DINH DÛÚÔNG VAĐ CAÂC BÏƠNH TIM MAƠCH Ñt coâ chuê ăïì nghiïn cûâu ặúơc quan tím nhiïìu trong nhûông nùm gíìn ăíy nhû möịi liïn quan giûôa chïị ăöơ ùn uöịng vúâi caâc bïơnh tim maơch.. Hi
Trang 1khi bïơnh nhín qún hùưn nhûông chuýơn vûđa xaêy ra trong ngađy
nhûng laơi bõa ra nhûông chuýơn ăaô qua
Höơi chûâng nađy hay gùơp úê nhûông ngûúđi nghiïơn rûúơu vò caâc ăöịi
tûúơng nađy dûơ trûô tiamin thûúđng ñt, tuy víơy víîn cíìn tòm hiïíu thïm
vïì möịi quan hïơ giûôa rûúơu vađ tiamin vađ caâc töín thûúng úê naôo
B ĂIÏÌU TRÕ VAĐ PHOĐNG BÏƠNH
1 Ăiïìu trõ
Khi ăaô xaâc ắnh bïơnh tï phuđ, cíìn ăiïìu trõ cađng súâm cađng töịt
Nghó ngúi hoađn toađn vađ tiïm bùưp líơp tûâc liïìu 25mg tiamin hai
líìn/ngađy, trong 3 ngađy, sau ăöí cho uöịng liïìu 10mg tiamin hai hoùơc
ba líìn möîi ngađy cho ăïịn khi phuơc höìi Ăöìng thúđi caêi thiïơn chïị ăöơ ùn
ăïí giaêm díìn lûúơng thuöịc úê treê em cíìn cho tiïm bùưp liïìu 10-
20mg/ngađy trong 3 ngađy ăíìu Sau ăoâ cho uöịng liïìu 5-10mg/hai líìn
trong ngađy Ăöìng thúđi cho ngûúđi meơ uöịng 10mg tiamin hai líìn möîi
ngađy úê caâc trûúđng húơp nùơng hoùơc hún mï, co giíơt, liïìu ban ăíu coâ
thïí lïn túâi 25-50mg tiïm maơch maâu ríịt chíơm
2 Phođng bïơnh
- Gaơo lađ nguöìn cung cíịp vitamin B1 quan troơng do ăoâ cíìn chuâ yâ
ăïịn tó lïơ xay xaât thñch húơp, khöng ặúơc quaâ trùưng vađ phaêi baêo quaên
gaơo töịt
- Tùng cûúđng caâc thûơc phíím giađu vitamin B1 trong khííu phíìn
ùn hùìng ngađy ăùơc biïơt lađ hoơ ăíơu, rau ăíơu
- Giaâo duơc dinh dûúông nhíịt lađ ăöịi vúâi ngûúđi meơ trong thúđi kò coâ
thai vađ cho con buâ
- ÚÊ möơt söị thúđi kò (sau uâng luơt, giaâp haơt) hoùơc möơt söị ăöịi tûúơng
(ngûúđi meơ coâ thai, cho con buâ, treê em) coâ thïí böí sung vitamin hoùơc
caâc viïn caâm
- Phođng chöịng naơn nghiïơn rûúơu
BÏƠNH COĐI XÛÚNG
Cođi xûúng lađ möơt bïơnh biïíu hiïơn bùìng röịi loaơn quaâ trònh cöơt
hoâa coâ liïn quan ăïịn röịi loaơn chuýín hoâa photpho-canxi do cú thïí
Trang 2thiïịu vitamin D vađ thûúđng gùơp úê treê em ăang thúđi kò lúân nhanh
Ngađy nay ngûúđi ta coi cođi xûúng lađ möơt bïơnh dinh dûúông chõu sûơ chi
phöịi lúân ~la ăiïìu kiïơn möi trûúđng Nûúâc ta lađ möơt nûúâc nhiïơt ăúâi
giađu aânh saâng mùơt trúđi nhûng bïơnh cođi xûúng víîn lađ möơt víịn ăïì sûâc
khoêe treê em cíìn quan tím
A NGUÝN NHÍN VAĐ BIÏÍU HIÏƠN CUÊA BÏƠNH
1 Nguýn nhín
Nguöìn vitamin D cuêa cú thïí dûơa vađo thûâc ùn vađ töíng húơp tûđ caâc
sterol Noâi chung caâc thûâc ùn lïìu ngheđo vitamin D (kïí caê sûôa meơ vađ
sûôa bođ) Möơt söị thûâc ùn coâ nhiïìu vitamin D lađ caâc loaơi caâ, trûâng,
gaân: Ăùơc biïơt lađ loaơi díìu gan caâ biïín nhû caâ thu coâ ríịt nhiïìu
vitamin D
Dûúâi taâc duơng cuêa tia tûê ngoaơi, chíịt 7-dehydrocolexterol coâ úê
caâc lúâp síu dûúâi da seô chuýín thađnh coilecanxiferol (vitamin D3)
Nhû víơy, vitamin D khöng thíơt lađ möơt vitamin theo ăuâng nghôa cuêa
noâ mađ gíìn vúâi hoc mön hún
2 Biïíu hiïơn
Vïì lím sađng coâ caâc triïơu chûâng úê xûúng nhû mïìm höơp soơ, líu
liïìn thoâp; chuöîi haơt sûúđn, to caâc ăíìu chi (khöng ăau), biïịn daơng
thín xûúng ăuđi vađ cùỉng chín (vođng kiïìng) Caâc biïịn ăöíi coâ thïí úê
xûúng cöơt söịng, xûúng chíơu gíy guđ, veơo vađ heơp khung chíơu sau nađy
Caâc biïíu hiïơn lím sađng noâi trïn thûúđng ăi keđm theo tònh traơng
giaêm trûúng lûơc cú
Caâc xeât nghiïơm X-quang vađ hoâa sinh coâ yâ nghôa quan troơng,
lûúơng phophataza kiïìm thûúđng tùng lïn roô rïơt Trong ăiïìu kiïơn
thûơc ắa kïịt luíơn cođi xûúng khi oâ ñt nhíịt 2 trong söị caâc triïơu chûâng
sau ăíy: chuöîi haơt sûúđn, to ăíìu chi, mïìm höơp soơ, biïịn daơng ăùơc biïơt
úê löìng ngûơc keđm theo giaêm trûúng lûơc cú
3 Caâc ýịu töị thuíơn lúơi
- Bïơnh thûúđng xuíịt hiïơn úê treê em 6 ăïịn 18 thaâng, nhûng treê
dûúâi 6 thaâng cuông coâ
- Ùn uöịng: chïị ăöơ ùn ngheđo thûâc ùn ăöơng víơt (lođng ăoê trûâng, caâ,
múô, gan)
Trang 3- Nhiïîm khuíín: cođi xûúng hay xuíịt hiïơn sau caâc nhiïîm khuíín
keâo dađi vađ lùơp di lùơp laơi Ăiïìu ăoâ coâ leô do ặâa treê bõ giûô trong nhađ
quaâ líu, ñt thúđi gian tiïịp xuâc vúâi aânh saâng mùơt trúđi
- Nhađ úê hoùơc nhađ treê thiïịu aânh saâng, keâm vïơ sinh, ñt thúđi gian
cho treê úê ngoađi trúđi
B PHOĐNG BÏƠNH COĐI XÛÚNG
ÚÊ nhûông nûúâc ăíìy ăuê aânh nùưng mùơt trúđi quanh nùm nhû úê
nûúâc ta, phođng bïơnh cođi xûúng chuê ýịu dûơa vađo caêi thiïơn ăiïìu kiïơn
söịng vađ vïơ sinh cho caâc chaâu Ăiïìu ăoâ ăođi hoêi:
- Giaâo duơc vïơ sinh, dinh dûúông cho caâc bađ meơ vađ caâc cö nuöi daơy
treê
- Caêi thiïơn ăiïìu kiïơn nhađ úê vađ nhađ treê
Khi thiïịu ăiïìu kiïơn trïn phaêi böí sung thïm vitamin D thöng
qua:
- Caâc thûâc ùn ăaô tùng cûúđng vitamin D (bú, múô thay bú)
- Cho vitamin D theo ặúđng uöịng: hoùơc möîi ngađy 1000 UI hoùơc
6 thaâng möơt líìn liïìu cao (5-10mg tûâc lađ 200.000 ăïịn 400.000 UI cho
treê em dûúâi 18 thaâng)
Toâm laơi phođng bïơnh cođi xûúng ăođi hoêi kïịt húơp giaâo duơc vúâi
chùm soâc xaô höơi
Trang 4Chûúng IX DINH DÛÚÔNG TRONG MÖƠT SÖỊ BÏƠNH MAƠN TÑNH
Caâc bïơnh maơn tñnh khöng líy lađ mö hònh bïơnh tíơt chñnh úê caâc
nûúâc coâ nïìn kinh tïị phaât triïín Trong míịy thíơp kyê gíìn ăíy möịi
quan hïơ giûôa dinh dûúông, chïị ăöơ ùn vađ caâc bïơnh maơn tñnh ăaô ặúơc
quan tím nhiïìu
Tuy nhiïìu ăiïìu cođn chûa saâng toê nhûng caâc taâc giaê híìu nhû
ăïìu cho rùìng dinh dûúông 'lađ möơt trong nhûông nhín töị nguy cú quan
troơng Chuâng ta líìn lûúơt xem xeât möơt söị víịn ăïì mađ caâc bùìng chûâng
vïì möịi liïn quan ăaô tûúng ăöịi roô rađng
A.BEÂO PHÒ
Beâo phò lađ möơt tònh traơng sûâc khoêe coâ nguýn nhín dinh
dûúông Thûúđng thûúđng möơt ngûúđi trûúêng thađnh khoe maơnh, dinh
dûúông húơp lyâ, cín nùơng cuêa höơ ặâng ýn hoùơc dao ăöơng trong giúâi
haơn nhíịt ắnh "Cín nùơng nïn coâ" cuêa möîi ngûúđi thûúđng úê vađo ăöơ
tuöíi 25-30 Hiïơn nay, Töí chûâc Y tïị thïị giúâi thûúđng duđng chó söị khöịi
cú thïí ( Body Mass Index, BMI ) ăïí nhíơn ắnh tònh traơng gíìy beâo:
Ngûúđi ta coi chó söị BMI bònh thûúđng nïn úê giúâi haơn 20-25, trïn
5 lađ beâo vađ trïn 30 lađ quaâ beâo Caâc cöng trònh nghiïn cûâu cho thíịy
tyê lïơ tûê vong tùng lïn khi chó söị BMI quaâ thíịp (gíìy) hoùơc quaâ cao
(beâo)
Moơi ngûúđi ăïìu biïịt cú thïí giûô ặúơc cín nùơng öín ắnh lađ nhúđ
traơng thaâi cín bùìng giûôa nùng lûúơng do thûâc ùn cung cíịp vađ nađng
lûúơng tiïu hao cho lao ăöơng vađ caâc hoaơt ăöơng khaâc cuêa cú thïí Caân
nùơng coâ thïí tùng lïn coâ thïí do chïị ăöơ ùn dû thûđa vûúơt quaâ nhu cíìu
hoùơc do nïịp söịng lađm viïơc tônh taơi ñt tiïu hao nùng lûúơng Ngûúđi ta
nhíơn thíịy 60-80% trûúđng húơp beâo phò lađ do nguýn nhín dinh
dûúông, bïn caơnh ăoâ cođn coâ thïí do caâc röịi loaơn chuýín hoâa trang cú
thïí thöng qua vai trođ cuêa hïơ thöịng thíìn kinh vađ caâc tuýịn nöơi tiïịt
nhû tuýịn ýn, tuýịn thûúơng thíơn, tuýịn giaâp traơng vađ tuýịn tuơy
Vađo trong cú thïí, caâc chíịt protein, lipit, gluxit ăïìu coâ thïí
chuýín thađnh chíịt beâo dûơ trûô Vò víơy khöng nïn coi ùn nhiïìu thõt,
Trang 5nhiïìu múô múâi gíy beâo mađ ùn quaâ thûđa chíịt böơt, ặúđng, ăöì ngoơt ăïìu
coâ thïí gíy beâo Võ trñ phín böị chíịt beâo dûơ trûđ trong cú thïí cuông coâ yâ
nghôa sûâc khoêe quan troơng Ngûúđi ta nhíơn thíịy chíịt beâo tíơp trung
nhiïìu úê buơng (beâo buơng) khöng töịt ăöịi vúâi sûâc khoêe Vò víơy bïn caơnh
theo doôi chó söị BMI nïn theo doôi thïm tyê söị vođng buơng/vođng möng,
khi tyê söị nađy cao hún 0,8 thò caâc nguy cú tùng lïn
Beâo phò khöng töịt ăöịi vúâi sûâc khoêe, ngûúđi cađng beâo caâc nguy cú
cađng nhiïìu Trûúâc hïịt, ngûúđi beâo phò dïî mùưc caâc bïơnh tùng huýịt
aâp, bïơnh tim do maơch vađnh, ăaâi ặúđng, hay bõ caâc röịi loaơn daơ dađy
ruöơt, soêi míơt Nhiïìu nghiïn cûâu cho thíịy hađm lûúơng cholesterol
trong maâu vađ huýịt aâp tùng lïn theo mûâc ăöơ beâo vađ khi cín nùơng
giaêm seô keâo theo giaêm huýịt aâp vađ cholesrol úê phuơ nûô maôn kinh,
caâc nguy cú ung thû tuâi míơt, ung thû vuâ vađ tûê cung tùng lïn úê
nhûông ngûúđi beâo phò, cođn úê nam giúâi beâo phò bïơnh ung thû thíơn vađ
tuýịn tiïìn liïơt hay gùơp hún Thûơc hiïơn möơt chïị ăöơ ùn uöịng húơp lyâ
vađ hoaơt ăöơng thïí lûơc ăuâng mûâc ăïí duy trò cín nùơng öín ắnh úê ngûúđi
trûúêng thađnh, ăoâ lađ nguýn tùưc cíìn thiïịt ăïí traânh beâo phò úê nhiïìu
nûúâc phaât triïín, tyê lïơ ngûúđi beâo lïn túâi 30-40%, nhíịt lađ úê ăöơ tuöíi
trung niïn vađ chöịng beâo phò trúê thađnh möơt muơc tiïu sûâc khoêe cöơng
ăöìng quan troơng úê Viïơt nam, tyê lïơ ngûúđi beâo cođn thíịp nhûng coâ
khuynh hûúâng gia tùng nhíịt lađ úê caâc ăö thõ Ăoâ lađ ăiïìu cíìn ặúơc
chuâ yâ ăïí coâ caâc can thiïơp kõp thúđi
B DINH DÛÚÔNG VAĐ CAÂC BÏƠNH TIM MAƠCH
Ñt coâ chuê ăïì nghiïn cûâu ặúơc quan tím nhiïìu trong nhûông nùm
gíìn ăíy nhû möịi liïn quan giûôa chïị ăöơ ùn uöịng vúâi caâc bïơnh tim
maơch Hiïơn nay, híìu nhû moơi ngûúđi ăïìu thûđa nhíơn rùìng chïị ăöơ
dinh dûúông lađ möơt nhín töị quan troơng trong phođng ngûđa vađ xûê trñ
möơt söị bïơnh tim maơch, trûúâc hïịt lađ bïơnh tùng huýịt aâp vađ bïơnh
maơch vađnh
1 Tùng huýịt aâp vađ bïơnh maơch naôo
Yïịu töị nguy cú chñnh cuêa tai biïịn maơch maâu naôo lađ tùng huýịt
aâp Caâc nghiïn cûâu ăïìu thíịy mûâc huýịt aâp tùng lïn song song vúâi
nguy cú caâc lïơnh tim do maơch vađnh vađ tai biïịn maơch naôo
Trong caâc nguýn nhín gíy tùng huýịt aâp, trûúâc hïịt ngûúđi ta
thûúđng kïí ăïịn lûúơng muöịi trong khííu phíìn Caâc thöịng kï dõch tïî
cho thíịy úê caâc quíìn thïí dín cû ùn ñt muöịi thò bïơnh tùng huýịt aâp
khöng ăaâng kïí vađ khöng thíịy coâ bùng huýịt aâp theo tuöíi Tuy
Trang 6nhiïn, phaên ûâng cuêa tûđng caâ thïí ăöịi vúâi muöịi ùn cuông khöng giöịng
nhau Hiïơn nay Töí chûâc Y tïị thïị giúâi khuýịn caâo chïị ăöơ ùn muöịi
6g/ngađy lađ giúâi haơn húơp lyâ ăïí phođng tùng huýịt aâp
Bïn caơnh muöịi ùn cođn coâ möơt söị muöịi khaâc cuông coâ vai trođ ăöịi
vúâi tùng huýịt aâp Theo möơt söị taâc giaê, tùng lûúơng canxi trong khííu
phíìn coâ aênh hûúêng lađm giaêm huýịt aâp Möơt söị cöng trònh khaâc
nhíịn maơnh vai trođ cuêa tyê söị KJNA trong khííu phíìn vađ cho rùìng
chïị ăöơ ùn giađu kali coâ lúơi cho ngûúđi tùng huýịt aâp Sûôa vađ caâc chïị
phíím tûđ sûôa lađ nguöìn canxi töịt, caâc thûâc ùn nguöìn göịc thûơc víơt nhû
lûúng thûơc, khoai cuê, ăíơu ăöî vađ caâc loaơi rau quaê coâ nhiïìu kali
Thïm vađo ăoâ möơt lûúơng cao caâc axit beâo baôo hođa trong khííu phíìn
cuông díîn ăïịn tùng huýịt aâp
Nhû víơy bïn caơnh muöịi na tri, nhiïìu thađnh phíìn khaâc trong
chïị ăöơ ùn cuông coâ aênh hûúêng ăïịn tùng huýịt aâp, ăoâ lađ chûa kïí ăïịn
möơt söị ýịu töị khaâc ăaô ặúơc ăïì cíơp túâi lađ beâo phò vađ rûúơu
Möơt chïị ăöơ ùn haơn chïị muöịi, giaêm nùng lûúơng vađ rûúơu coâ thïí
ăuê ăïí lađm giaâm huýịt aâp úê phíìn lúân ăöịi tûúơng coâ tùng huýịt aâp
nheơ úê nhûông ngûúđi tùng huýịt aâp nùơng chïị ăöơ ùn uöịng noâi trïn
giuâp giaêm búât sûê duơng caâc thuöịc haơ aâp Bïn caơnh ăoâ chïị ăöơ ùn nïn
giađu canxi, kali, vitamin C, thay thïị caâc chíịt beâo cuêa thõt bùìng caâ
ÚÊ Viïơt Nam, vađo nhûông nùm 60, tyê lïơ tùng huýịt aâp chó vađo
khoaêng 1% dín söị, nhûng hiïơn nay theo söị liïơu cuêa Viïơn tim maơch
tó lïơ nađy cao hún 10%, nhû víơy tùng huýịt aâp ăaô trúê thađnh möơt víịn
ăïì sûâc khoêe cöơng ăöìng quan troơng Caâc cuöơc ăiïìu tra do Viïơn Dinh
dûúông tiïịn hađnh cho thíịy úê caâc vuđng coâ nhiïìu ngûúđi tùng huýịt aâp
mûâc tiïu thuơ muöịi ùn thûúđng cao hún caâc núi khaâc, do ăoâ traânh thoâi
quen ùn mùơn lađ möơt nöơi dunggiaâo duơc dinh dûúông quan troơng ăïí ăïì
phođng tùng huýịt aâp úê nûúâc ta
2 Bïơnh maơch vađnh
Bïơnh tim do maơch vađnh (Coronary Heart Disease CHD) lađ víịn
ăïì sûâc khoêe cöơng ăöìng quan troơng úê caâc nûúâc phaât triïín, chiïịm
hađng ăíìu trong caâc nguýn nhín gaây tûê vong Nhúđ caâc chûúng trònh
giaâo duơc sûâc khoêe tñch cûơc, bïơnh coâ khuynh hûúng giaêm díìn trong
caâc thíơp kyê gíìn ăíy úê nhiïìu nûúâc Tíy íu, uâc, Bùưc Myô, nhûng úê möơt
söị nûúâc Ăöng íu bïơnh víîn coâ xu hûúâng tùng Tyê lïơ mùưc bïơnh khaâc
nhau úê caâc nûúâc cuông nhû trong cuđng möơt nûúâc nhûng khaâc nhau
vïì ăiïìu kiïơn kinh tïị xaô höơi lađm cho ngûúđi ta chuâ yâ ăïịn caâc nhín töị
nguy cú mùưc bïơnh lađ möi trûúđng vađ dinh dûúông
Trang 7Theo sûơ hiïíu biïịt hiïơn nay ba ýịu töị nguy cú ăaô ặúơc xaâc ắnh,
ăoâ lađ huât thuöịc laâ, tùng huýịt aâp vađ hađm lûúơng cholesterol trong
maâu cao Caâc nguy cú tùng díìn theo tuöíi úê nûô (trûúâc khi maôn kinh)
thíịp hún úê nam Caâc nguy cú do tùng huýịt aâp vađ möịi liïn quan
giûôa dinh dûúông vúâi tùng huýịt aâp ăaô ặúơc trònh bađy úê phíìn trïn,
dûúâi ăíy xin ăïì cíơp túâi hai nhín töị cođn laơi
a) Huât thuöịc laâ :
Tíịt caê caâc Höơi ăöìng chuýn viïn ăïìu xaâc nhíơn huât thuöịc laâ lađ
ýịu töị nguy cú hađng ăíìu ăöịi vúâi bïơnh maơch vađnh Ngûúđi ta thíịy huât
thuöịc laâ khöng nhûông gíy töịn thûúng mađng trong caâc ăöơng maơch
mađ cođn sinh ra chíịt nieotin gíy tùng nhõp tim vađ huýịt aâp, tùng
nhu cíìu oxy cuêa caâc cú tim Caâc oxyt cacbon do huât thuöịc laâ sinh ra
lađm giaêm khaê nùng víơn chuýín oxy cûêa maâu Hún thïị nûôa, huât
thuöịc laâ cođn lađ nguöìn saên sinh ra caâc göịc tûơ do, tùng ăöơ kïịt dñnh
cuêa tiïíu cíìu vađ lađm giaêm caâc lipoprotein coâ tyê troơng cao ( HDL:
High Density Lipoprotein)
Yïịu töị dinh dûúông ặúơc quan tím ăïịn khi ngûúđi ta nhíơn thíịy
nhiïìu úê vuđng Ăõa Trung Hai nhû yâ, Hi Laơp lađ vuđng nghiïơn thuöịc laâ
nùơng nhûng tyê lïơ mùưc bïơnh maơch vađnh khöng tùng Nhiïìu taâc giaê
cho rùìng ăoâ lađ do lûúơng rau vađ traâi cíy trong khííu phíìn úê caâc nûúâc
nađy thûúđng cao
b) Cholesterol maâu:
Möịi liïn quan giûôa bïơnh maơch vađnh vúâi lûúơng cholesterol toađn
phíìn trong maâu ăaô ặúơc thûđa nhíơn röơng raôi Ăoâ lađ möơt chó ăiïím töịt
vïì nguy cú cuêa bïơnh maơch vađnh Cholesterol lađ möơt chíịt sinh hoơc coâ
nhiïìu chûâc phíơn quan troơng, möơt phíìn ặúơc töíng húơp trong cú thïí,
möơt phíìn do thûâc ùn cung cíịp
Lûúơng cholesterol trong khííu phíìn coâ aênh hûúêng ăïịn
cholesterol toađn phíìn trong huýịt thanh, tuy aênh hûúêng nađy ñt hún
aênh hûúêng cuêa caâc axit beâo no Do cholesterol trong chïị ăöơ ùn goâp
phíìn taơo nïn nguy cú bïơnh maơch vađnh nïn híìu hïịt caâc uêy ban
chuýn viïn quöịc tïị ăïìu khuýn lûúơng choòesterol trong chïị ăöơ ùn
trung bònh nïn dûúâi 300 mg/ngađy/ngûúđi
Cholesterol chó coâ trong caâc thûâc ùn nguöìn göịc ăöơng víơt, nhíịt
lađ naôo (2500 mg%), bíìu duơc (5000 mg%), tim (2100 mg%), lođng ăoê
trûâng (2000 mg%), do ăoâ haơn chïị caâc thûâc ùn nađy goâp phíìn giaêm
Trang 8lûúơng cholesterol trong khííu phíìn Lođng ăuê trûâng coâ nhiïìu
cholesterol nhûng ăöìng thúđi coâ nhiïìu lexitin lađ möơt chíịt ăiïìu hođa
chuýín hoaâ cholesterol trong cú thïí Do ăoâ úê nhûông ngûúđi coâ
cholesterol maâu cao khöng nhíịt thiïịt kiïng hùỉn trûâng mađ chó nïn
ùn trûâng möîi tuíìn 1,2 líìn vađ nïịu coâ ăiïìu kiïơn uöịng thïm sûôa
Ngûúđi ta thíịy thađnh phíìn chñnh trong chïị ăöơ ùn coâ aênh hûúêng
ăïịn hađm lûúơng cholesterol huýịt thanh lađ caâc axit beâo no Nghiïn
cûâu nöíi tiïịng cuêa Keys vađ cöơng sûơ trïn 7 nûúâc sau chiïịn tranh thïị
giúâi líìn thûâ hai cho thíịy mûâc cbolesterol huýịt thanh liïn quan ñt
vúâi töíng söị chíịt beâo mađ liïn quan chùơt cheô vúâi lûúơng caâc axit beâo no
Qua 10 nùm theo doôi nhíơn thíịy tyê lïơ tûê vong do bïơnh maơch vađnh
tùng lïn möơt caâch coâ yâ nghôa theo mûâc tùng cuêa caâc axit beâo no
trong khííu phíìn Caâc axit beâo no coâ nhiïìu trong caâc chíịt beâo ăöơng
víơt, cođn caâc loaơi díìu thûơc víơt noâi chung giađu caâc axit beâo chûa no
Do ăoâ möơt chïị ăöơ ùn giaêm chíịt beâo ăöơng víơt, tùng díìu thûơc víơt, búât
ùn thõt, tùng ùn caâ lađ coâ lúơi cho ngûúđi coâ röịi loaơn chuýín hoâa
cholesterol Ngûúđi ta nhíơn thíịy caâc axit beâo no lađm tùng caâc
lipoprotein coâ tyê troơng thíịp (LDL) víơn chuýín cholesterol tûđ maâu
túâi caâc töí chûâc vađ coâ thïí tñch luôy úê thađnh ăöơng maơch Ngûúơc laơi caâc
axit beâo chûa no lađm tùng caâc lipoproteòn coâ tyê troơng cao (High
Density Lipoprotein.HDL) víơn chuýín cholesterol tûđ caâc mö ăïịn
gan ăïí thoaâi hoâa
Chïị ăöơ ùn nhiïìu rau vađ traâi cíy toê ra coâ taâc duơng baêo vïơ cú thïí
vúâi bïơnh maơch vađnh tuy cú chïị cođn chûa roô rađng Coâ thïí ăoâ lađ do taâc
duơng cuêa chíịt xú coâ nhiïìu trong rau quaê, cuông coâ thïí lađ möơt chïị ăöơ
ùn thûơc víơt seô lađm giaêm huýịt aâp, möơt nhín töị nguy cú cuêa caâc
bïơnh maơch vađnh
Trong caâc thíơp kyê vûđa qua, nhiïìu nûúâc nhû Nguy, Thuơy Ăiïín,
Phíìn Lan, uâc Hoa Kyđ ăaô thûơc hiïơn nhiïìu biïơn phaâp ăïí phođng
ngûđa bïơnh maơch vađnh vađ hoơ ăaô ăaơt ặúơc möơt söị kïịt quaê khaê quan
Noâi chung caâc biïơn phaâp nađy bao göìm caâc lúđi khuýn vïì chïị ăöơ dinh
dûúông, cai thuöịc laâ, hoaơt ăöơng thïí lûơc vađ duy trò cín nùơng öín ắnh
Trong caâc khuýịn caâo vïì ùn uöịng, ngûúđi ta khuýn nùng lûúơng do
chíịt beâo cung cíịp khöng ặúơc vûúơt quaâ 30% töíng söị nùng lûúơng, sûê
duơng díìu thûơc víơt, tùng sûê duơng khoai, rau vađ traâi cíy Caâc loaơi
ặúđng ngoơt khöng cung cíịp quaâ 10% töíng söị nùng lûúơng cođn nùng
lûúơng do protein nïn ăaơt tûđ 10-15%
Caâc bađi hoơc trïn ríịt böí ñch cho nûúâc ta khi bïơnh maơch vađnh
ăang coâ khuynh hûúâng tùng Nghiïn cûâu töín thûúng giaêi phíîu bïơnh
lyâ caâc trûúđng húơp vûôa xú ăöơng maơch vađo thíơp kyê 60 úê bïơnh viïơn
Trang 9Baơch Mai cho thíịy, 95% coâ töín thûúng ăöơng maơch naôo, 5% coâ töín
thûúng ăöơng maơch vađnh, cođn ăíìu thíơp kyê 80, 85% coâ töín thûúng
ăöơng maơch naôo vađ 15% coâ töín thûúng ăöơng maơch vađnh
C DINH DÛÚÔNG VAĐ UNG THÛ
Mùơc duđ nguýn nhín cuêa nhiïìu loaơi ung thû cođn chûa biïịt roô
nhûng ngûúđi ta cađng ngađy cađng quan tím ăïịn möịi liïn quan giûôa
chïị ăöơ ùn uöịng vúâi ung thû Theo thöịng kï dõch tïî hoơc cuêa Doll vađ
Peto, coâ 30% ung thû liïn quan túâi huât thuöịc laâ, 35% liïn quan ăïịn
ùn uöịng, do rûúơu 3% vađ do caâc chíịt cho thïm vađo thûơc phíím 1%
Trûúâc hïịt, nhiïìu chíịt gíy ung thû coâ mùơt trong thûơc phíím,
ăaâng chuâ yâ nhíịt lađ caâc anatoxin vađ nitrosamin Aflatoxin lađ ăöơc töị
do möịc Aspergillus Flavus taơo ra, thûúđng gùơp úê laơc vađ möơt söị thûơc
phíím khaâc do ăiïìu kiïơn baêo quaên khöng húơp lyâ sau thu hoaơch
Anatoxin, nhíịt lađ loaơi Bi lađ ăöơc töị gíy ung thû gan maơnh trïn
thûơc nghiïơm vađ sûê duơng thûơc phíím nhiïîm Aflatoxin lađ möơt nguy cú
gíy ung thû gan úê ngûúđi
Möơt söị caâc nitrosamin cuông lađ chíịt gíy ung thû trïn thûơc
nghiïơm Nitrosamin ặúơc hònh thađnh úê ruöơt non do sûơ kïịt húơp giûôa
nitrit vađ caâc min Caâc nitrat thûúđng coâ möơt lûúơng nhoê trong thûơc
phíím, mùơt khaâc ngûúđi ta cođn duđng nitrat vađ caâc nitrit ăïí baêo quaên
thõt chöịng ö nhiïîm Clostridium Vò víơy viïơc giaâm saât liïìu lûúơng cho
pheâp caâc chíịt phuơ gia nađy lađ ríịt cíìn thiïịt
Nhiïìu loaơi phíím mađu thûơc phíím vađ chíịt gíy ngoơt nhû
cyclamat cuông coâ khaê nùng gíy ung thû thûơc nghiïơm, do ăoâ caâc quy
ắnh vïơ sinh vïì phíím mađu, caâc chíịt phuơ gia cíìn ặúơc tuín thuê möơt
caâch chùơt cheô
Dûúâi ăíy chuâng ta ăïì cíơp ăïịn möơt söị loaơi ung thû mađ möịi liïn
quan vúâi chïị ăöơ ùn uöịng toê ra roô rađng nhíịt
1 Ung thû daơ dađy
Ngûúđi ta thíịy tó lïơ mùưc ung thû daơ dađy khaâc nhau úê caâc nûúâc
trïn thïị giúâi vađ coâ liïn quan nhiïìu ăïịn chïị ăöơ ùn uöịng Hiïơn nay úê
Myô tyê lïơ ung thû daơ dađy thíịp nhíịt trïn thïị giúâi trong khi vađo nùm
1930 ăoâ lađ loaơi ung thû gíy tûê vong hađng ăíìu úê nam giúâi vađ thûâ 2 úê
nûô giúâi Tyê lïơ ung thû daơ dađy ăang giaêm díìn úê Nhíơt Baên vađ tó lïơ
Trang 10nađy giaêm díìn trong söị ngûúđi di cû tûđ Nhíơt ăïịn Ha Oai ÚÊ Viïơt Nam
cùn cûâ theo söị liïơu Bïơnh viïơn K, ung thû daơ dađy thûúđng gùơp nhíịt
trong caâc loaơi ung thû úê nam giúâi vađ ặâng hađng thûâ nhò trong caâc
loaơi ung thû úê nûô giúâi, sau ung thû tûê cung
Cú chïị vïì quan hïơ giûôa chïị ăöơ ùn vúâi ung thû daơ dađy coâ thïí
nhû sau:
Caâc nitrat ùn vađo seô chuýín thađnh nitrit do taâc duơng cuêa vi
khuíín Ăöơ toan cuêa dõch võ daơ dađy ûâc chïị sûơ phaât triïín vi khuíín
trong daơ dađy, do ăoâ haơn chïị sûơ taơo thađnh nitrosamin ÚÊ nhûông
ngûúđi coâ bïơnh giaêm toan daơ dađy, khaê nùng ûâc chïị nađy keâm ăi
Ngoađi ra muöịi cuông liïn quan vúâi ung thû daơ dađy vò gíy teo töí chûâc
úê niïm maơc daơ dađy, vitamin C coâ nhiïìu trong rau vađ traâi cíy coâ taâc
duơng baêo vïơ cú thïí ăöịi vúâi ung thû daơ dađy nhúđ ûâc chïị sûơ taơo thađnh
nitrit tûđ nitrat
2 Ung thû ăaơi trađng
Nhiïìu nghiïn cûâu cho thíịy lađ caâc chïị ăöơ ùn ñt chíịt xú vađ nhiïìu
chíịt beâo (ăùơc biïơt lađ loaơi chíịt beâo baôo hođa) lađm tùng nguy cú ung
thû ăaơi trađng Taâc duơng baêo vïơ cuêa chíịt xú (coâ nhiïìu trong rau vađ
traâi cíy) coâ thïí lađ do chuâng coâ khaê nùng chöịng taâo boân, pha loaông
caâc chíịt coâ thïí gíy ung thû trong thûơc phíím vađ giaêm thúđi gian tiïịp
xuâc cuêa niïm maơc ặúđng tiïu hoâa vúâi caâc chíịt nađy
3 Ung thû vuâ
Tíìm quan troơng cuêa ýịu töị möi trûúđng ăöịi vúâi ung thû vuâ ăaô roô
rađng vò tyê lïơ mùưc bïơnh thay ăöíi khi nhûông ngûúđi di cû tûđ nûúâc coâ
nguy cú thíịp túâi nûúâc coâ nguy cú cao vađ thay ăöíi chïị ăöơ ùn uöịng
Lûúơng chíịt beâo trong khííu phíìn thûúđng ặúơc coi lađ ýịu töị quan
troơng trong phaât sinh ung thû vuâ Nghiïn cûâu úê 23 nûúâc chíu íu ăaô
tòm thíịy coâ möịi liïn quan cao giûôa tûê vong do ung thû vuâ vađ lûúơng
axit beâo no trong khííu phíìn, möịi liïn quan nađy chùơt cheô hún trong
thúđi kyđ maôn kinh Trong möịi liïn quan nađy coâ vai trođ trung gian
cuêa caâc nöơi tiïịt töị lađ prolactin vađ oestrogen Prolactin ặúơc coi lađ
ýịu töị bao vïơ ÚÊ nhûông phuơ nûô ùn chïị ăöơ nhiïìu chíịt beâo, lûúơng
prolactin thûúđng cao, úê nhûông ngûúđi ùn chïị ăöơ thûơc víơt lûúơng
prolactin thûúđng thíịp vađ, úê nhûông ăöịi tûúơng nađy tó lïơ mùưc bïơnh ung
thû vuâ thíịp hún
Möịi quan hïơ giûôa chïị ăöơ ùn vađ ung thû vuâ ăang cođn ặúơc tiïịp
tuơc nghiïn cûâu, tuy nhiïn cuöơc hoơp liïn tõch giûôa Töí chûâc Chíu íu
vïì phođng chöịng ung thû vúâi Hiïơp höơi dinh dûúông thïị giúâi vađo thaâng
Trang 116/1985 ăaô khuýịn caâo rùìng chïị ăöơ ùn ăïì phođng bïơnh tùng huýịt aâp
vađ maơch vađnh cuông ặúơc coi lađ coâ thïí haơn chïị nguy cú gíy ung thû
4 Toâm taât caâc möịi liïn quan chuê ýịu giûôa chïị ăöơ ùn vađ ung
thû
Möịi liïn quan giûôa chïị ăöơ ùn vúâi ung thû cođn ñt ặúơc nghiïn
cûâu hún so vúâi caâc bïơnh tim maơch, mùơt khaâc ăoâ lađ nhûông nghiïn
cûâu khöng dïî dađng Theo sûơ hiïíu biïịt hiïơn nay, ngûúđi ta cho rùìng
chïị ăöơ ùn coâ lûúơng chíịt beâo cao lađ ýịu töị nguy cú ăöịi vúâi ung thû
ăaơi trađng, tuýịn tiïìn liïơt vađ ung thû vuâ Caâc chïị ăöơ ùn giađu thûâc ùn
thûơc víơt, ăùơc biïơt lađ caâc loaơi rau xanh, quaê chñn lađm giaêm nguy cú
caâc ung thû phöíi, ăaơi trađng, thûơc quaên vađ daơ dađy Cú chïị cuêa caâc
ýịu töị nađy cođn chûa roô rađng nhûng ngûúđi ta cho rùìng coâ thïí lađ do
caâc chïị ăöơ ùn nađy coâ ñt chíịt beâo baôo hođa, nhiïìu tinh böơt, chíịt xú, caâc
vitamin vađ chaêy khoaâng, dùơc biïơt lađ b -caroten Baêng sau ăíy töíng
húơp caâc möịi liïn quan ăoâ
Möịi liïn quan gia möịi söị thađnh phíìn dinh dûúông vađ ung thû
Võ trñ ung thû Chíịt beâo Chíịt xú Rau quaê Rûúơu Thûâc ùn
úâp muöịi, hun khoâi
Chuâ thñch: +: Ùn nhiïìu coâ nguy cú cao
-: Ùn nhiïìu lađm giaêm nguy cú