chûâc phi chñnh phuê, giúâi kinh doanh vađ caâc cöơng ăöìng bùưt ăíìu cuđngnhau lađm viïơc ăïí khuýịn khñch sûê duơng bao cao su, giaêm hađnh vi nguy cú, thay ăöíi quan niïơm vïìgaơi maơi dím, caêi thiïơn chûôa trõ caâc bïơnh LQĂTD vađ chùm soâc vađ höî trúơ nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV.Vađo nùm 1996 chñnh phuê cung cíịp hún 80 triïơu ăö la cho phođng chöịng vađ chùm soâc bïơnh nhínHIV/AIDS
Caâc kïịt quaê lađ hïịt sûâc khaê quan Mûâc sûê duơng bao cao su trong caâc nhađ chûâa tùng tûđ 14% caâclíìn giao húơp nùm 1989 lïn ăïịn hún 90% vađo nùm 1992 (hònh khung minh hoaơ 3.11a) Söị trûúđnghúơp bõ bïơnh LQĂTD múâi taơi caâc cú súê chûôa bïơnh nađy cuêa nhađ nûúâc giaêm tûđ gíìn 200.000 trûúđnghúơp nùm 1989 xuöịng cođn khoaêng 20.000 nùm 1995 Ăaâng ngaơc nhiïn hún lađ, tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIVtrong söị thanh niïn Thaâi múâi nhíơp nguô Quín ăöơi Hoađng gia Thaâi giaêm tûđ mûâc ẳnh cao 4% vađo giûôanùm 1993 cuöịng cođn 1,9% nùm 1996 (hònh khung minh hoaơ 3.11b) Hađnh ăöơng cuêa Thaâi Lan lađ möơtthñ duơ ăíìy thuýịt phuơc vïì nhûông nguýn tùưc trònh bađy trong chûúng nađy Caâc dûô liïơu dõch tïî hoơc vađhađnh vi cíìn thiïịt cho thiïịt kïị caâc chûúng trònh coâ hiïơu quaê ặúơc thu thíơp vađ phín böị röơng raôi Thûđanhíơn vađ tiïịp cíơn ngađnh cöng nghiïơp maơi dím, hún lađ ăöịi ăíìu vúâi ngađnh nađy, chûúng trònh Thaâi Lanăaô thiïịt kïị caâc caâch lađm thay ăöíi hađnh vi cuêa gaâi maơi dím vađ khaâch cuêa hoơ, trong khi ăöìng thúđi thuâcăííy thay ăöíi caâc tiïu thûâc xaô höơi Vúâi viïơc líy truýìn qua ặúđng tònh duơc ăang chíơm laơi, caâc nöî lûơcngađy cađng tùng ăang ặúơc hûúâng vađo giaêi quýịt nhûông ýịu töị xaô höơi vađ phaât triïín quýịt ắnh caâchađnh vi nguy cú thöng qua caâc chûúng trònh nhû tiïịp tuơc hoơc vađ cú höơi viïơc lađm cho phuơ nûô nöngthön ăïí giûô cho hoơ khöng ra lađm maơi dím
Tíịt nhiïn, hađnh ăöơng cuêa Thaâi Lan ăaâng ra coâ thïí coâ hiïơu quaê hún - vađ dõch bïơnh úê Thaâi Lanhiïơn nay seô nhoê hún - nïịu caâc nöî lûơc phođng chöịng síu röơng ặúơc tiïịn hađnh súâm hún Caâc trúê ngaơigùơp phaêi khi phaât ăöơng chûúng trònh vađ caâch mađ chûúng trònh nađy cuöịi cuđng vûúơt qua caâc trúê ngaơiặúơc thaêo luíơn taơi chûúng 5
Khung minh hoơa 3.11 Thaâi Lan chöịng dõch bïơnh